Nhiều người thường xem các loại bạc hà như nhau và dùng lẫn lộn trong ăn uống hoặc hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, hai loại thông dụng nhất là bạc hà cay (peppermint) và bạc hà lục (spearmint) lại sở hữu thành phần hóa học cùng đặc tính sinh học rất khác biệt. Việc nhầm lẫn giữa hai loại thảo dược này có thể dẫn đến việc sử dụng sai mục đích điều trị.
Trả lời thẳng thắn, bạc hà cay (Mentha piperita) và bạc hà lục (Mentha spicata) khác nhau căn bản ở nhóm hoạt chất chính: một bên giàu menthol, bên còn lại đặc trưng bởi carvone [1, 2]. Sự khác biệt này quyết định công dụng lâm sàng chuyên biệt, từ khả năng ức chế vi khuẩn đường ruột đến tác động kháng viêm và giảm đau trong các mô hình thử nghiệm [2, 4].
Khác biệt từ cấp độ hóa thực vật
Chi Bạc hà (Mentha) thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), hiện diện khắp các vùng ôn đới với mức độ lai tạo tự nhiên rất cao [1]. Chính sự biến thiên hình thái và di truyền tạo nên tính đa dạng hóa học độc đáo hiếm thấy ở các loài ôn đới khác [1].
Phân tích hóa học chỉ ra rằng bạc hà cay và bạc hà lục thuộc hai hóa type (chemotype) hoàn toàn tách biệt [1]. Cụ thể, tinh dầu chưng cất của bạc hà cay chứa hàm lượng menthol áp đảo lên tới 46,8% và menthone đạt 25,6% [2]. Ngược lại, bạc hà lục lại thuộc hóa type carvone, trong đó carvone chiếm tới 51,7%, cùng với dihydrocarveol (11,5%) và cis-dihydrocarvone (9,1%) [1, 2].
Ngay cả khi phân tích pha khí không gian (headspace analysis), sự khác biệt này vẫn thể hiện rất rõ rệt [2]. Pha khí của bạc hà cay chứa menthone (25,4%), 1,8-cineole (17,7%) và menthol (12,1%) [2]. Trong khi đó, pha khí của bạc hà lục lại giàu hợp chất limonene (37,0%), carvone (13,0%), beta-pinene (10,4%) và alpha-pinene (9,8%) [2].
Con đường sinh tổng hợp tạo nên sự phân hóa
Sự rẽ nhánh về hoạt chất giữa hai loài đã được các nhà khoa học làm sáng tỏ từ sớm thông qua các nghiên cứu sinh tổng hợp [3]. Lá bạc hà cay trưởng thành chứa chủ yếu các monoterpene nhân oxy hóa là l-menthol (47%) và l-menthone (24%), trong khi lượng olefin tự do như limonene chỉ chiếm khoảng 1% [3]. Ở lá non đang quang hợp và tổng hợp mạnh, mức limonene cao hơn, đạt khoảng 3% (chứa khoảng 80% đối phân l-(4S) và 20% đối phân d-(4R)) [3].
Nghiên cứu đánh dấu đồng vị phóng xạ trên ngọn chồi M. piperita đã chứng minh chất nền geranyl pyrophosphate ban đầu được các enzyme biểu bì chuyển đổi trực tiếp thành limonene mà không sinh ra chất trung gian tự do [3]. Limonene chính là tiền chất mạch vòng đầu tiên trong toàn bộ chuỗi sinh tổng hợp monoterpene oxy hóa [3].
Từ tiền chất limonene chung này, hai loài rẽ nhánh hoàn toàn: ở M. piperita, limonene được chuyển hóa thành pulegone rồi tạo ra menthone và menthol [3]. Còn ở M. spicata, limonene được biến đổi trực tiếp tại vị trí C-2 oxy hóa để tổng hợp ra carvone [3]. Điều này giải thích tại sao hai cây có mùi thơm và tác dụng dược lý khác nhau ngay từ gốc rễ sinh học [3, 6].
