Thói quen ăn ngải cứu và băn khoăn của thai phụ
Ngải cứu từ lâu là loại rau gia vị và cây thuốc quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Món trứng rán ngải cứu, gà hầm ngải cứu thường được truyền tai như bài thuốc bồi bổ sức khỏe, điều hòa khí huyết. Tuy nhiên, khi bước vào giai đoạn mang thai, rất nhiều bà bầu thắc mắc liệu việc ăn ngải cứu có an toàn cho thai nhi hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay là phụ nữ mang thai nên hết sức thận trọng và tốt nhất nên tránh sử dụng ngải cứu cũng như các sản phẩm chiết xuất từ nhóm thực vật này. Trong ngải cứu chứa các hoạt chất có khả năng kích thích, gây co bóp tử cung, thậm chí dẫn đến độc tính cho phôi thai và làm tăng nguy cơ sảy thai [1], [2]. Việc lạm dụng thảo dược này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều hiểm họa mà các mẹ bầu không nên chủ quan.
Độc tính từ thujone và hoạt chất kích thích tử cung
Các nghiên cứu thực vật học chỉ ra rằng chiết xuất của chi ngải (Artemisia spp.) chứa các hợp chất ceton monoterpenic, điển hình là alpha-thujone và beta-thujone [3], [4]. Trong lịch sử y học, thujone từng được ghi nhận gây ra hội chứng absinthism ở châu Âu vào đầu thế kỷ 20 do uống rượu Absinthe làm từ ngải A. absinthium [1], [5]. Hội chứng này gây kích thích thần kinh trung ương quá mức, dẫn đến co giật, ảo giác, mù lòa và suy giảm tinh thần [1], [5].
Cơ chế sinh học được ghi nhận là do hoạt chất này ức chế thụ thể axit gamma-aminobutyric (GABA), dẫn tới sự kích thích thần kinh và gây co giật [3]. Không chỉ ảnh hưởng đến hệ thần kinh, các hoạt chất trong chi ngải cứu còn có khả năng điều hòa khả năng sinh sản và can thiệp trực tiếp vào tử cung [1].
Bên cạnh thujone, một số loài ngải còn chứa ester cis-sabinyl acetate [2], [4]. Đây được đánh giá là một trong những thành phần tinh dầu nguy hiểm nhất đối với thai kỳ do có độc tính trực tiếp với người mẹ và khả năng gây sảy thai thông qua việc ức chế quá trình làm tổ của phôi [2].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ sảy thai và dị tật
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã đưa ra cảnh báo nghiêm khắc về việc sử dụng các loài thực vật thuộc chi ngải trong giai đoạn mang thai [1]. Cụ thể, một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 cho biết việc cho chuột cống mang thai tiêu thụ loài A. herba-alba làm suy giảm đáng kể tỷ lệ sinh sản của chuột con đời sau [1]. Đặc biệt hơn, việc sử dụng dịch chiết cồn-nước của loài A. kopetdaghensis trong thai kỳ đã được ghi nhận làm tăng trực tiếp nguy cơ sảy thai ở động vật [1].
Về mặt độc tính phôi thai, các thí nghiệm với tinh dầu chứa thành phần tương tự như cis-sabinyl acetate (chất cũng được tìm thấy ở một số loài ngải cứu) ghi nhận những tác động hết sức nghiêm trọng [2], [4]. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy, khi cho chuột cống mang thai uống dầu Plectranthus (chứa 60% cis-sabinyl acetate) ở các liều 0,5 mg/kg, 2,5 mg/kg hoặc 5,0 mg/kg từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ, tỷ lệ tiêu thai tăng vọt và xuất hiện tình trạng ngộ độc bào thai như nhãn cầu nhỏ bất thường hoặc tiêu biến mắt [2]. Ở liều 5 mg/kg, hoạt chất thể hiện rõ tác dụng gây sảy thai và gây độc mạnh cho thai [2].
