Ăn thực dưỡng có làm chậm biến chứng võng mạc tiểu đường không?

Nhiều người mắc đái tháo đường truyền tai nhau phương pháp ăn thực dưỡng với hy vọng ngăn ngừa biến chứng mờ mắt hay suy giảm thị lực. Nỗi lo sợ biến chứng đáy mắt khiến chế độ ăn dựa hoàn toàn vào gạo lứt và rau củ trở thành cứu cánh tinh thần cho không ít bệnh nhân.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy chế độ ăn thuần thực dưỡng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa và không có bằng chứng trực tiếp chứng minh khả năng đảo ngược tổn thương đáy mắt. Dù vậy, các chế độ ăn lành mạnh giàu thực vật, chất chống oxy hóa tự nhiên và kiểm soát huyết áp chặt chẽ đóng vai trò then chốt giúp làm chậm tiến trình thoái hóa vi mạch võng mạc ^[1], ^[2], ^[3].

Cơ chế tổn thương đáy mắt và sức mạnh từ chất chống oxy hóa

Võng mạc là lớp màng nhạy cảm phía sau đáy mắt, chứa vô số mạch máu nhỏ li ti nuôi dưỡng các tế bào thị giác. Bệnh võng mạc đái tháo đường là biến chứng vi mạch đe dọa trực tiếp thị lực của người bệnh, có thể dẫn đến mất thị lực hoặc mù lòa hoàn toàn nếu không được can thiệp điều trị ^[1]. Tình trạng này cũng thường đi kèm phù hoàng điểm đái tháo đường, biến cố có thể xuất hiện tại bất kỳ thời điểm nào trong suốt quá trình tiến triển của bệnh ^[1].

Các yếu tố then chốt dẫn tới sự khởi phát của tổn thương võng mạc bao gồm tăng đường huyết, tăng huyết áp và thời gian mắc bệnh đái tháo đường kéo dài ^[1]. Khi đường huyết tăng cao kéo dài, các rối loạn chuyển hóa sẽ kích hoạt tình trạng stress oxy hóa, phản ứng viêm và sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) ^[2]. Những tổn thương do đường huyết cao gây biến đổi cấu trúc thành mạch li ti ở mắt, khiến mạch máu trở nên mỏng manh, dễ rò rỉ dịch hoặc vỡ xuất huyết ^[2].

Trong bối cảnh đó, các chất chống oxy hóa đóng vai trò như lá chắn phòng vệ tự nhiên. Nhóm carotenoid không phải tiền vitamin A bao gồm lutein, zeaxanthin, lycopene và astaxanthin là các sắc tố tự nhiên tan trong chất béo do thực vật, vi khuẩn và một số loài tảo tổng hợp nên ^[2]. Các hợp chất này giúp dập tắt các gốc tự do, loại bỏ các loại oxy phản ứng (ROS), điều hòa biểu hiện gen và giảm viêm trên cả mô hình phòng thí nghiệm lẫn cơ thể sống ^[2]. Nhờ cơ chế làm dịu các tổn thương do đường huyết cao gây ra, những chất này cho thấy tiềm năng trong việc làm chậm tiến triển biến chứng vi mạch đáy mắt ^[2].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học phát hiện enzym AMPK đóng vai trò điều hòa năng lượng tế bào trung tâm; sự suy giảm hoạt tính của enzyme này khi mắc đái tháo đường là nguyên nhân tham gia vào cơ chế sinh bệnh học của biến chứng võng mạc ^[4]. Một số hoạt chất sinh học có nguồn gốc từ thực vật có khả năng khôi phục hoạt tính của enzym AMPK, từ đó góp phần hỗ trợ giảm nhẹ các tổn thương vi mạch thứ phát ^[4].

Nghiên cứu khoa học ghi nhận gì về chế độ ăn uống?

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 tổng hợp từ 27 nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa lượng tiêu thụ các loại thực phẩm, dinh dưỡng đa lượng, vi lượng và chế độ ăn đối với nguy cơ biến chứng võng mạc hoặc phù hoàng điểm ^[1]. Các nghiên cứu này khảo sát trái cây, rau xanh, cá, sữa, carbohydrate, chất xơ, chất béo, protein, muối, kali, vitamin C, D, E, carotenoid, thực phẩm bổ sung, trà xanh và rượu ^[1]. Kết quả cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cùng việc ăn nhiều trái cây, rau củ và cá có thể giúp bảo vệ chống lại sự phát triển của bệnh võng mạc đái tháo đường, dù bằng chứng còn hạn chế và các nghiên cứu về những khía cạnh ăn uống khác chưa có sự thống nhất ^[1].

