Bí ngô trị giun sán: Bài thuốc dân gian có cơ sở khoa học?

Mẹo dân gian lâu đời dưới góc nhìn khoa học

Hạt bí ngô từ xa xưa đã được ông bà ta truyền tai nhau như một phương thuốc tẩy giun tự nhiên, an toàn và dễ kiếm tại nhà. Trẻ nhỏ hay người lớn bị giun kim, giun đũa quấy rầy thường được cho ăn hạt bí rang hoặc hạt bí giã nhuyễn với mật ong. Tuy nhiên, liệu cách làm này có thực sự hiệu quả hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng thiếu căn cứ?

Các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện đại xác nhận rằng hạt bí ngô và các chiết xuất từ hạt bí thực sự sở hữu hoạt tính kháng ký sinh trùng đường ruột [1, 2]. Hiệu quả này đến từ các hoạt chất sinh học tự nhiên, nổi bật nhất là axit amin cucurbitin, có khả năng ức chế sự phát triển, cản trở vận động và gây tê liệt giun sán [1, 2]. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng hiện có mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên động vật, chưa thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị theo phác đồ y khoa chuẩn [1, 3].

Bản thân chi họ Cucurbita đã có lịch sử lâu đời được các nền y học cổ truyền trên thế giới ứng dụng làm thuốc trị giun sán và bệnh đường ruột ^[1]. Thậm chí, ngay từ đầu thế kỷ 19, các bác sĩ Mỹ đã phê duyệt việc dùng bí ngô như một biện pháp tiêu diệt ký sinh trùng ^[1].

Cucurbitin: "Vũ khí" làm tê liệt ký sinh trùng

Trong các nghiên cứu phân tích thành phần hóa học thực vật, hạt bí ngô chứa một phức hợp nhiều chất chống oxy hóa và kháng khuẩn như carotenoid, phenolic, terpenoid, phytosterol và axit béo không bão hòa [4, 6]. Tuy nhiên, nhân tố quyết định khả năng chống ký sinh trùng được giới khoa học chỉ ra chính là cucurbitin [1, 2].

Hợp chất cucurbitin cùng các chất chuyển hóa thứ cấp tác động trực tiếp lên hệ thần kinh - cơ của ký sinh trùng đường ruột [1, 2]. Khi tiếp xúc với hoạt chất này, giun sán bị hạn chế khả năng vận động, dẫn đến trạng thái tê liệt tạm thời hoặc tử vong tùy thuộc vào nồng độ và thời gian phơi nhiễm ^[2]. Khi bị tê liệt cơ, giun không còn khả năng bám dính vào niêm mạc ruột của vật chủ và dễ dàng bị tống ra ngoài theo nhu động ruột tự nhiên.

Ngoài ra, các nhà khoa học còn phát hiện chiết xuất cồn của hạt bí ngô có chứa các alkaloid nhóm protoberberine như berberine và palmatine, góp phần củng cố thêm cơ chế tiêu diệt giun tròn đường tiêu hóa ^[3]. Hạt bí cũng chứa các triterpenoid như cucurbitacin, flavonoids, tannins và saponins mang dược tính sinh học cao [2, 4].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Ức chế trứng và giun trưởng thành

Nhiều thí nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) đã kiểm chứng sức mạnh tiêu diệt ký sinh trùng của các chế phẩm từ hạt bí ngô [1, 2]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của chiết xuất hạt Cucurbita pepo L. đối với quá trình phát triển phôi và ấu trùng của trứng giun đũa lợn (Ascaris suum) ^[2].

Kết quả cho thấy chiết xuất hạt bí bằng cồn ethanol có khả năng ức chế quá trình phát triển của trứng giun ở tất cả các nồng độ thử nghiệm ^[2]. Hiệu ứng ức chế nở trứng và hạn chế khả năng di chuyển của ấu trùng Ascaris suum được ghi nhận ở nồng độ từ 62,5 đến 2000 mcg/mL ^[2]. Đặc biệt, trên giun trưởng thành, chiết xuất hạt bí ở nồng độ 54,5% làm chết giun sau 11 giờ 48 phút; ở nồng độ 70,5%, thời gian giun chết rút ngắn xuống còn 7 giờ 48 phút ^[2].