Khi tiêm dưới da tinh dầu chứa hợp chất này cho chuột nhắt mang thai ở các mức liều 15, 45 hoặc 135 mg/kg trong cùng giai đoạn thai kỳ (ngày 6-15), kết quả dẫn tới sảy thai, gia tăng hiện tượng tiêu phôi và tạo ra hàng loạt dị tật phôi nghiêm trọng như khuyết tật tim, thận, biến dạng xương và tiêu nhãn cầu [2]. Thử nghiệm với tinh dầu cây savin (Juniperus sabina, chứa 50% cis-sabinyl acetate) cũng cho thấy chất này dễ dàng truyền qua nhau thai, gây ức chế phôi làm tổ, giảm cân nặng chuột mẹ và gây sảy thai [2].
Bên cạnh các thử nghiệm tiền lâm sàng, báo cáo năm 2018 tại Bệnh viện Zurich (Thụy Sĩ) đã ghi nhận trường hợp ngộ độc cấp tính ở một bệnh nhân nam 49 tuổi sau khi uống 1 lít nước hãm ngải cứu ngải diệp (Artemisia vulgaris) [3]. Bệnh nhân nhập viện trong trạng thái hưng cảm kích động; nồng độ thujone đo được trong huyết thanh ngày đầu là 27,7 +- 3,48 microgam/mL và ngày thứ hai là 24,1 +- 0,15 microgam/mL [3]. Trường hợp này xác nhận rằng việc tự ý đun sắc ngải cứu thông thường với lượng lớn hoàn toàn có thể gây nhiễm độc thujone thực tế trên cơ thể người [3].
Quy định an toàn và giới hạn của bằng chứng
Nhận thức rõ độc tính thần kinh và nguy cơ tiềm ẩn của hoạt chất thujone có trong ngải diệp và ngải absinthe, các cơ quan an toàn thực phẩm và dược phẩm quốc tế đã đặt ra các ngưỡng kiểm soát rất ngặt nghèo [1], [5]. Theo Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA), hàm lượng thujone trong đồ uống có cồn và thực phẩm không được vượt quá ngưỡng 10 mg/kg [1], [5]. Trong khi đó, Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) cũng chỉ định rõ liều nạp thujone tối đa hàng ngày ở người là 3,0 mg/người/ngày và thời gian sử dụng liên tục không được vượt quá 2 tuần [1], [5].
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai cần lưu ý rằng hầu hết các dữ liệu về nguy cơ sảy thai, dị tật bào thai hay ức chế làm tổ hiện nay chủ yếu được ghi nhận qua các mô hình nghiên cứu trên động vật (chuột cống, chuột nhắt) và các báo cáo ca ngộ độc đơn lẻ trên người khỏe mạnh [1], [3], [2]. Cho đến nay, vì lý do y đức, không có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để xác định chính xác liều lượng ngải cứu ăn qua đường miệng bao nhiêu thì gây co bóp tử cung ở người. Dù vậy, những bằng chứng rõ ràng về khả năng gây tiêu phôi, sảy thai và dị tật trên động vật là lời cảnh báo khoa học rất rõ ràng để thai phụ không mạo hiểm thử nghiệm [1], [2].
Các nguy cơ dị ứng khác từ ngải cứu
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ sảy thai hay ngộ độc thujone đường uống, cây ngải cứu còn tiềm ẩn nguy cơ dị ứng nặng nề đối với những người có cơ địa nhạy cảm [1], [5]. Viêm da tiếp xúc do chạm vào các loài ngải đã được y văn ghi nhận rộng rãi, nguyên nhân do sự hiện diện của nhóm chất sesquiterpene lactone [1], [5].