Mùi vị và dấu ấn nhận diện giác quan
Về mặt cảm quan, mùi hương của các loài bạc hà có sự phân nhóm rất rõ theo nồng độ các phân tử mùi [4]. Một nghiên cứu phân tích cảm quan định tính kết hợp hóa trắc nghiệm đã so sánh 5 loài bạc hà khác nhau [4]. Kết quả cho thấy Mentha piperita mang hương vị the mát đặc trưng (minty flavor), trong khi Mentha spicata lại thể hiện mùi hương thảo mộc nhẹ dịu đặc trưng của bạc hà lục (spearmint-like note) [4].
Các nhà nghiên cứu xác định được 41 chất tạo mùi có giá trị hoạt tính mùi (OAV) lớn hơn hoặc bằng 1 [4]. Trong đó, menthol và carvone đóng vai trò là những dấu ấn phân tử cốt lõi giúp phân biệt rạch ròi bạc hà cay và bạc hà lục trên các biểu đồ phân tích thành phần chính [4].
Tác động kháng khuẩn trên đường tiêu hóa
Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) là nguyên nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày tá tràng và ung thư dạ dày trên toàn cầu, với tỷ lệ kháng kháng sinh ngày càng tăng [5]. Do đó, các nghiên cứu tập trung đánh giá hiệu quả của các tinh dầu bạc hà đối với chủng vi khuẩn này [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã thử nghiệm tinh dầu từ 5 giống bạc hà thuộc các hóa type khác nhau trên chủng chuẩn H. pylori ATCC 43504 và 10 chủng phân lập lâm sàng [5]. Nghiên cứu kiểm tra độ nhạy của vi khuẩn đối với tinh dầu chiết từ lá và hoa, cũng như các monoterpenoid tinh khiết như menthol, menthone, carvone, dihydrocarvone, linalool, 1,8-cineole và limonene [5].
Kết quả cho thấy toàn bộ tinh dầu bạc hà được thử nghiệm đều ức chế chủng vi khuẩn chuẩn với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 15,6 đến 31,3 mg/L [5]. Đối với các chủng lâm sàng, giá trị MIC50 nằm trong khoảng 31,3 đến 250 mg/L và MIC90 từ 62,5 đến 500 mg/L [5].
Đáng chú ý, trong số các chất đơn lẻ, menthol từ bạc hà cay và carvone từ bạc hà lục thể hiện hoạt tính kháng H. pylori mạnh nhất [5]. Cụ thể, menthol đạt chỉ số MIC50/90 là 7,8/31,3 mg/L, còn carvone đạt mức 31,3/62,5 mg/L [5]. Hoạt tính này tương quan trực tiếp với hiệu quả cao của các mẫu tinh dầu giàu hai chất này, đồng thời cho thấy sự phối hợp mang tính hiệp đồng và cộng gộp có lợi trong dịch chiết tự nhiên [5].
Hiệu quả giảm đau và kháng viêm trong thực nghiệm
Bên cạnh hoạt tính tiêu hóa, tác dụng trên cảm thụ đau và phản ứng viêm của tinh dầu bạc hà cũng được định lượng cụ thể trên mô hình động vật [1]. Một nghiên cứu in vivo năm 2017 trên các loài bạc hà trồng tại Romania đã khảo sát vấn đề này [1]. Hoạt tính chống viêm được xác định qua thử nghiệm gây phù bàn chân chuột cống bằng lambda-carrageenan, trong khi tác dụng giảm đau được đo lường bằng nghiệm pháp quặn mình trên chuột nhắt tiêm axit axetic 1% và thử nghiệm đĩa nóng [1].
Kết quả nghiên cứu chứng minh tinh dầu bạc hà lục Mentha spicata (chứa carvone là chính) đem lại tác dụng kháng viêm và giảm đau có ý nghĩa thống kê theo mức độ phụ thuộc liều [1]. Khả năng ức chế cảm giác đau và giảm phù nề thực nghiệm mở ra tiềm năng ứng dụng của carvone trong việc làm dịu các cơn đau co thắt và viêm cục bộ [1].
