Anabasine trong thôi chanh: Hoạt chất ức chế thần kinh cơ hoạt động thế nào?

Cây thôi chanh và mối nguy tiềm ẩn từ hoạt chất tự nhiên

Cây thôi chanh (danh pháp khoa học: Alangium chinense) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian dùng trị phong thấp hoặc đau nhức xương khớp [6, 8]. Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối và có thể sắc uống tùy tiện. Thực tế, thôi chanh chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, tiềm ẩn độc tính thần kinh nghiêm trọng nếu sử dụng sai cách [1, 6].

Trung tâm của những tác động thần kinh này là anabasine, một alkaloid tự nhiên có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động dẫn truyền thần kinh cơ [1, 2]. Khi xâm nhập cơ thể với liều lượng mất kiểm soát, hoạt chất này kích thích quá mức và làm rối loạn các thụ thể chuyên biệt, dẫn tới nguy cơ liệt cơ bắp và đe dọa trực tiếp chức năng hô hấp [1, 2].

Anabasine tác động lên hệ thần kinh cơ như thế nào?

Điểm nối thần kinh - cơ là khớp thần kinh ba bên gồm tận cùng thần kinh vận động, màng đáy sợi cơ và các tế bào Schwann tận cùng ^[1]. Bình thường, khi có xung động thần kinh, chất dẫn truyền acetylcholine được giải phóng từ đầu tận cùng sợi trục để gắn vào các thụ thể nicotinic acetylcholine (nAChR) nằm trên màng sợi cơ, mở kênh ion và kích hoạt sự co cơ [3, 5]. Hoạt động của acetylcholine nhanh chóng bị chấm dứt nhờ enzym acetylcholinesterase để cơ thư giãn [3, 7].

Anabasine là chất chủ vận của thụ thể nAChR, có ái lực cao với thụ thể nAChR phân nhóm alpha7 và ái lực thấp hơn với phân nhóm alpha4beta2 ^[2]. Hoạt chất này cũng tác động lên các thụ thể nicotinic thần kinh cơ ở người ^[3]. Khi anabasine gắn vào các thụ thể này, nó thúc đẩy giải phóng hàng loạt chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, norepinephrine, serotonin, histamine, GABA và glutamate ^[2]. Sự kích thích liên tục và không bị thoái giáng nhanh như acetylcholine khiến các thụ thể bị rối loạn, dẫn đến gián đoạn hoạt động phối hợp cơ và gây ức chế vận động ^[2].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học về độc tính của anabasine

Nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình chuột chỉ ra rằng chiết xuất thôi chanh làm biến đổi nồng độ monoamine và ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng phối hợp vận động ^[2]. Tình trạng rối loạn dẫn truyền cholinergic biểu hiện qua sự gia tăng hoạt tính của enzym acetylcholinesterase, ức chế enzyme tổng hợp choline acetyltransferase, gây chết tế bào thần kinh cholinergic và suy giảm nồng độ acetylcholine gắn liền với tổn thương oxy hóa ^[2]. Sự suy giảm mạnh các chất dẫn truyền monoamine (5-HT, DA, DOPAC, NE) gây suy giảm khả năng chú ý, rối loạn điều phối vận động và suy giảm chức năng học tập ^[2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất từ loài cùng chi Alangium platanifolium có tương tác mạnh với nhiều thụ thể thần kinh (alpha2-adrenoceptor, 5HT1, 5HT2, thụ thể dopamine 1 và 2, GABAA, GABAB), tham gia vào hoạt tính giãn cơ, giảm đau và làm thay đổi hành vi vận động ^[2].

Ở mức độ độc tính phân tử, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2006 đã phân lập hai đồng phân lập thể của anabasine để xác định độc tính gây chết trên chuột qua đường tiêm tĩnh mạch ^[3]. Kết quả xác định giá trị liều gây chết trung bình (LD50) của phân đoạn giàu (+)-R-anabasine là 11 ± 1,0 mg/kg ^[3]. Trong khi đó, phân đoạn giàu (-)-S-anabasine có LD50 là 16 ± 1,0 mg/kg ^[3]. Độc tính này thấp hơn hợp chất tương tự anabaseine (LD50 0,58 ± 0,05 mg/kg, độc hơn S-anabasine 27 lần và R-anabasine 18 lần) ^[3]. Thứ tự hiệu lực chủ vận trên thụ thể nicotinic thần kinh cơ ở bào thai người cũng tương ứng: anabaseine mạnh hơn R-anabasine, và R-anabasine mạnh hơn S-anabasine ^[3]. Giới hạn của các dữ liệu này là chủ yếu thực hiện trên động vật thí nghiệm hoặc thụ thể invitro, chưa có thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên người sống do độc tính nguy hiểm của hoạt chất [1, 2].

