Xu hướng dưỡng ẩm bằng mỡ ngựa và dấu hỏi về thành phần

Mỡ ngựa từ lâu đã trở thành thành phần quen thuộc trong nhiều sản phẩm kem dưỡng, sáp nẻ và dầu bôi da tại các quốc gia châu Á. Nhiều lời quảng cáo cho rằng loại mỡ động vật này sở hữu khả năng thẩm thấu vượt trội và phục hồi biểu bì thần kỳ nhờ sự tương đồng kỳ lạ với bã nhờn của con người. Điều này khiến không ít người tiêu dùng băn khoăn liệu thành phần hóa học của mỡ ngựa thực sự có gì đặc biệt hay chỉ là chiêu trò tiếp thị.

Thực tế, các phân tích trong phòng thí nghiệm xác nhận mỡ ngựa chứa các acid béo không bão hòa tương tự như trên da người, nổi bật là acid linoleic, acid palmitoleic, acid oleic và acid palmitic [1, 2]. Nhờ các acid béo thiết yếu này cùng năng lực chống oxy hóa, mỡ ngựa và các dẫn xuất công nghệ sinh học từ nó cho thấy tiềm năng hỗ trợ củng cố hàng rào tế bào sừng và giảm tác hại oxy hóa [1, 2].

Cấu trúc acid béo trong mỡ ngựa tương đồng với da người như thế nào?

Hàng rào bảo vệ da được cấu thành từ lớp tế bào sừng gắn kết chặt chẽ trong ma trận lipid ngoại bào. Lớp màng lipid này giữ vai trò then chốt trong việc ngăn chặn sự mất nước qua biểu bì và chống lại sự xâm nhập của các tác nhân gây hại từ môi trường.

Nghiên cứu công bố năm 2018 chỉ ra rằng mỡ ngựa chứa acid linoleic, acid palmitoleic và các acid béo không bão hòa khác tương tự như các thành phần tìm thấy trong da người [1]. Chính đặc tính tương đồng sinh học này khiến mỡ ngựa trở thành nguồn nguyên liệu lý tưởng để ứng dụng trong các chế phẩm chăm sóc và cải thiện chất lượng biểu bì [1].

Bên cạnh đó, phân tích hóa học trong một nghiên cứu năm 2019 cũng xác nhận mỡ ngựa rất giàu các dưỡng chất tự nhiên bao gồm acid oleic, acid linoleic, acid palmitic cùng các acid béo không bão hòa cao khác [2]. Đáng chú ý, mặc dù hàm lượng cụ thể có thể thay đổi tùy theo dạng bào chế, các mẫu mỡ ngựa nghiên cứu đều có chung chủng loại acid béo này [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả bảo vệ tế bào của mỡ ngựa?

Để đánh giá khách quan giá trị của mỡ ngựa đối với sức khỏe làn da, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuyên sâu trên mô hình tế bào biểu bì người.

Nghiên cứu in vitro năm 2019 đã tập trung khảo sát cơ chế bảo vệ của mỡ ngựa trước tình trạng stress oxy hóa do tia cực tím B (UVB) gây ra trên dòng tế bào sừng HaCaT của người [2]. Tế bào HaCaT là mô hình đại diện cho lớp tế bào biểu bì, nơi tiếp nhận bức xạ UVB trực tiếp dẫn đến cháy nắng và tổn thương oxy hóa [2]. Thử nghiệm tiến hành so sánh hai loại chế phẩm mỡ ngựa: mỡ ngựa dạng bôi thông thường và mỡ ngựa dạng hòa tan, ở các liều lượng khác nhau [2]. Kết quả cho thấy mỡ ngựa có khả năng dọn dẹp các gốc tự do DPPH trong hệ thống không có tế bào [2]. Khi đo đặc tính hấp thụ tia cực tím, ở nồng độ 0,312%, khả năng ngăn chặn trực tiếp tia UVB của mỡ ngựa là không quá mạnh [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hiệu quả bảo vệ tế bào sừng khỏi tổn thương UVB chủ yếu đến từ hoạt tính chống oxy hóa tự thân và sự điều hòa tín hiệu tế bào hơn là việc tạo màng cản tia UV vật lý đơn thuần [2].

