Dầu bạc hà cay là liệu pháp phổ biến giảm đầy hơi, khó tiêu và co thắt tiêu hóa. Tuy nhiên, người có tiền sử sỏi mật cần thận trọng trước khi dùng các chế phẩm chứa hoạt chất này. Việc tự ý sử dụng tinh dầu đậm đặc có thể dẫn tới những biến cố túi mật cấp tính không mong muốn.

Bạc hà cay tác động mạnh lên hệ tiêu hóa, bao gồm cả đường mật. Người có sỏi mật, sỏi bùn hoặc tắc nghẽn đường dẫn mật không nên tự ý dùng dầu bạc hà cay nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ.

Bạc hà cay và cơ chế tác động lên đường tiêu hóa

Bạc hà cay (peppermint) là cây thân thảo lâu năm phổ biến tại châu Âu và Bắc Mỹ [1]. Thành phần hoạt tính chính trong dầu bạc hà cay là menthol [1]. Hoạt chất này mang lại nhiều giá trị sử dụng trong và ngoài chuyên khoa tiêu hóa, đặc biệt với các rối loạn tiêu hóa chức năng [1].

Cơ chế sinh học chính của dầu bạc hà và các thành phần của nó là khả năng làm giãn cơ trơn và chống co thắt hiệu quả [1]. Tác động này đã được ghi nhận trên cơ thắt thực quản dưới, dạ dày, tá tràng và ruột già [1]. Bên cạnh đó, dầu bạc hà cay còn có khả năng điều hòa độ nhạy cảm của hệ thần kinh trung ương và thần kinh nội tạng [1].

Nhờ các đặc tính trên, dầu bạc hà cay thường được dùng nhằm cải thiện hiệu quả nội soi cũng như hỗ trợ điều trị chứng khó tiêu chức năng và hội chứng ruột kích thích [1]. So với các phương pháp điều trị dược lý cổ điển, dầu bạc hà cay có hồ sơ an toàn khá hấp dẫn [1].

Nguy cơ kẹt sỏi mật khi dùng dầu bạc hà cay

Mặc dù mang lại hiệu quả giãn cơ trơn tiêu hóa, việc kích thích bài tiết mật và làm rỗng túi mật có thể trở thành yếu tố bất lợi lớn đối với người đang có sỏi mật. Khi dòng mật bị kích thích bài tiết mạnh, các viên sỏi kích thước nhỏ hoặc sỏi bùn sẵn có trong túi mật dễ bị đẩy dịch chuyển vào cổ túi mật hoặc ống dẫn mật chung.

Nếu kích thước sỏi lớn hơn đường kính lòng ống dẫn, sỏi sẽ bị kẹt lại, gây tắc nghẽn đường mật ngoài gan. Hiện tượng này làm ứ trệ dịch mật cấp tính, gây ra các cơn đau quặn mật dữ dội, viêm túi mật cấp hoặc thậm chí viêm tụy cấp. Do đó, tác dụng thúc đẩy tiêu hóa vốn có của thảo dược lại tiềm ẩn biến chứng nghiêm trọng ở cơ địa sỏi mật.

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả và tính an toàn?

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 về ứng dụng của dầu bạc hà cay trong tiêu hóa đã tổng hợp các bài báo gốc, tổng quan, phân tích gộp, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và chùm ca bệnh [1]. Nghiên cứu xác nhận dầu bạc hà cay là liệu pháp thảo dược an toàn trong thực hành tiêu hóa với triển vọng khoa học lớn [1]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu này tập trung vào hội chứng ruột kích thích và khó tiêu chức năng trên các đối tượng không có bệnh lý tắc nghẽn cơ học đường mật [1].

Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên công bố năm 2020 tại Hà Lan đánh giá hiệu quả trên 190 bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (tiêu chuẩn Rome IV), thực hiện từ tháng 8 năm 2016 đến tháng 3 năm 2018 tại 4 bệnh viện [2]. Nghiên cứu bao gồm 189 bệnh nhân trong phân tích dự định điều trị (tuổi trung bình 34,0; 77,8% nữ; 57,7% từ tuyến y tế cơ sở) và 178 người hoàn thành [2]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 182 mg dầu bạc hà giải phóng tại ruột non, 182 mg giải phóng tại hồi-đại tràng, hoặc giả dược trong 8 tuần [2].