Nghiên cứu thử nghiệm lẩy da cho thấy có tới khoảng 43% bệnh nhân bị viêm mũi dị ứng và hen suyễn có phản ứng dương tính với cây ngải cứu A. vulgaris [5]. Một thử nghiệm khác cũng ghi nhận nước trà ngải A. absinthium kích hoạt phản ứng áp da dương tính ở 13 trên tổng số 19 bệnh nhân dị ứng với các cây họ Cúc (Compositae) [5]. Ngoài ra, phấn hoa từ các loài ngải cứu cũng là nguyên nhân gây ra các cơn sốt cỏ khô và viêm mũi phấn hoa nghiêm trọng [1]. Đối với thai phụ vốn có hệ miễn dịch nhạy cảm, việc tiếp xúc hoặc sử dụng ngải cứu có thể kích hoạt các phản ứng quá mẫn, phát ban hoặc hội chứng hồng ban đa dạng (erythema multiforme) không mong muốn [5].
Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng?
Dựa trên dữ liệu an toàn dược lý hiện có, nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc sử dụng ngải cứu là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ – thời điểm phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng [1], [2]. Việc dung nạp các chất có tính co bóp hay ức chế phôi làm tổ có thể dẫn tới hậu quả mất tim thai hoặc sảy thai [1], [2].
Bên cạnh đó, phụ nữ đang có kế hoạch sinh con hoặc đang trong quá trình điều trị vô sinh, hỗ trợ sinh sản cũng nên tránh xa ngải cứu, bởi các chiết xuất từ nhóm thảo dược này từng được chứng minh có tác động điều hòa hoặc làm giảm khả năng sinh sản, chống bám dính và ức chế cấy ghép phôi [1], [2]. Những người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các cây thuộc họ Cúc (Compositae), người mắc bệnh viêm mũi dị ứng và hen phế quản cũng được cảnh báo không nên tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm có chứa ngải cứu [1], [5]. Cuối cùng, những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa do hoạt chất artemisinin trong chi ngải có thể xảy ra tương tác với nhiều loại thuốc [1].
Lời khuyên và hướng xử trí thực tế cho mẹ bầu
Trong đời sống thường nhật, nhiều chị em có thể lỡ ăn một lượng nhỏ ngải cứu nấu lẫn trong canh hoặc trứng chiên trước khi phát hiện mình mang thai. Các chuyên gia khuyến cáo mẹ bầu không nên quá hoảng loạn. Nguy cơ ngộ độc thujone và gây độc phôi thai thường tăng cao rõ rệt ở liều lượng lớn, việc uống nước ép tươi cô đặc, hoặc uống các loại trà thảo mộc, nước hãm sắc đậm đặc từ ngải cứu kéo dài [1], [3].
Nếu chỉ ăn một lượng nhỏ như rau gia vị trong một bữa ăn đơn lẻ, lượng thujone nạp vào thường ở mức thấp. Tuy nhiên, hành động tốt nhất là dừng ngay việc ăn ngải cứu trong suốt phần còn lại của thai kỳ. Tuyệt đối không tự ý mua ngải cứu khô về sắc nước uống để "an thai" hay "trục ứ" theo các kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.
Nếu sau khi ăn hoặc tiếp xúc với ngải cứu mà cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau quặn bụng dưới, xuất hiện cơn co tử cung, ra máu âm đạo, hoặc xuất hiện mẩn đỏ ngứa ngáy toàn thân, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được bác sĩ siêu âm kiểm tra tình trạng thai và xử trí kịp thời. Mọi loại thảo mộc hay thực phẩm chức năng muốn sử dụng trong thai kỳ đều cần được thông qua ý kiến của bác sĩ sản khoa.
Kết luận
Dù ngải cứu là thực phẩm và dược liệu quen thuộc, các bằng chứng khoa học về độc tính của thujone cùng các hoạt chất gây độc phôi và sảy thai là lời cảnh báo rất nghiêm túc [1], [2]. Phụ nữ mang thai tốt nhất nên loại bỏ ngải cứu khỏi thực đơn để bảo đảm tối đa an toàn cho mẹ và bé. Việc duy trì một chế độ dinh dưỡng đa dạng, lành mạnh từ các loại rau quả quen thuộc và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào là nguyên tắc cốt lõi giúp mẹ bầu có một thai kỳ khỏe mạnh.