Một hướng đi đột phá khác được công bố vào năm 2018 khi các nhà khoa học sử dụng mỡ ngựa làm cơ chất để tổng hợp chất hoạt động bề mặt sinh học sophorolipid thông qua quá trình thủy phân và lên men bằng nấm men Candida bombicola [1]. Hiệu suất thu nhận sophorolipid từ quá trình lên men mỡ ngựa trực tiếp đạt 40,6 ± 1,3 g/l và từ mỡ ngựa thủy phân đạt 58,4 ± 1,8 g/l [1]. Khi bổ sung 30-40 g/l glucose vào quy trình lên men mẻ bổ sung nhằm duy trì độ pH trong khoảng 4,0 đến 4,5, hiệu suất chuyển hóa đạt tới 71,7 ± 0,8 g/l [1].

Độ tinh khiết và cấu trúc hóa học của hợp chất này được xác nhận bằng sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ cùng cộng hưởng từ hạt nhân [1]. Khi thử nghiệm trên mô hình nguyên bào sợi da người (tế bào đại diện để đo lường ức chế enzyme elastase làm thoái hóa mô liên kết), hợp chất sophorolipid này thể hiện đặc tính chống nhăn vượt trội hơn hẳn so với mỡ ngựa nguyên bản hoặc mỡ ngựa thủy phân [1]. Ngoài ra, ở nồng độ 50 microgam/ml, hoạt chất không gây độc tế bào và thể hiện rõ rệt khả năng làm lành vết thương trên mô hình nuôi cấy [1]. Sophorolipid từ mỡ ngựa còn làm suy giảm sự biểu hiện của các cytokine gây viêm do lipopolysaccharide kích thích trong đại thực bào, đồng thời ức chế hiệu quả nhiều chủng vi khuẩn và nấm men [1].

Tác động của acid linoleic và tỷ lệ acid béo đối với hàng rào biểu bì

Acid linoleic giữ vai trò sống còn trong việc duy trì cấu trúc màng lipid biểu bì. Bằng chứng thực nghiệm từ năm 1976 trên mô hình động vật chuột cống bị tổn thương hàng rào da (do thiếu hụt acid béo thiết yếu hoặc do kích ứng với sodium laurate) cho thấy tình trạng này làm tăng vọt lượng nước mất qua biểu bì [3]. Việc bôi ngoài da dầu hạt hướng dương giàu acid linoleic đã nhanh chóng phục hồi tỷ lệ mất nước qua biểu bì trở lại mức bình thường [3]. Ngược lại, việc bôi dầu ô liu - loại dầu chứa rất ít acid linoleic nhưng giàu acid oleic - không mang lại tác dụng phục hồi hàng rào này [3].

Tuy vậy, những tranh luận về tỷ lệ giữa các acid béo trên làn da người vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất. Một đánh giá tổng quan các thử nghiệm lâm sàng năm 2022 cho thấy trên làn da bình thường, không mắc bệnh lý, các loại dầu bôi ngoài da nhìn chung không gây kích ứng, bất kể thành phần acid béo của chúng phân bố ra sao [4]. Cả dầu sacha inchi với tỷ lệ oleic/linoleic khoảng 1:4 (10,2% acid oleic so với 39,5% acid linoleic) và dầu ô liu chiếm ưu thế acid oleic (>70% oleic và 10% linoleic) đều mang lại lợi ích làm dịu da khô như nhau [4]. Dầu marula chứa tới 69% acid oleic và dưới 10% acid linoleic cũng không gây tổn thương da lành [4].

Dù các loại dầu tự nhiên như hạnh nhân, hạt cải và bơ có tỷ lệ oleic/linoleic đạt mức 2-3:1 rất sát với tỷ lệ sinh lý bình thường của da là 3:1, hay dầu argan có tỷ lệ 1:1, giới nghiên cứu vẫn chưa tìm thấy lợi ích vượt trội nào gắn liền trực tiếp với con số tỷ lệ này [4]. Hiện tại, y văn kết luận rằng các nghiên cứu lâm sàng vẫn chưa chứng minh được liệu tỷ lệ sinh lý oleic/linoleic có phải là ranh giới phân định giữa tác dụng tốt và xấu của lipid thoa ngoài hay không [4]. Làn da khỏe mạnh bình thường hoàn toàn có cơ chế sinh lý tự sửa chữa để chống đỡ lại nguy cơ phá vỡ cấu trúc lớp sừng do các acid béo đơn lẻ gây ra [4].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng mỡ ngựa dưỡng ẩm

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm cho rằng mỡ ngựa có thể thay thế kem chống nắng vì chứa các chất chống gốc tự do. Nghiên cứu thực tế khẳng định ở nồng độ 0,312%, năng lực hấp thụ tia UVB trực tiếp của mỡ ngựa là không đáng kể [2]. Hiệu quả giảm tổn thương cháy nắng chủ yếu nhờ hoạt tính chống oxy hóa nội sinh, hoàn toàn không đủ để tạo lớp chắn phản xạ hay lọc tia cực tím chuyên dụng [2].

