Nhiều người thường chăm sóc rất kỹ da mặt và toàn thân mỗi khi ra đường vào mùa hè nhưng lại hoàn toàn bỏ quên phần đỉnh đầu. Khi đứng dưới trời nắng gắt, da đầu chính là bộ phận hứng trọn bức xạ nhiệt và quang học mạnh mẽ nhất. Tình trạng ngứa rát, đỏ ửng hoặc bong vảy sau chuyến du lịch biển là tín hiệu rõ ràng của vết cháy nắng trên da đầu.
Liệu ánh nắng mặt trời có thực sự gây cháy nắng da đầu và dẫn tới tình trạng rụng tóc? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là hoàn toàn có. Bức xạ tia cực tím từ ánh nắng không chỉ thiêu đốt lớp da bảo vệ bên ngoài mà còn kích hoạt hàng loạt phản ứng viêm sâu bên trong mô, làm suy yếu nang tóc và kích thích tóc rụng nhiều hơn [1], [2].
Ánh nắng mặt trời tàn phá da đầu và nang tóc như thế nào?
Bức xạ mặt trời khi chiếu trực tiếp vào da đầu sẽ sinh ra các gốc oxy phản ứng (ROS), dẫn đến tình trạng mất cân bằng oxy hóa nghiêm trọng [1]. Tại lớp biểu bì và trung bì, các tế bào sừng (keratinocyte) bị kích thích giải phóng những phân tử gây viêm (cytokine tiền viêm) và nitric oxide [2]. Phản ứng viêm vi thể này có thể lan rộng tới tận vị trí của các tế bào gốc nang tóc nằm ở phần nông của cấu trúc sợi tóc [2].
Đồng thời, vi khuẩn Propionibacterium sp. thường trú tại các tuyến bã nhờn có khả năng sản xuất porphyrin [2]. Khi tiếp xúc với tia cực tím, porphyrin bị hoạt hóa quang học, sinh thêm phản ứng oxy hóa phá hủy mô tại chỗ [2]. Mặt khác, sự tích tụ của các gốc tự do do tia UV gây ra còn kích hoạt nhóm enzym thoái hóa mô (MMPs), trực tiếp phá vỡ chất nền ngoại bào - cấu trúc nâng đỡ thiết yếu cho chu kỳ phát triển bình thường của sợi tóc [1].
Nguy cơ rụng tóc dưới góc nhìn y khoa
Nhiều người lầm tưởng rụng tóc chỉ do nội tiết tố hoặc tuổi tác mà bỏ qua tác động từ môi trường. Các quan sát lâm sàng cho thấy bức xạ tia cực tím có thể gây ra hiện tượng rụng tóc cấp tính dạng telogen effluvium [2]. Khi da đầu bị tổn thương bởi ánh nắng, chu kỳ sinh trưởng của tóc bị can thiệp thô bạo, khiến một lượng lớn sợi tóc đột ngột chuyển từ giai đoạn phát triển sang giai đoạn thoái hóa và rụng đồng loạt [3], [2].
Đối với những người vốn đã mắc chứng rụng tóc do nội tiết tố androgen (chứng hói đầu di truyền - AGA), mái tóc mỏng dần khiến khả năng che chở tự nhiên của tóc trước tia UV suy giảm [2]. Tình trạng này tạo thành vòng luẩn quẩn: da đầu mất tóc càng dễ bị tia UV đốt cháy, từ đó sinh viêm và đẩy nhanh tiến trình teo nhỏ nang tóc [2]. Giới khoa học thậm chí đã đề xuất xem hói đầu di truyền như một bệnh da liễu bị tăng nặng do ánh sáng cần phải được bảo vệ quang học nghiêm ngặt [2].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Tác động hủy hoại của tia cực tím lên cấu trúc nang tóc đã được làm sáng tỏ qua các mô hình thực nghiệm và quan sát lâm sàng:
Năm 2024, một nghiên cứu tiên tiến đã sử dụng mô hình organoid da người nguồn gốc tế bào gốc cảm ứng đa năng chứa đầy đủ nang tóc [3]. Khi chiếu bức xạ tia cực tím mặt trời (sUV), các nhà nghiên cứu ghi nhận hàng rào bảo vệ da bị phá vỡ, chất nền ngoại bào thoái hóa và phản ứng viêm bùng phát [3]. Đáng chú ý, tia sUV trực tiếp gây hư hại cấu trúc và thúc đẩy nang tóc chuyển sớm sang giai đoạn thoái hóa (catagen) [3].
Năm 2018, một tổng quan cơ chế phân tử chỉ ra rằng khi tế bào nhú bì người bình thường (nHDPC) tiếp xúc với tia UVB ở mức liều từ 50 mJ/cm2 trở lên, các gốc tự do ROS đã kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào [1]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của enzym MMP, đặc biệt là MMP-2, trong việc làm suy thoái chất nền ngoại bào dưới tác động của tia cực tím [1].
Năm 2013, một nghiên cứu đánh giá cấu trúc siêu vi trên da đầu của 10 bệnh nhân bạch biến điều trị bằng psoralen kết hợp UVA, 10 bệnh nhân chiếu UVB dải hẹp và 10 người tình nguyện khỏe mạnh [4]. Kính hiển vi quang học và điện tử truyền qua cho thấy nhóm phơi nhiễm tia cực tím bị giảm độ dày nang tóc, xuất hiện thâm nhiễm viêm quanh nang và xơ hóa cấu trúc collagen lân cận [4]. Tổn thương tế bào không đặc hiệu trong nang tóc xuất hiện rõ rệt ở những người tiếp xúc liều cao tia cực tím so với nhóm đối chứng [4].
