Bìm bìm dại có giúp hạ men gan? Sự thật từ nghiên cứu

Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây cỏ quanh nhà như bìm bìm dại để sắc uống giải độc gan, hạ men gan mỗi khi cơ thể mệt mỏi hoặc sau các bữa tiệc tùng. Thói quen sử dụng cây thuốc dân gian xuất phát từ tâm lý coi thảo mộc tự nhiên là lành tính và có thể cải thiện chức năng gan nhanh chóng.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất bìm bìm dại mới chỉ thể hiện hoạt tính hỗ trợ bảo vệ tế bào gan và hạ men gan trên động vật thí nghiệm. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả và độ an toàn của loài cây này trên cơ thể người.

Cơ chế tác động ghi nhận qua nghiên cứu

Các hoạt chất sinh học tự nhiên đóng vai trò trung tâm trong hoạt tính của bìm bìm dại (tên khoa học: Operculina turpethum). Theo nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017, từ các bộ phận trên mặt đất của loài cây này, các nhà khoa học đã phân lập được bốn loại saponin kiểu dammarane mới là operculinoside A-D có hoạt tính bảo vệ gan đặc thù ^[1].

Khi gan chịu tác động từ các chất độc ngoại lai dẫn đến tăng sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS), màng tế bào gan bị phá hủy qua quá trình peroxy hóa lipid làm rò rỉ các enzyme gan vào máu. Chiết xuất bìm bìm dại hỗ trợ bảo vệ mô gan bằng cách thúc đẩy hoạt động của hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh, bao gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione (GSH) ^[2], ^[3]. Khi áp lực oxy hóa giảm đi, cấu trúc màng tế bào gan được giữ ổn định, từ đó hỗ trợ giảm nồng độ men gan trong huyết thanh ^[4], ^[3].

Bên cạnh đó, chiết xuất từ rễ cây còn thể hiện khả năng ức chế sự kích hoạt của tế bào hình sao gan (hepatic stellate cells) thông qua nhuộm hóa mô miễn dịch với dấu ấn alpha-SMA ^[4]. Sự kích hoạt quá mức của tế bào hình sao là nguyên nhân chính dẫn đến tích tụ collagen và xơ hóa gan. Chiết xuất rễ cây làm giảm nồng độ hydroxyproline huyết thanh và các isoenzyme lactate dehydrogenase (LDH 4 và 5), ngăn chặn tiến trình hình thành mô xơ ^[4].

Các bằng chứng trên mô hình chuột thí nghiệm

Tác động bảo vệ gan của bìm bìm dại đã được kiểm nghiệm qua nhiều mô hình gây độc gan trên chuột bằng hóa chất.

Nghiên cứu công bố năm 2009 đánh giá tác dụng điều trị của chiết xuất rễ cây bìm bìm dại (OTE) trên chuột cống trắng đực bị gây xơ gan bằng N-Nitrosodimethylamine (NDMA) liều 10 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[4]. Hóa chất NDMA được tiêm màng bụng 3 ngày liên tiếp mỗi tuần trong 3 tuần. Chuột được cho uống dịch chiết OTE với các mức liều 75, 150 và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể sau khi dùng NDMA 5 giờ, sau đó được kiểm tra vào các ngày 7, 14 và 21 ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng NDMA xuất hiện xơ hóa gan rõ rệt, tăng số lượng vi nhân trong tế bào tủy xương, tăng men gan, hydroxyproline và các isoenzyme LDH ^[4]. Ở các nhóm chuột uống OTE, tất cả các chỉ số tổn thương này đều giảm đáng kể và hiện tượng xơ hóa hoàn toàn biến mất ^[4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 trên chuột nhắt trắng Swiss albino cũng sử dụng hóa chất NDMA liều 10 mg/kg tiêm màng bụng để gây độc gan ^[3]. Độc tính gan thể hiện qua sự suy giảm đáng kể nồng độ các chất chống oxy hóa SOD, catalase, GSH và làm tăng mạnh men gan AST, ALT, ALP, cholesterol cùng mức độ peroxy hóa lipid ^[3]. Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất cồn từ rễ Operculina turpethum đã khôi phục nồng độ enzyme chống oxy hóa trong gan theo cơ chế phụ thuộc liều lượng, đồng thời giảm tổn thương mô gan thể hiện qua kiểm tra giải phẫu bệnh ^[3].

Cũng trong chuỗi đánh giá trên mô hình chuột bị gây độc bởi NDMA suốt 21 ngày, một nghiên cứu ghi nhận hoạt độ enzyme chống oxy hóa SOD của gan chuột ở nhóm chứng là 9,112 ± 0,004 U/mL, trong khi ở nhóm bị gây độc NDMA sụt giảm nghiêm trọng xuống còn 2,501 ± 0,027 U/mL ^[2]. Khi cho các nhóm chuột sử dụng chiết xuất Operculina turpethum ở các mức liều khác nhau, hoạt độ của cả hai enzyme CAT và SOD đều tăng lên rõ rệt so với nhóm dùng NDMA đơn thuần ^[2]. Về mặt mô bệnh học, nhóm NDMA bị hoại tử quanh tĩnh mạch, giãn tĩnh mạch, hoại tử nặng và xơ hóa, trong khi chiết xuất thảo mộc giúp cải thiện các tổn thương này ^[2].