Trước đó, các thử nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất ethanol từ hạt bí ngô có tác dụng tiêu diệt giun tròn trưởng thành Ascaridia galli ở nồng độ 25, 50 và 75 mg/mL, mang lại hiệu quả tương đương nhóm dùng thuốc fenbendazole ^[2]. Khi xử lý trứng ký sinh trùng này bằng chiết xuất hạt bí ở nồng độ 5 đến 20 mg/mL, sự phát triển của trứng và ấu trùng bị ức chế tương đương nhóm dùng thuốc điều trị levamisole ^[2]. Đối với trứng và ấu trùng của Toxocara cati, dầu hạt bí ngô cũng ức chế phát triển trứng rõ rệt và làm chết ấu trùng ở tỷ lệ khá cao ^[2].

Nghiên cứu trên động vật: Hiệu quả thực tế tới đâu?

Không chỉ dừng lại ở ống nghiệm, hoạt tính kháng ký sinh trùng của hạt bí đã được thử nghiệm in vivo (trên cơ thể sống) của động vật mô hình [1, 5, 7]. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị nhiễm giun tròn đường tiêu hóa Heligmosomoides bakeri ghi nhận: chiết xuất cồn ethanol từ hạt bí ngô với liều lượng 8 g/kg thể trọng đã thể hiện tác dụng kháng giun rõ rệt ^[3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra chiết xuất cồn chứa thành phần hoạt chất đa dạng hơn hẳn so với chiết xuất bằng nước nóng hoặc nước lạnh ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 tiến hành trên chuột bạch cái nhiễm sán dây lùn (Hymenolepis nana) ^[4]. Động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm: nhóm đối chứng bình thường, nhóm bệnh không điều trị, nhóm dùng thuốc praziquantel (PZQ) và nhóm dùng chiết xuất nước hạt bí ngô ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt bí làm giảm đáng kể số lượng và chiều dài của sán trưởng thành, đồng thời làm giảm số lượng và khả năng sống sót của trứng sán so với nhóm bệnh không điều trị (P < 0,05) ^[4].

Năm 2024, một thử nghiệm trên 100 con chuột nhiễm giun xoắn (Trichinella spiralis) sử dụng dầu hạt bí ngô với liều 1,5 mg/kg thể trọng (dùng 3 lần mỗi tuần) ^[5]. Kết quả ghi nhận gánh nặng ký sinh trùng giảm mạnh: số lượng giun trưởng thành giảm 75% và ấu trùng đóng kén giảm 66% ^[5]. Lượng ấu trùng đóng kén ở cơ hoành và các mô cơ bắp cũng suy giảm đáng kể, kèm theo việc giảm nồng độ men MMP-9 giúp kiểm soát tình trạng viêm ruột và tổn thương mô cơ ^[5].

Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận phổ biến

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hiểu rõ những hạn chế khoa học để tránh kỳ vọng sai lệch. Thứ nhất, hạt bí ngô không thể tiêu diệt hoặc ức chế mọi loại ký sinh trùng. Điển hình, một nghiên cứu năm 2020 trên đầu sán non của sán dây chó (Echinococcus granulosus) gây bệnh nang sán ở người cho thấy: chiết xuất hạt bí ngô chỉ đạt tỷ lệ tiêu diệt tối đa 16% ở nồng độ 1% sau 60 phút và không đạt ngưỡng gây chết 50% (LD50), do đó không đủ hiệu lực để làm thuốc diệt mầm bệnh này ^[6].

Thứ hai, nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn vài hạt bí ngô rang chín mua sẵn ngoài chợ là có thể sạch giun sán hoàn toàn. Trên thực tế, các nghiên cứu dùng dịch chiết cô đặc với hàm lượng hoạt chất cucurbitin được đo lường chính xác, hoặc dùng dầu hạt bí nguyên chất [1, 2, 7]. Việc chế biến nhiệt độ cao kéo dài có thể làm biến tính một phần các hoạt chất tự nhiên.

