Nhiều thai phụ Việt Nam có thói quen uống nước mía giải khát vì nghĩ thức uống tự nhiên này lành tính, nhiều dưỡng chất cho con. Không ít mẹ bầu duy trì thói quen uống mỗi ngày với mong muốn thai nhi tăng cân nhanh.

Uống nước mía hằng ngày tiềm ẩn rủi ro lớn đối với đường huyết và làm gia tăng nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [1]. Phụ nữ mang thai không nên coi nước mía là nguồn bổ sung dinh dưỡng hằng ngày [1].

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp của mẹ bầu

Nước mía là thức uống bình dân, giải nhiệt rất phổ biến tại các vùng khí hậu nhiệt đới. Do chiết xuất trực tiếp từ cây mía tươi (Saccharum officinarum L.), nhiều người mặc định đây là loại đồ uống tự nhiên hoàn toàn vô hại [1].

Nhiều mẹ bầu chia sẻ kinh nghiệm uống nước mía để đỡ ốm nghén, giúp da dẻ mịn màng hoặc giúp thai nhi nhanh lớn. Tuy nhiên, việc dung nạp một lượng lớn đường đơn giản qua dạng lỏng liên tục mỗi ngày lại đặt cơ thể thai phụ vào tình trạng quá tải năng lượng [1, 2].

Câu hỏi đặt ra là việc uống nước mía mỗi ngày mang lại lợi ích bồi bổ hay chính là nguồn cơn dẫn tới tiểu đường thai kỳ. Hiểu rõ các nghiên cứu về đường, nước ép và chuyển hóa giúp thai phụ chủ động kiểm soát khẩu phần tốt hơn [1, 4].

Cơ chế tác động của đường và nước mía lên đường huyết thai kỳ

Nước mía chứa hàm lượng đường tự do rất cao, bao gồm đường mía tự nhiên (cane sugar), sucrose và fructose [2]. Khi uống vào, loại đường dạng lỏng này hấp thu trực tiếp qua thành ruột, đẩy lượng glucose máu tăng vọt trong thời gian rất ngắn [2].

Trong giai đoạn mang thai, nhau thai tiết ra các hormone đối kháng insulin, khiến cơ thể mẹ bầu dễ bị đề kháng insulin tự nhiên. Lượng đường hấp thu cao liên tục đòi hỏi tuyến tụy làm việc quá tải, làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường thai kỳ [1].

Bên cạnh nguy cơ cho mẹ, lượng đường tự do tích tụ còn có thể truyền qua nhau thai [1]. Tình trạng này định hình sở thích ăn ngọt, rối loạn hành vi ăn uống và làm tăng nguy cơ béo phì, bệnh chuyển hóa ở trẻ sau này [1].

Dung nạp nhiều đường trong thai kỳ cũng có mối liên hệ với nguy cơ hen suyễn dị ứng (atopic asthma) ở trẻ nhỏ [1]. Tình trạng thai quá to do mẹ dung nạp quá nhiều carbohydrate ngọt cũng có thể gây khó khăn trong quá trình chuyển dạ [1].

Bằng chứng khoa học về nước mía, đồ uống ngọt và thai kỳ

Một nghiên cứu nhân chủng học và y tế công cộng công bố năm 2021 khảo sát tập quán kiêng khem của phụ nữ Zulu tại Nam Phi [1]. Nghiên cứu này ghi nhận việc kiêng mía (Saccharum officinarum L.), đồ ngọt và nước ép công nghiệp trong thai kỳ mang lại lợi ích phòng ngừa bệnh tật [1].

Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nhiều quốc gia như Lào và Kenya, thai phụ có tập quán tránh dùng đồ ngọt và cây mía [1]. Y văn y tế công cộng ủng hộ việc hạn chế này, khẳng định lượng đường tự do nạp vào cao có liên quan mật thiết đến đái tháo đường thai kỳ [1].

Một nghiên cứu đoàn hệ tại Malaysia mang tên SECOST năm 2021 theo dõi 452 thai phụ từ trước khi mang thai đến tam cá nguyệt thứ hai [2]. Nghiên cứu ghi nhận mức năng lượng từ đồ uống trung bình là 273 kcal/ngày trước thụ thai, tăng lên 349 kcal/ngày trong 3 tháng đầu và 361 kcal/ngày trong 3 tháng giữa [2].

Nghiên cứu SECOST định nghĩa đồ uống ngọt (SSB) là các loại đồ uống có chứa đường mía (cane sugar), đường cát, siro ngô giàu fructose hoặc nước ép cô đặc [2]. Việc tiêu thụ quá mức các loại đồ uống ngọt này có liên quan trực tiếp đến các biến cố chuyển hóa bất lợi trong thai kỳ [2].

Tại Mỹ, nghiên cứu Nurses' Health Study II theo dõi dài hạn trên 13.475 phụ nữ mang thai từ năm 1991 đến 2001, ghi nhận 860 trường hợp mắc đái tháo đường thai kỳ [3]. Nghiên cứu phân tích tiêu thụ trái cây và nước ép trái cây trước mang thai [3].