Kết quả ghi nhận tiêu chí chính về đáp ứng giảm đau bụng (giảm ít nhất 30% đau bụng trung bình hàng ngày trong tối thiểu 4 tuần theo định nghĩa của FDA) không khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng dầu bạc hà và giả dược: nhóm giải phóng tại ruột non đạt 46,8% (29/62 bệnh nhân, P = 0,170 so với giả dược), nhóm hồi-đại tràng đạt 41,3% (26/63 bệnh nhân, P = 0,385), và giả dược đạt 34,4% (22/64 bệnh nhân) [2]. Đánh giá giảm triệu chứng chung theo định nghĩa EMA cũng không khác biệt (9,7% ở nhóm ruột non, 1,6% ở nhóm hồi-đại tràng so với 4,7% ở giả dược) [2].

Tuy nhiên, dạng giải phóng tại ruột non cải thiện vượt trội so với giả dược ở các tiêu chí phụ gồm mức độ đau bụng (P = 0,016), cảm giác khó chịu (P = 0,020) và độ nặng của hội chứng ruột kích thích (P = 0,020) [2]. Các tác dụng không mong muốn xảy ra ở mức độ nhẹ [2]. Nghiên cứu chứng minh dầu bạc hà tác động rõ nét lên nhu động ruột non, khu vực gần bóng Vater nơi ống dẫn mật đổ vào ruột.

Hiểu lầm thường gặp về dầu bạc hà và sỏi mật

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại tinh dầu thiên nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể tự do dùng để "thanh lọc đường mật" hoặc "làm tan sỏi". Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm. Một số nghiên cứu phân tích tinh thể dịch mật ở 150 bệnh nhân sỏi mật cho thấy việc hòa tan sỏi phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc tinh thể và thành phần hóa học của sỏi chứ không thể giải quyết bằng các loại tinh dầu thông thường [3].

Một hiểu lầm khác là dùng dầu bạc hà dạng viên nang bao tan trong ruột sẽ an toàn cho mọi đối tượng. Thực tế, ngay cả các viên nang được kê đơn nhằm giảm chướng bụng và đau quặn bụng (như Colpermin) cũng chứa các thành phần phụ gia có thể gây hại [4]. Viên nang Colpermin có chứa dầu lạc (Arachis oil), chống chỉ định ở người dị ứng lạc và đậu nành [4]. Năm 2023, một phụ nữ sau sinh mổ ngoài 30 tuổi đã bị nổi ban đỏ toàn thân không sốc phản vệ sau khi dùng thuốc này do có tiền sử dị ứng đậu nành [4]. Điều này cho thấy các chế phẩm dầu bạc hà luôn đòi hỏi sự cẩn trọng về thành phần và thể trạng người bệnh [4].

Chế độ ăn uống liên quan gì đến sự hình thành sỏi mật?

Bên cạnh việc thận trọng với các chế phẩm thảo dược kích thích mật, chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa đóng vai trò lớn trong nguy cơ sỏi mật. Nghiên cứu thực nghiệm năm 1992 trên chuột hamster đực non được nuôi bằng chế độ ăn bán tinh khiết chứa 0,3% cholesterol kết hợp các loại chất béo khác nhau cho kết quả rõ rệt [5]. Nhóm ăn 4% mỡ bơ có tỷ lệ tạo sỏi cholesterol là 63% [5]. Khi mỡ bơ tăng lên 8%, tỷ lệ tạo sỏi tăng lên 80% [5]. Ngược lại, thay thế 4% mỡ bơ bằng dầu ô liu, dầu ngô hoặc dầu cá menhaden đã ngăn ngừa hoàn toàn sự hình thành sỏi [5]. Thay thế 4% mỡ bơ bằng 1,2% axit palmitic tạo ra tỷ lệ sỏi cao nhất lên tới 95% [5].