Năm 2016, nghiên cứu quang phổ trên sợi tóc của 6 mẫu tóc người Trung Quốc (gồm tóc tự nhiên, tóc tẩy và tóc nhuộm) dưới tác động của tia UVA (bước sóng 320-400 nm) đã hé lộ cơ chế phá hủy quang hóa [5]. Bức xạ UVA kích thích sinh ra hydrogen peroxide, làm thoái hóa oxy hóa protein bề mặt và sắc tố tóc [5]. Đáng lưu ý, sợi tóc ở trạng thái ướt bị thoái hóa quang học nhanh hơn [5]. Các quá trình tẩy và nhuộm tóc hóa học thúc đẩy gia tăng mức độ hydrogen peroxide, làm tóc dễ bị tổn thương hơn dưới ánh nắng [5].
Lợi ích chuyển hóa và mặt trái của ánh sáng
Phơi nhiễm ánh nắng không hoàn toàn có hại. Tia cực tím từ mặt trời đóng vai trò kích hoạt quá trình tổng hợp vitamin D, melanocortin và các hormone vỏ thượng thận trong da người [1]. Tuy nhiên, ranh giới giữa hấp thụ có lợi và tổn thương bệnh lý rất mong manh.
Khi mức phơi nhiễm vượt ngưỡng chịu đựng, tia UV gây viêm da, thúc đẩy tế bào sừng chết hàng loạt và làm lão hóa quang học mô da [1]. Mặc dù một nghiên cứu cũ năm 1987 trên loài thú có túi Monodelphis domestica từng ghi nhận tia UVB gây bong vảy có thể kích thích nang tóc chuyển từ pha telogen sang anagen, song tác động này gắn liền với tổn thương mô tương tự như mài da cơ học hoặc dùng quang hóa trị liệu [6]. Ở người, phơi nắng mạn tính không che chắn luôn dẫn đến viêm vi thể và đe dọa trực tiếp sự tồn tại của sợi tóc [2].
Những hiểu lầm thường gặp vào mùa hè
Nhiều người tin rằng một mái tóc dày là đủ để ngăn cản 100% tia cực tím, do đó không cần bận tâm bảo vệ đỉnh đầu. Thực tế, đường rẽ ngôi, xoáy tóc hoặc các vùng tóc mỏng vẫn để lộ da đầu trực tiếp dưới bức xạ [2]. Thậm chí, sắc tố melanin trong sợi tóc khi tiếp xúc với tia UV cũng chịu quá trình thoái hóa quang hóa và sản sinh chất oxy hóa nội sinh [5].
Một sai lầm phổ biến khác là để tóc ướt rồi phơi nắng tự nhiên vì nghĩ rằng nước sẽ làm mát da đầu. Thử nghiệm quang phổ chứng minh rằng sợi tóc ở trạng thái ẩm ướt sẽ thúc đẩy tốc độ thoái hóa do tia UV diễn ra nhanh hơn bình thường [5]. Thói quen nhuộm hoặc tẩy tóc trước các kỳ nghỉ hè cũng làm tăng nguy cơ tổn thương nang và thân tóc khi ra biển [5].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng
Những người đã xuất hiện dấu hiệu rụng tóc, sợi tóc mảnh hoặc hói đỉnh đầu là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [2]. Da đầu của nhóm này đã mất đi lớp che phủ cơ học tự nhiên, rất dễ bị đỏ da (hội chứng "red scalp") và hình thành các tổn thương thoái hóa sợi đàn hồi do nắng [2].
Những người đang thực hiện các liệu pháp chiếu tia cực tím điều trị bệnh da liễu cần chú ý bảo vệ các vùng tóc lành lặn [4]. Ngoài ra, những ai vừa mới trải qua các dịch vụ hóa chất như tẩy tóc, nhuộm tóc oxy hóa cũng cần cẩn thận tối đa, do sợi tóc và nang tóc đã bị giảm sức bền tự nhiên trước ánh sáng [5]. Những người có bệnh lý nền da liễu hoặc rụng tóc bất thường kéo dài nên đến khám tại các chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán chính xác, không nên tự ý áp dụng các mẹo truyền miệng.
Biện pháp che chắn và bảo vệ da đầu mùa nắng
Để bảo vệ mái tóc và da đầu khỏi tác hại của tia cực tím mùa hè, bạn nên thực hiện các biện pháp cơ học đơn giản nhưng đem lại hiệu quả cao:
Luôn đội mũ rộng vành, làm từ chất liệu dệt dày dặn khi phải làm việc hoặc di chuyển ngoài trời trong khung giờ nắng gắt. Tránh việc phơi đầu trần dưới nắng, đặc biệt tại các khu vực đường rẽ ngôi. Nếu tóc bị ướt sau khi tắm biển hoặc bể bơi, nên thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm ở nơi râm mát thay vì để tóc ướt hong trực tiếp dưới ánh nắng chói chang [5].
Hạn chế kết hợp các thủ thuật tẩy, nhuộm hóa chất mạnh ngay trước những thời điểm thường xuyên hoạt động ngoài trời [5]. Với những vùng da đầu bị lộ rõ do tóc thưa, việc sử dụng các sản phẩm xịt chống nắng chuyên biệt dành cho da đầu có thể hỗ trợ giảm bớt tác động tiêu cực của bức xạ quang học [2].
Việc chăm sóc tóc vào mùa nắng nóng không chỉ đơn thuần là vấn đề thẩm mỹ mà liên quan trực tiếp đến sức khỏe của nang tóc. Một vết cháy nắng trên da đầu hoàn toàn có thể khởi phát chuỗi phản ứng viêm âm thầm, cướp đi sự sống của các nang tóc non yếu. Chủ động che chắn mỗi khi ra đường chính là chiếc chìa khóa rẻ tiền và hiệu quả nhất để giữ mái tóc luôn dày dặn, chắc khỏe.