Ngoài ra, khi đánh giá biến thiên theo mùa, tinh dầu của các loài bạc hà thu hoạch vào mùa hè thường cho hàm lượng cao hơn mùa đông [6]. Ví dụ, hàm lượng tinh dầu của M. piperita đạt 12,2 g/kg vào mùa hè so với 10,5 g/kg vào mùa đông; trong khi M. spicata đạt 12,0 g/kg vào mùa hè và 9,50 g/kg vào mùa đông [6]. Hoạt tính kháng khuẩn trên các mầm bệnh và độc tính tế bào trên dòng ung thư vú (MCF-7), ung thư tuyến tiền liệt (LNCaP) cũng được ghi nhận ở cả hai loài [6].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng khoa học. Đa số các thử nghiệm ức chế vi khuẩn H. pylori hay tế bào ung thư mới dừng lại ở mức in vitro (trong ống nghiệm) hoặc mô hình động vật gặm nhấm [2, 4, 8]. Nồng độ tinh dầu hay hoạt chất tinh khiết menthol, carvone trong phòng thí nghiệm cao hơn rất nhiều so với việc chỉ uống một tách trà bạc hà thông thường [1, 4].
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng trà bạc hà thương phẩm luôn đồng nhất về chất lượng. Khảo sát 11 mẫu trà bạc hà thương phẩm trên thị trường Romania bằng phương pháp GC-MS cho thấy cấu hình bay hơi của các gói trà có sự khác biệt đáng kể so với mẫu cây Mentha piperita tươi chuẩn [2]. Quá trình thu hái, bảo quản, mùa vụ và bộ phận dùng (lá hay hoa) đều làm thay đổi sâu sắc tỷ lệ menthol hoặc carvone [4, 8].
Do đó, không thể dùng trà bạc hà thông thường để thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị kháng sinh diệt trừ H. pylori hay thuốc giảm đau theo chỉ định y khoa.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù có nguồn gốc thiên nhiên, tinh dầu và các hoạt chất đậm đặc từ bạc hà cay hay bạc hà lục không hoàn toàn vô hại nếu dùng sai cách.
Bạc hà cay giàu menthol có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới, do đó người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) nặng hoặc viêm loét dạ dày tiến triển cần thận trọng vì có thể làm tăng cảm giác ợ nóng. Ngoài ra, tinh dầu chứa menthol nồng độ cao không được dùng trực tiếp gần mũi, miệng của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ do nguy cơ gây ức chế hô hấp và co thắt thanh quản.
Đối với các chế phẩm chứa carvone đậm đặc từ bạc hà lục, phụ nữ mang thai hoặc người có cơ địa dị ứng thảo mộc cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng dạng chiết xuất cô đặc. Tuyệt đối không tự ý uống tinh dầu nguyên chất chưa pha loãng.
Áp dụng thực tế đúng cách
Để tận dụng tối đa lợi ích mà vẫn đảm bảo an toàn, người tiêu dùng nên phân loại rõ mục đích sử dụng trong đời sống thường nhật:
- Hỗ trợ tiêu hóa, kháng khuẩn nhẹ: Có thể dùng lá bạc hà cay (Mentha piperita) hãm trà uống ấm sau bữa ăn. Hoạt chất menthol hỗ trợ làm dịu co thắt đường tiêu hóa và ức chế vi khuẩn đường ruột [5].
- Hương vị, thư giãn, giảm khó chịu do viêm: Sử dụng bạc hà lục (Mentha spicata) trong chế biến món ăn, pha chế nước uống hàng ngày hoặc xông hơi nhẹ nhàng nhờ đặc tính kháng viêm, giảm đau dịu nhẹ của carvone [1].
- Lựa chọn sản phẩm: Khi mua trà thảo mộc hoặc tinh dầu, nên đọc kỹ nhãn mác để kiểm tra tên khoa học (Mentha piperita hay Mentha spicata) thay vì chỉ nhìn chữ "bạc hà" chung chung.
Cả bạc hà cay và bạc hà lục đều là những dược liệu quý với các bằng chứng khoa học rõ ràng về mặt thành phần và hoạt tính sinh học [1, 2]. Hiểu đúng sự khác biệt giữa menthol the mát và carvone dịu nhẹ sẽ giúp bạn lựa chọn đúng loại thảo dược cho nhu cầu sức khỏe của bản thân và gia đình. Khi có các triệu chứng bệnh lý dạ dày kéo dài, người bệnh luôn cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị bài bản.
