Bầu giác tía trị viêm họng: Lợi ích thật hay lời đồn?

Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng đau rát họng, nuốt vướng lại xuất hiện và gây nhiều phiền toái trong sinh hoạt hàng ngày. Thay vì đi khám, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để nhanh chóng làm dịu cổ họng. Trong số đó, bầu giác tía thường được nhắc tới như một loại dược liệu giải nhiệt, tiêu viêm và chữa viêm họng hữu hiệu.

Tuy nhiên, lời truyền tai này liệu có đúng dưới góc nhìn y học hiện đại? Thực tế, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy hoạt tính kháng khuẩn của loài thực vật này rất hạn chế và hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả giảm đau họng trên cơ thể người.

Bầu giác tía trong kinh nghiệm dân gian và câu hỏi đặt ra

Bầu giác tía có tên khoa học là Chassalia curviflora Thw., thuộc họ Cà phê (Rubiaceae). Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm của các cộng đồng bản địa, các bộ phận của loài cây này thường được dùng sắc nước uống hoặc giã nát để đắp ngoài, nhằm đối phó với các tình trạng nhiễm trùng hay viêm nhiễm thông thường ^[1].

Khi bị viêm họng, người bệnh thường đối mặt với tình trạng niêm mạc họng phù nề, xung huyết, cảm giác khô rát, ho khan hoặc nuốt đau buốt. Theo quan niệm dân gian, việc sử dụng các loại cây cỏ có vị đắng chát như bầu giác tía có thể giúp "hạ hỏa", làm se niêm mạc và tiêu đờm.

Chính vì vậy, nhiều người mặc định rằng thảo dược này ắt hẳn phải sở hữu khả năng diệt khuẩn mạnh mẽ. Tuy nhiên, giữa quan niệm kinh nghiệm và bằng chứng sinh học kiểm chứng luôn tồn tại khoảng cách lớn cần được làm sáng tỏ bằng khoa học thực nghiệm.

Cơ chế sinh bệnh viêm họng và yêu cầu thực tế

Để một dược liệu có thể "trị viêm họng", nó cần đáp ứng được ít nhất một trong hai cơ chế chính: hoặc ức chế tác nhân vi sinh vật gây bệnh, hoặc can thiệp ức chế phản ứng viêm làm giảm phù nề mô hầu họng.

Phần lớn các đợt viêm họng cấp bắt nguồn từ virus đường hô hấp, trong khi một tỷ lệ đáng kể do vi khuẩn gây ra, điển hình nhất là liên cầu khuẩn Streptococcus pyogenes. Đây là loại vi khuẩn nguy hiểm có thể dẫn tới các biến chứng phức tạp ở khớp, tim và thận nếu không được kiểm soát đúng cách.

Vì vậy, nếu một loại cây được cho là có khả năng trị đau họng thông qua tác dụng kháng khuẩn, thử nghiệm thực tế phải chứng minh được nó có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế chủng liên cầu S. pyogenes này trong điều kiện nuôi cấy chuẩn xác.

Bằng chứng phòng thí nghiệm về hoạt tính kháng khuẩn

Để kiểm tra giá trị dược liệu của các loài cây theo y học bộ lạc, một nghiên cứu sàng lọc được công bố vào năm 2011 đã thực hiện khảo sát các thực vật dân gian ở vùng đồi Aarukani, bang Tamil Nadu, Ấn Độ ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá ba loài thảo dược gồm Chassalia curviflora (bầu giác tía), Cyclea peltata và Euphorbia hirta trên các chủng vi khuẩn gây bệnh ở người ^[1].

Phương pháp được áp dụng là thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch đối với các tác nhân: Escherichia coli (ATCC 35218), Staphylococcus aureus (ATCC 6538), Salmonella typhi (MTCC 733), Proteus vulgaris, Proteus mirabilis và Streptococcus pyogenes, với thời gian ủ 24 giờ ở nhiệt độ 37 độ C ^[1].