Ngoài việc sử dụng đơn lẻ, chiết xuất bìm bìm dại còn được đánh giá khi kết hợp trong bài thuốc đa thảo dược (PHF). Nghiên cứu năm 2014 đánh giá công thức phối hợp gồm Cajanus cajan, Lawsonia inermis, Mimosa pudica, Uraria picta và Operculina turpethum trên chuột cống trắng bị gây tổn thương gan cấp tính bằng carbon tetrachloride (CCl4) ^[5]. Chuột được uống công thức ở liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày, sau đó được gây độc bằng CCl4 vào ngày thứ 6 và thứ 7 ^[5]. Kết quả cho thấy mức liều 400 mg/kg làm giảm đáng kể mức tăng men gan SGPT, ALP và bilirubin toàn phần do CCl4 gây ra, đồng thời ngăn chặn sự sụt giảm GSH, duy trì hoạt tính SOD và giảm peroxy hóa lipid (LPO) ^[5].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều tác động tích cực của thảo mộc này đối với tế bào gan động vật:

• Ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào gan ^[3], ^[5].
• Khôi phục hoạt tính các enzyme chống oxy hóa quan trọng như SOD, CAT và duy trì lượng GSH nội sinh ^[2], ^[3], ^[5].
• Hỗ trợ làm giảm các chỉ số tổn thương gan trong máu gồm AST, ALT, ALP, bilirubin và LDH ^[4], ^[3], ^[5].
• Hạn chế kích hoạt tế bào hình sao gan và ngăn cản quá trình tạo mô xơ ^[4].

Mặc dù các kết quả trên động vật rất khả quan, bằng chứng khoa học hiện tại còn tồn tại nhiều giới hạn lớn. Tất cả các dữ liệu đều được thu nhận từ chuột nhắt hoặc chuột cống được gây độc nhân tạo bằng hóa chất liều cao như NDMA hay CCl4 ^[4], ^[5]. Quá trình chuyển hóa, đào thải và phản ứng miễn dịch của người khác biệt rất lớn so với loài gặm nhấm. Ngoài ra, các nghiên cứu chưa có dữ liệu theo dõi độc tính dài hạn trên người, chưa xác định được nồng độ chuẩn hóa của các saponin hay hoạt chất liên quan.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bìm bìm dại

Nhiều người cho rằng bìm bìm dại là thảo dược mọc hoang nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay nước uống hàng ngày để "mát gan". Đây là quan niệm sai lầm vì loài cây này chứa các hợp chất tẩy xổ mạnh đã được ghi nhận trong y học truyền thống ^[4]. Việc tự ý thu hái cây tươi ngoài tự nhiên rất dễ dẫn đến ngộ độc tiêu hóa, mất nước hoặc dùng nhầm loài cây có độc tính khác.

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem cây thuốc này như phương pháp điều trị dứt điểm men gan cao hoặc thay thế phác đồ của bác sĩ. Men gan cao xuất phát từ nhiều nguyên nhân như viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, hoặc lạm dụng rượu bia. Việc tự điều trị bằng thảo dược không kiểm chứng có thể làm chậm trễ thời gian can thiệp y khoa, khiến tình trạng viêm và xơ hóa gan tiến triển nặng hơn.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Rễ của loài cây này vốn có đặc tính tẩy xổ tự nhiên (purgative) ^[4]. Do đó, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý sử dụng:

• Người có hệ tiêu hóa yếu, đang bị tiêu chảy, viêm đại tràng hoặc viêm loét dạ dày tá tràng.
• Phụ nữ mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có thể trạng suy nhược.
• Người bệnh xơ gan mất bù hoặc suy gan giai đoạn muộn, do khả năng chuyển hóa thảo dược của gan đã suy giảm nghiêm trọng.
• Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, tránh nguy cơ tương tác thuốc gây tổn thương gan cấp tính.

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh không nên tự ý hái cây bìm bìm dại mọc hoang để đun sắc uống khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của chuyên gia y tế. Các chiết xuất được nghiên cứu đều sử dụng dung môi chuẩn hóa và liều lượng tính toán chính xác trên trọng lượng cơ thể động vật ^[4], ^[3], ^[5].

Để kiểm soát và hạ men gan an toàn trong đời sống hàng ngày, người dân nên thực hiện các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả:

• Hạn chế tối đa rượu bia, thuốc lá và các loại thức uống có cồn.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, cân đối giữa đạm, chất xơ và hạn chế mỡ động vật, thực phẩm chế biến sẵn.
• Duy trì vận động thể chất đều đặn tối thiểu 30 phút mỗi ngày nhằm cải thiện độ nhạy insulin và giảm mỡ tích tụ trong gan.
• Thăm khám sức khỏe định kỳ và thực hiện xét nghiệm máu để tìm chính xác căn nguyên gây tăng men gan.

Bìm bìm dại cho thấy tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ hạ men gan ở các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật. Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng loài cây này khi chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng khẳng định hiệu quả và độ an toàn trên người. Khi phát hiện men gan tăng cao, việc đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn điều trị khoa học vẫn là giải pháp an toàn hàng đầu.