Nguy cơ liệt cơ hô hấp và tổn thương đa cơ quan

Khi tiếp xúc liều cao, anabasine gây kích thích thụ thể nicotinic quá mức rồi dẫn đến chẹn khử cực màng sau synap tại điểm nối thần kinh cơ [1, 2]. Cơ hoành và các cơ liên sườn chịu sự điều khiển trực tiếp bởi các thụ thể này; do đó, khi thụ thể bị tê liệt, luồng truyền tín hiệu vận động bị cắt đứt [3, 5]. Hậu quả nghiêm trọng nhất là suy hô hấp cấp do liệt các cơ hô hấp, đe dọa tính mạng người dùng [1, 2].

Bên cạnh độc tính thần kinh, thôi chanh còn gây tổn thương nội tạng. Nghiên cứu năm 2024 khảo sát chuột dùng dịch chiết nước và cồn từ rễ, rễ con thôi chanh liên tục 14 ngày cho thấy hoạt chất làm tăng nồng độ men gan AST và ALT trong huyết thanh ^[4]. Các lát cắt bệnh lý ghi nhận nhiều mức độ tổn thương mô gan tùy theo bộ phận dùng và loại dịch chiết ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp về cây thôi chanh

Nhiều người cho rằng các loại cây cỏ trị phong thấp truyền thống như thôi chanh hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc càng mau khỏi nhức mỏi xương khớp [6, 8]. Đây là nhận thức sai lầm tai hại. Khả năng "giảm đau, giãn cơ" mà người bệnh cảm nhận thực chất bắt nguồn từ tác động phong bế thần kinh cơ và ức chế các thụ thể thần kinh trung ương lẫn ngoại biên của các alkaloid như anabasine ^[2].

Một hiểu lầm khác là tự ý hái rễ thôi chanh (còn gọi là bát giác phong, bạch long tu) về ngâm rượu xoa bóp hoặc sắc uống bừa bãi [6, 8]. Các bộ phận khác nhau của cây có độc tính khác nhau, và việc tự chế biến thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng anabasine hay các thành phần gây độc cho gan ^[4]. Dược liệu tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Hoạt chất anabasine trong các nghiên cứu đã ghi nhận tác động kích hoạt nAChR gây thay đổi cử động thai nhi ^[2]. Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không tiếp xúc hoặc sử dụng thôi chanh. Dữ liệu độc tính gây ảnh hưởng thai nhi và thụ thể phôi thai cảnh báo nguy cơ dị tật hoặc sảy thai nguy hiểm [1, 2].

Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, người cao tuổi hoặc người có các bệnh lý thần kinh cơ (như nhược cơ, tổn thương synap thần kinh) phải tránh xa [3, 6]. Độc tính gan làm tăng men gan AST, ALT kết hợp tác động chẹn thần kinh cơ của anabasine có thể khiến bệnh nền trở nặng nhanh chóng [1, 6]. Người đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh hoặc thuốc ức chế men gan cũng đối diện nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Cách tiếp cận an toàn và khuyến cáo thực tế

Các nghiên cứu khoa học hiện tại chưa cung cấp liều dùng an toàn qua đường uống cho người bình thường đối với thảo dược thôi chanh tự nhiên [1, 6]. Do đó, người dân không được tự ý thu hái, sắc uống, ngâm rượu rễ hoặc lá cây theo kinh nghiệm truyền miệng. Mọi hoạt động trị bệnh bằng thảo dược chứa độc tính thần kinh phải tuân theo chỉ dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như yếu cơ, run rẩy, khó thở, choáng váng sau khi vô tình dùng nhầm thôi chanh, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất để cấp cứu giải độc và hỗ trợ thở máy kịp thời.

Lời kết cho người sử dụng thảo dược

Cây thôi chanh chứa alkaloid anabasine có khả năng chủ vận mạnh trên thụ thể nicotinic, vừa gây ức chế thần kinh cơ vừa tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan và liệt hô hấp khi quá liều [1, 2, 6]. Người dân cần tỉnh táo trước các bài thuốc dân gian truyền miệng, không đánh đổi sức khỏe bằng việc tùy tiện sử dụng các loài cây có chứa độc chất tự nhiên mà không có chỉ định chuyên môn.