Kết quả cho thấy mức độ kháng khuẩn mạnh nhất thuộc về Cyclea peltata, tiếp theo là Chassalia curviflora, trong khi Euphorbia hirta có mức độ tương đối thấp ^[1]. Cụ thể hơn, chiết xuất cồn methanol của Cyclea peltata ức chế được ba tác nhân gồm S. pyogenes, P. vulgaris và E. coli với đường kính vòng vô khuẩn lần lượt là 12 mm, 10 mm và 9 mm ^[1]. Chiết xuất hexane của loài này cũng ức chế P. vulgaris (15 mm) và P. mirabilis (12 mm) ^[1]. Ở các nồng độ 0,25, 0,50 và 0,75 mg/mL, chiết xuất cồn methanol của Cyclea peltata đều cho thấy tác dụng ức chế ba chủng vi khuẩn nhạy cảm, đạt mức cao nhất ở nồng độ 0,75 mg/mL ^[1].

Trái ngược với kỳ vọng về cây bầu giác tía, chiết xuất cồn methanol và chiết xuất hexane của Chassalia curviflora chỉ thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rất khiêm tốn: mỗi phân đoạn chiết chỉ ức chế được duy nhất một chủng vi khuẩn, cụ thể là P. vulgaris với vòng vô khuẩn 13 mm và S. typhi với vòng vô khuẩn 11 mm ^[1]. Đáng chú ý, chiết xuất từ bầu giác tía hoàn toàn không ức chế được Streptococcus pyogenes – tác nhân vi khuẩn gây viêm họng hàng đầu ^[1]. Trong khi đó, chiết xuất cồn methanol và hexane của Euphorbia hirta ức chế được duy nhất S. pyogenes với vòng ức chế 13 mm và 11 mm ^[1].

Như vậy, dữ liệu đĩa khuếch tán trực tiếp chứng minh rằng bầu giác tía không thể hiện hiệu quả kháng lại vi khuẩn gây viêm họng phổ biến trong phòng thí nghiệm.

Tác động thần kinh trung ương ghi nhận trên động vật

Bên cạnh hoạt tính kháng khuẩn hạn chế, lá bầu giác tía lại bộc lộ những tác động rõ rệt lên hệ thần kinh trung ương trong các mô hình thí nghiệm trên động vật sống. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động dược lý thần kinh của các dịch chiết ethanol, acetone và ethyl acetate từ lá Chassalia curviflora trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss albino ^[2].

Thử nghiệm được thực hiện trên chuột ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng trong bài kiểm tra giấc ngủ cảm ứng bằng natri thiopental, và mức liều 100, 200 mg/kg thể trọng trong các bài kiểm tra hành vi khác ^[2].

Kết quả cho thấy ở liều 100 và 200 mg/kg thể trọng, các dịch chiết gây rút ngắn thời gian khởi phát giấc ngủ và kéo dài thời gian ngủ rõ rệt (p < 0,05) trong thử nghiệm giấc ngủ cảm ứng bằng natri thiopental ^[2]. Tác dụng kéo dài giấc ngủ này gia tăng phụ thuộc vào liều dùng ^[2]. Đồng thời, các dịch chiết làm giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) hoạt động vận động tự do và hành vi khám phá của chuột trong cả hai bài kiểm tra vượt lỗ (hole crossing) và vùng mở (open field) ở mức liều 100 và 200 mg/kg ^[2].

Ngoài ra, bài kiểm tra bảng đục lỗ (hole-board test) ghi nhận dịch chiết làm giảm số lần chúi đầu của chuột ở liều 100 và 200 mg/kg (p < 0,05) ^[2]. Nghiên cứu xác định Chassalia curviflora thể hiện đặc tính dược lý thần kinh tốt nhất ở liều 200 mg/kg thể trọng (ghi nhận trong bài báo là 200 ml/kg ở phần tóm tắt kết quả, tương ứng liều tối đa thử nghiệm) ^[2]. Tất cả các dịch chiết đều có hoạt tính thực nghiệm trên mô hình in vivo, gợi ý lá cây có đặc tính gây ngủ và chống trầm cảm mạnh đối với hệ thần kinh trung ương ^[2].

Tác động gây ức chế thần kinh này có thể là lý do khiến người xưa khi uống nước lá cảm thấy cơ thể thư giãn, dễ ngủ hơn, từ đó nhầm tưởng rằng bệnh viêm họng đã thuyên giảm.