Một ngộ nhận khác là mỡ ngựa nguyên chất có thể đặc trị dứt điểm các bệnh viêm da mãn tính như chàm hay viêm da cơ địa. Dù các bất thường về acid béo và ceramide được chứng minh là mắt xích quan trọng trong bệnh sinh viêm da cơ địa [5], các nghiên cứu về việc bổ sung lipid đường uống hay bôi tại chỗ vẫn cho thấy kết quả phân tán và chưa có liều dùng tối ưu xác lập [5]. Mỡ ngựa chỉ đóng vai trò làm mềm da, hỗ trợ khóa ẩm tạm thời và ngăn ngừa mất nước, không có công năng chữa khỏi các bệnh da liễu bệnh lý.

Ai nên thận trọng khi dùng mỡ ngựa?

Do mỡ ngựa là dạng chất béo bão hòa và không bão hòa kết hợp, kết cấu của sản phẩm tương đối đặc. Những người sở hữu làn da dầu, da đang có mụn bọc, mụn viêm hoặc lỗ chân lông dễ bít tắc nên hết sức cẩn trọng khi bôi các loại mỡ ngựa dạng sáp đậm đặc.

Bên cạnh đó, quy trình chiết xuất của từng hãng sản xuất, mức độ trang thiết bị và kỹ thuật xử lý dầu có thể tạo ra các sản phẩm mỡ ngựa với độ hấp thu qua da và tạp chất khác nhau [2]. Những cá nhân có cơ địa da cực kỳ nhạy cảm hoặc có tiền sử dị ứng với các sản phẩm từ động vật cần thử phản ứng kích ứng trên một vùng da nhỏ trước khi sử dụng rộng rãi. Trường hợp da đang có vết thương hở lớn, viêm loét sâu hoặc nhiễm trùng nặng, cần đi khám bác sĩ da liễu để được chỉ định phác đồ điều trị thay vì tự ý thoa dầu mỡ lên da.

Hướng dẫn sử dụng mỡ ngựa đúng cách trong chu trình dưỡng da

Để phát huy tối đa công dụng của mỡ ngựa trong việc bảo vệ hàng rào da mà không gây nhờn dính, người dùng nên áp dụng các bước chăm sóc hợp lý:

  • Thời điểm sử dụng: Mỡ ngựa phát huy công dụng tốt nhất vào buổi tối, ở bước cuối cùng của chu trình chăm sóc da để đóng vai trò khóa ẩm, hạn chế mất nước qua biểu bì suốt đêm. Nếu dùng ban ngày, bắt buộc phải thoa kem chống nắng phổ rộng ở bước tiếp theo để bảo vệ da khỏi tác hại của tia UV [2].
  • Lượng dùng: Lấy một lượng nhỏ vừa phải, không thoa quá dày gây bí bách lớp sừng. Làm ấm mỡ trong lòng bàn tay trước khi áp nhẹ lên các vùng da khô ráp như má, khuỷu tay, gót chân.
  • Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên các sản phẩm mỡ ngựa từ các nhà sản xuất có quy trình tinh chế đạt chuẩn, kết cấu thẩm thấu tốt [2], hoặc các chế phẩm mỹ phẩm ứng dụng công nghệ sinh học dẫn xuất từ mỡ ngựa đã được loại bỏ tạp chất và kiểm định an toàn [1].

Mỡ ngựa là một nguồn lipid tự nhiên giá trị nhờ sự hiện diện của acid linoleic, acid palmitoleic và các chất chống oxy hóa tự nhiên [1, 2]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của sản phẩm như một chất dưỡng ẩm hỗ trợ, kết hợp chế độ chăm sóc da toàn diện để duy trì hàng rào bảo vệ da khỏe mạnh dài lâu.