Một nghiên cứu khác năm 1996 trên chuột hamster cái được điều trị bằng methyltestosterone cho thấy chế độ ăn chứa 2% dầu ngô, 4% mỡ bơ, 0,3% cholesterol và 0,05% methyltestosterone tạo tỷ lệ sỏi mật 86% [6]. Khi bổ sung chất béo không bão hòa đơn và đa, tỷ lệ này giảm mạnh: 2,5% axit oleic giúp ngăn ngừa sỏi hoàn toàn, 2,5% axit linoleic giảm sỏi xuống 26%, và 4% dầu cây rum (chứa 78% axit linoleic) giảm sỏi xuống 8% [6]. Thêm 4% mỡ bơ (chứa 29% axit oleic) gây sỏi ở 50% cá thể sau 6 tuần [6]. Các chất béo không bão hòa đã làm biến đổi các loài phân tử phosphatidylcholine trong dịch mật, từ đó ức chế sỏi mật [6].

Những nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Người mắc các vấn đề về túi mật và phụ nữ mang thai cần hết sức lưu ý. Phụ nữ trưởng thành có tỷ lệ mắc sỏi mật cao hơn nam giới [7]. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, sỏi mật cũng chiếm ưu thế ở bé gái trên 10 tuổi [7]. Ngoài ra, thai kỳ có mối liên hệ chặt chẽ với sỏi mật [8]. Khi xảy ra viêm túi mật cấp hoặc đau quặn mật tái phát trong thai kỳ, phẫu thuật nội soi cắt túi mật có thể được thực hiện an toàn trong tam cá nguyệt thứ hai nếu tuân thủ các biện pháp dự phòng chuyên biệt [8]. Tuy nhiên, việc dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược kích thích đường mật nào như dầu bạc hà trong thai kỳ đều phải có sự giám sát của bác sĩ.

Các nhóm nguy cơ khác bao gồm:

  • Người có sỏi mật đã xác định qua siêu âm hoặc có tiền sử sỏi đường mật.
  • Bệnh nhân tắc nghẽn ống dẫn mật, viêm túi mật hoặc viêm đường mật.
  • Bệnh nhân sử dụng thuốc octreotide kéo dài (chất tương tự somatostatin có thể ức chế sự làm rỗng túi mật và gây sỏi mật ở gần 33% trẻ tăng insulin máu bẩm sinh) [7].
  • Người có tiền sử dị ứng đậu phộng hoặc đậu nành cần kiểm tra kỹ bao bì viên nang dầu bạc hà cay để tránh dị ứng chéo từ dầu lạc [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn mắc sỏi mật hoặc có các triệu chứng nghi ngờ sỏi mật, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý uống viên nang dầu bạc hà cay liều cao: Tránh dùng các chế phẩm bổ sung không kê đơn chứa dầu bạc hà nồng độ cao để chữa đầy bụng nếu chưa loại trừ bệnh lý sỏi mật.
  • Dùng bạc hà ở dạng gia vị: Có thể dùng một vài lá bạc hà tươi hãm trà loãng hoặc làm gia vị món ăn với lượng nhỏ. Lượng menthol trong ẩm thực thông thường thấp, ít gây co bóp túi mật đột ngột.
  • Thay đổi loại chất béo tiêu thụ: Giảm mỡ bơ và chất béo bão hòa giàu axit palmitic; ưu tiên các nguồn chất béo không bão hòa như dầu ô liu, dầu ngô hoặc các axit béo không bão hòa đa để hỗ trợ cân bằng chuyển hóa cholesterol dịch mật [5], [6].
  • Khám bác sĩ ngay khi có dấu hiệu cảnh báo: Khi xuất hiện cơn đau nhói hạ sườn phải lan ra sau lưng, buồn nôn, sốt hoặc vàng da sau khi dùng các chất kích thích tiêu hóa, cần tới cơ sở y tế kiểm tra ngay lập tức.

Dầu bạc hà cay là dược liệu giá trị cho các rối loạn chức năng ruột non và đại tràng. Tuy nhiên, tính an toàn luôn gắn liền với đúng người và đúng bệnh. Việc hiểu rõ thể trạng túi mật trước khi dùng thảo dược sẽ giúp bạn vừa bảo vệ đường tiêu hóa, vừa tránh được biến chứng tắc nghẽn nguy hiểm.