Khoảng cách giữa lời đồn và thực tế khoa học

Lời đồn bầu giác tía có thể trị khỏi viêm họng chủ yếu xuất phát từ thói quen truyền khẩu và các đánh giá chủ quan sau khi dùng bài thuốc lá tươi. Khi một người bị viêm họng do virus thông thường, cơ thể có cơ chế tự miễn dịch giúp bệnh tự thoái lui sau khoảng 5 đến 7 ngày. Việc dùng thảo dược vô tình trùng hợp với giai đoạn lui bệnh tự nhiên dễ tạo ra niềm tin sai lệch về "thần dược".

Thêm vào đó, bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào và chuột thí nghiệm:

• Chiết xuất cây không tác động lên vi khuẩn S. pyogenes trong đĩa thạch ^[1].
• Hoạt tính ức chế chỉ xuất hiện chọn lọc trên P. vulgaris và S. typhi ^[1].
• Chưa từng có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm đánh giá khả năng giảm phù nề họng, cắt cơn ho hay tiêu trừ mầm bệnh của bầu giác tía.

Chính vì vậy, việc khẳng định bầu giác tía có tác dụng chữa viêm họng là nhận định thiếu căn cứ khoa học vững chắc.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do đặc tính dược lý chưa được nghiên cứu toàn diện trên cơ thể người, việc tùy tiện sử dụng bầu giác tía tiềm ẩn không ít rủi ro:

• Người bị viêm họng nặng, sốt cao: Viêm họng do liên cầu khuẩn cần được phát hiện và điều trị kịp thời bằng phác đồ kháng sinh chuẩn mực để phòng ngừa biến chứng thấp tim hoặc tổn thương cầu thận. Việc tự chữa bằng thảo dược không nhạy cảm có thể làm lỡ thời gian vàng điều trị.
• Người đang vận hành máy móc, lái xe: Các thử nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất lá cây ở liều 100-200 mg/kg làm giảm hoạt động vận động và kéo dài thời gian ngủ ^[2]. Dù chưa xác định liều tương đương trên người, tác dụng an thần ức chế thần kinh này có thể gây nguy hiểm cho người cần sự tỉnh táo.
• Người có bệnh nền hoặc dùng thuốc an thần: Khả năng tương tác thuốc giữa các hoạt chất của bầu giác tía và thuốc ức chế thần kinh trung ương vẫn chưa được làm rõ.
• Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu độc tính an toàn lâu dài trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Gợi ý chăm sóc họng an toàn và áp dụng thực tế

Thay vì mạo hiểm sử dụng các loài cây chưa rõ hoạt tính và độc học như bầu giác tía, người bệnh nên áp dụng các biện pháp chăm sóc họng an toàn đã được chứng minh hiệu quả:

• Súc họng bằng nước muối sinh lý: Giúp làm sạch bề mặt niêm mạc họng, hỗ trợ loại bỏ dịch nhầy và vi khuẩn cơ học một cách dịu nhẹ.
• Uống nhiều nước ấm: Bổ sung đủ nước giúp duy trì độ ẩm cho niêm mạc vùng hầu họng, giảm cảm giác khô buốt khi nói chuyện hoặc nuốt thức ăn.
• Nghỉ ngơi và giữ ấm cổ ngực: Giúp hệ thống miễn dịch phục hồi nhanh chóng để chống lại các tác nhân xâm nhập.
• Đi khám chuyên khoa: Nếu tình trạng đau rát họng kéo dài trên 3 ngày, đi kèm sốt cao, xuất hiện mủ ở hạch amidan hoặc nuốt nghẹn khó thở, cần tới ngay cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn chính xác. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc điều trị khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.

Tóm lại, những kinh nghiệm truyền miệng về công dụng trị viêm họng của bầu giác tía hiện không nhận được sự ủng hộ từ dữ liệu nghiên cứu khoa học. Người dân cần tỉnh táo trước các mẹo chữa bệnh chưa được kiểm chứng, ưu tiên các giải pháp chăm sóc y khoa an toàn để bảo vệ sức khỏe bản thân.