Một phân tích sau thử nghiệm (post hoc) công bố năm 2015 từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên PREDIMED trên 3.614 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (độ tuổi 55-80) chưa có biến chứng vi mạch lúc ban đầu đã so sánh ba chế độ ăn: Địa Trung Hải bổ sung dầu ô liu nguyên chất, Địa Trung Hải bổ sung các loại hạt và chế độ ăn đối chứng ít béo ^[5]. Trong thời gian theo dõi trung vị 6,0 năm, các nhà nghiên cứu ghi nhận 74 ca mới mắc bệnh võng mạc và 168 ca mắc bệnh thận ^[5]. Tỷ số nguy cơ đa biến đối với biến chứng võng mạc đái tháo đường là 0,56 ở nhóm bổ sung dầu ô liu nguyên chất và 0,63 ở nhóm bổ sung hạt so với nhóm ít béo ^[5]. Đặc biệt, khi tính theo mức độ tuân thủ hàng năm, nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất có nguy cơ mắc biến chứng võng mạc giảm mạnh với tỷ số nguy cơ 0,34 so với nhóm tuân thủ thấp nhất, nhưng không thấy sự khác biệt về biến chứng thận ^[5].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu với quy mô từ 138 đến 71.392 người tham gia ^[6]. Kết quả phân tích gộp xác nhận việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh võng mạc đái tháo đường với tỷ số nguy cơ gộp là 0,69 (khoảng tin cậy 95%: 0,49-0,97) và tỷ số chênh là 0,32 (khoảng tin cậy 95%: 0,12-0,82) ^[6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức giảm nguy cơ phát triển bệnh thận đái tháo đường với tỷ số nguy cơ 0,85 và tỷ số chênh 0,49, trong khi bằng chứng cho biến chứng thần kinh chưa thể kết luận do độ không đồng nhất cao ^[6]. Dù vậy, các tác giả lưu ý có sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu và tồn tại thiên vị xuất bản trong một số phân tích ^[6].

Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn công bố năm 2025 trên 7.525 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 từ cơ sở dữ liệu UK Biobank, không có biến chứng vi mạch lúc ban đầu, đã theo dõi tác động của chế độ ăn EAT-Lancet thông qua bảng hỏi nhớ lại khẩu phần ăn 24 giờ ^[7]. Trong thời gian theo dõi trung bình 12,58 năm với 1.217 trường hợp phát triển biến chứng vi mạch, nhóm có mức độ tuân thủ chế độ ăn này cao nhất có nguy cơ mắc biến chứng thấp hơn đáng kể (tỷ số nguy cơ 0,76) so với nhóm thấp nhất ^[7]. Cứ mỗi điểm tăng thêm trên thang điểm EAT-Lancet, nguy cơ mắc biến chứng vi mạch giảm đi 8% ^[7].

Vai trò quyết định của việc kiểm soát huyết áp và đường huyết

Mặc dù chế độ ăn đóng góp các dưỡng chất thiết yếu, dinh dưỡng đơn lẻ không thể tự giải quyết biến chứng vi mạch đáy mắt nếu các chỉ số huyết áp và đường huyết nằm ngoài tầm kiểm soát ^[3]. Kiểm soát đường huyết và kiểm soát huyết áp là hai yếu tố mang tính chất sống còn để phòng ngừa bệnh võng mạc đái tháo đường ^[3].

Mối liên hệ giữa chỉ số sinh học và biến chứng đáy mắt đã được ghi nhận rõ nét từ nghiên cứu năm 1984 trên 503 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 người Mexico ^[8]. Tỷ lệ hiện mắc bệnh võng mạc không tăng sinh là 12,3%, thể xuất tiết là 24,2% và thể tăng sinh là 8,1% (trong đó 1% bị mù và 4% chỉ đọc được chữ in lớn) ^[8]. Nhóm bệnh nhân có biến chứng võng mạc có thời gian mắc bệnh kéo dài hơn, huyết áp ban đầu lẫn huyết áp trung bình cao hơn, và nồng độ đường huyết lúc đói trung bình cao hơn so với người không bị võng mạc ^[8]. Phân tích đa biến trên 360 bệnh nhân theo dõi đường huyết lúc đói ít nhất 5 năm xác nhận mối liên quan mật thiết giữa bệnh võng mạc với thời gian mắc bệnh, huyết áp trung bình, đường huyết trung bình và tỷ lệ calo từ carbohydrate ^[8].