Hơn nữa, các thử nghiệm kiểm soát nhiễm ký sinh trùng chủ yếu được tiến hành trên chuột, lợn hoặc ống nghiệm; các nhà nghiên cứu khẳng định vẫn cần thêm các thử nghiệm trên động vật kích thước lớn hơn và phát triển quy trình chuẩn hóa chiết xuất trước khi khẳng định hoàn toàn ứng dụng trên người ^[3]. Hạt bí không phải là thuốc chữa dứt điểm thay thế chỉ định y tế khi người bệnh bị nhiễm giun sán nặng.

Những ai nên thận trọng khi dùng hạt bí ngô?

Về mặt an toàn thực phẩm, hạt bí ngô được xếp vào nhóm lành tính, không chứa chất kháng dinh dưỡng lớn và không gây tác động tiêu cực đến sức khỏe động vật mô hình trong các thử nghiệm dài ngày [1, 6]. Tuy nhiên, các tài liệu y khoa vẫn ghi nhận một số rủi ro hiếm gặp khi tiêu thụ hạt bí ^[7].

Cụ thể, y văn đã ghi nhận một vài trường hợp bị dị ứng hoặc hình thành khối bã thực vật trong đường ruột (intestinal bezoar) do ăn hạt bí ngô không đúng cách ^[7]. Khối bã này có thể gây tắc nghẽn tiêu hóa, đặc biệt nếu ăn lượng quá nhiều vỏ cứng hoặc nhai không kỹ.

Bên cạnh đó, hạt bí chứa các phytoestrogen tự nhiên như beta-sitosterol, có tác dụng tương tự hoặc đối kháng hormone estrogen và testosterone ^[7]. Mặc dù chất này có lợi cho tuyến tiền liệt và sức khỏe phụ khoa, những người có bệnh lý nền nhạy cảm với hormone hoặc rối loạn tiêu hóa mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên ^[7].

Hướng dẫn sử dụng hạt bí ngô an toàn trong chế độ ăn

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng và đặc tính bảo vệ đường ruột của hạt bí ngô, người tiêu dùng có thể bổ sung loại hạt này vào thực đơn gia đình theo hướng tự nhiên và khoa học:

• Chọn lựa và sơ chế: Nên dùng hạt bí tươi phơi khô hoặc hạt bí chỉ rang chín nhẹ để hạn chế thất thoát các hoạt chất sinh học nhạy cảm với nhiệt độ cao. Khi ăn, cần bóc bỏ hoàn toàn lớp vỏ ngoài xơ cứng, nhai kỹ để tránh nguy cơ tắc nghẽn hoặc hình thành bã ruột ^[7].
• Kết hợp thực phẩm: Có thể dùng hạt bí xay mịn trộn vào cháo ấm, sữa hạt, sữa chua hoặc rắc lên đĩa salad rau xanh. Dầu hạt bí ép lạnh nguyên chất cũng là nguồn bổ sung giàu axit béo không bão hòa và các chất chống viêm [6, 7].
• Liều lượng hợp lý: Trích đoạn nghiên cứu hiện chưa đưa ra khuyến cáo chính xác về số gram hay số lượng hạt cụ thể cần ăn mỗi ngày đối với người trưởng thành hay trẻ em. Do đó, người dân chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải như một món ăn phụ lành mạnh, không nên lạm dụng ăn quá nhiều trong một bữa.

Hạt bí ngô thực sự có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc ức chế và làm suy yếu một số loại ký sinh trùng đường ruột nhờ hoạt chất cucurbitin [1, 2]. Dù vậy, phương pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn uống hàng ngày. Khi phát hiện các triệu chứng nghi ngờ nhiễm giun sán hoặc có bệnh lý nền, người dân tuyệt đối không tự ý dùng hạt bí để thay thế thuốc đặc trị mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.