Kết quả cho thấy ăn cả quả trái cây không làm tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ, với tỷ số nguy cơ (RR) ở nhóm ăn nhiều nhất là 0,93 (KTC 95%: 0,76-1,16) [3]. Mối liên hệ giữa nước ép trái cây và nguy cơ bệnh là phi tuyến tính, nhưng việc dùng nước ép không mang lại sự an toàn tuyệt đối nếu lạm dụng [3].

Một nghiên cứu quan sát tiến hành tại Trung Quốc từ tháng 6/2013 đến tháng 6/2014 trên 2.987 phụ nữ mang thai từ tuần 13 đến tuần 28 [4]. Có 405 thai phụ (chiếm 13,6%) được chẩn đoán mắc đái tháo đường thai kỳ lần đầu [4].

Kết quả nghiên cứu này chỉ rõ: số lượng tiêu thụ nước ép trái cây có mối liên hệ thuận với tỷ lệ mắc đái tháo đường thai kỳ [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận tiêu thụ quá mức trái cây nhiều đường và nước ép làm tăng rõ rệt nguy cơ mắc bệnh [4].

Nghiên cứu đoàn hệ SWIFT năm 2022 theo dõi 1.035 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ và con của họ [5]. Kết quả cho thấy trẻ tiếp xúc với nước ép hoặc đồ uống ngọt sớm trong năm đầu đời có nguy cơ béo phì lúc 2-5 tuổi cao gấp 6 đến 12 lần [5].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Dữ liệu khoa học trực tiếp đo lường riêng nước mía ép trên thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở thai phụ hiện còn rất khan hiếm. Hầu hết các bằng chứng hiện có tập trung vào đồ uống có đường nói chung, nước ép thực vật và đường bổ sung từ mía [1, 2, 4].

Nhiều nghiên cứu dùng phương pháp bảng hỏi tần suất ăn uống hoặc nhớ lại khẩu phần 24 giờ, vốn phụ thuộc vào trí nhớ của thai phụ [4]. Dù vậy, cơ chế sinh học giữa đường hấp thu nhanh và đái tháo đường thai kỳ đã được thiết lập rất vững chắc [1].

Hiểu lầm thường gặp về việc uống nước mía khi mang thai

Nhiều người tin rằng nước mía là sản phẩm hoàn toàn tự nhiên nên không gây hại như đường tinh luyện hay nước ngọt đóng chai. Thực chất, dung dịch nước mía chứa chủ yếu là đường sucrose tự do dạng lỏng, hấp thu rất nhanh vào máu [1, 2].

Hiểu lầm khác là uống nước mía giúp con sinh ra sạch sẽ, hồng hào và tăng cân tốt. Khoa học không ghi nhận tác dụng làm sạch da thai nhi từ nước mía, ngược lại tiêu thụ quá nhiều đường chỉ khiến thai to quá mức, gây khó sinh [1].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với nước mía?

Phụ nữ đã được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ cần tránh xa nước mía và các loại đồ uống nhiều đường hấp thu nhanh [1, 2]. Việc dung nạp nước mía sẽ trực tiếp gây tăng đường huyết đột ngột, khó kiểm soát bệnh [2].

Thai phụ thừa cân, béo phì hoặc tăng cân quá nhanh trong thai kỳ cũng cần kiêng cữ các loại nước uống này [1, 2]. Nhóm này vốn có mức đề kháng insulin cao, việc bổ sung thêm calo rỗng từ nước mía chỉ làm tăng nguy cơ biến chứng chuyển hóa [1].

Những thai phụ có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, hoặc có nồng độ sắt huyết thanh cao trong giai đoạn đầu thai kỳ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [6]. Một nghiên cứu năm 2013 trên 1.033 thai phụ chỉ ra nồng độ sắt huyết thanh đầu thai kỳ trên 100 mcg/dl có liên quan đến gia tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ [6].

Mẹ bầu mang thai đơn hoặc đa thai có dấu hiệu đường huyết lúc đói mấp mé ngưỡng báo động cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng để loại bỏ các loại nước uống chứa đường tự do [1, 2, 7].

Gợi ý chế độ nạp carbohydrate an toàn và cân bằng

Để đảm bảo đường huyết ổn định, việc phân bổ carbohydrate trong khẩu phần ăn giữ vai trò vô cùng cốt lõi [7]. Hướng dẫn lâm sàng khuyến nghị mẹ bầu duy trì lượng carbohydrate tối thiểu khoảng 175 g mỗi ngày để đảm bảo năng lượng, nhưng cần chọn nguồn tinh bột chuyển hóa chậm [7].

Thai phụ nên chia đều khẩu phần thành 3 bữa chính và 2-4 bữa phụ, hạn chế ăn lượng tinh bột quá lớn cùng một lúc [7]. Việc đếm carbohydrate tại từng bữa ăn giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả [7].

Thay vì uống nước mía hay nước ép, thai phụ nên ăn quả nguyên miếng như táo hoặc cam để tận dụng nguồn chất xơ tự nhiên [4]. Nghiên cứu chỉ ra việc tiêu thụ táo, cam và các loại rau xanh có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [4].

Mẹ bầu tuyệt đối không nên duy trì thói quen uống nước mía mỗi ngày. Nếu thực sự thèm, chỉ nên uống một lượng nhỏ cách quãng, không coi đây là thức uống thay thế nước lọc. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp với thể trạng cá nhân.