Huyết áp cao tạo ra áp lực thủy tĩnh liên tục lên các mao mạch mỏng manh của đáy mắt vốn đã bị tổn hại bởi đường huyết cao, đẩy nhanh tốc độ rách vỡ mạch và xuất huyết. Vì vậy, việc giới hạn lượng protein trong khẩu phần ăn cùng với nỗ lực kiểm soát huyết áp chặt chẽ và kiểm soát đường huyết nghiêm ngặt là yêu cầu bắt buộc để ngăn chặn tổn thương vi mạch toàn diện ^[3]. Liệu pháp quang đông laser có thể được áp dụng để ngăn ngừa mất thị lực ở cả giai đoạn võng mạc đái tháo đường chưa tăng sinh hoặc tăng sinh ^[3].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh ngộ nhận rằng thực dưỡng là giải pháp thần kỳ giúp khỏi hẳn bệnh đái tháo đường hay tự chữa lành tổn thương đáy mắt mà không cần uống thuốc. Đây là quan điểm sai lầm nghiêm trọng. Bằng chứng khoa học về vai trò của dinh dưỡng nói chung đối với bệnh võng mạc đái tháo đường vẫn còn giới hạn và các nghiên cứu về các khía cạnh ăn kiêng khác nhau chưa đạt được sự đồng thuận ^[1].

Các chế độ ăn khoa học được chứng minh hiệu quả như Địa Trung Hải hay EAT-Lancet có điểm tương đồng với thực dưỡng ở chỗ khuyến khích thực phẩm toàn phần từ thực vật, nhưng chúng toàn diện hơn nhiều nhờ bổ sung lượng chất béo tốt không bão hòa và protein chất lượng ^[5], ^[6], ^[7]. Nếu người bệnh áp dụng thực dưỡng cực đoan, chỉ ăn muối mè và gạo lứt đơn điệu, cơ thể sẽ thiếu hụt dưỡng chất thiết yếu. Hơn nữa, việc tự ý bỏ thuốc điều trị huyết áp và thuốc hạ đường huyết để theo đuổi thực dưỡng có thể làm huyết áp tăng vọt và đường huyết mất kiểm soát, đẩy nhanh nguy cơ mù lòa ^[8], ^[3].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không được tự ý chuyển đổi sang chế độ ăn thực dưỡng hay ăn kiêng nghiêm ngặt khi chưa có chỉ định y tế:

• Bệnh nhân đái tháo đường lâu năm đã xuất hiện biến chứng mờ mắt, giảm thị lực hoặc phù hoàng điểm ^[1], ^[8].
• Người mắc kèm biến chứng thận đái tháo đường hoặc suy thận ^[5], ^[3].
• Người có tiền sử tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc đang dùng nhiều loại thuốc huyết áp ^[8], ^[3].
• Bệnh nhân đang được chỉ định điều trị chuyên khoa bằng laser quang đông đáy mắt ^[3].
• Người cao tuổi, người có thể trạng suy nhược, có nguy cơ suy dinh dưỡng cao.

Người bệnh bắt buộc phải trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa nội tiết và bác sĩ mắt trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào về thói quen ăn uống hoặc liệu trình điều trị.

Gợi ý áp dụng thực tế bảo vệ thị lực

Người bệnh đái tháo đường có thể xây dựng thực đơn khoa học nhằm hỗ trợ sức khỏe vi mạch dựa trên các nguyên tắc đã được nghiên cứu chứng minh:

• Tăng cường rau củ giàu carotenoid: Bổ sung đa dạng các loại rau lá xanh đậm và rau củ quả màu đỏ, cam, vàng để nạp lutein, zeaxanthin và lycopene tự nhiên ^[2]. Chế biến rau kèm một lượng nhỏ chất béo lành mạnh như dầu ô liu nguyên chất để tối ưu hóa sự hấp thu các chất tan trong dầu này ^[5], ^[2].
• Kết hợp thực phẩm linh hoạt: Tương tự mô hình Địa Trung Hải, bữa ăn nên cân đối giữa ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, cá và các loại hạt dinh dưỡng, thay vì chỉ ăn gạo lứt đơn điệu ^[1], ^[5].
• Kiểm soát lượng carbohydrate: Hạn chế tỷ lệ calo quá cao từ tinh bột đơn giản nhằm tránh làm gia tăng đường huyết sau ăn, vốn là yếu tố liên quan đến bệnh võng mạc ^[8].
• Giảm muối tối đa: Cắt giảm lượng muối trong nêm nếm nhằm giữ huyết áp ở mức ổn định, giảm tải áp lực cơ học lên thành mạch máu đáy mắt ^[1], ^[3].
• Tuân thủ điều trị: Luôn uống thuốc hạ áp và thuốc hạ đường huyết đầy đủ theo đơn, không tự ý ngưng thuốc để thay thế bằng chế độ ăn ^[3].

Ăn uống dựa vào thực vật toàn phần mang lại nhiều chất chống oxy hóa quý giá giúp bảo vệ thành mạch trước sự tấn công của đường huyết cao ^[2]. Dẫu vậy, chế độ dinh dưỡng chỉ phát huy hiệu quả bảo vệ đáy mắt tốt nhất khi được kết hợp song hành với việc kiểm soát huyết áp chặt chẽ, ổn định đường huyết và tuân thủ tuyệt đối phác đồ theo dõi của bác sĩ chuyên khoa ^[8], ^[3].