Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các bệnh đường hô hấp lại bùng phát khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để phòng bệnh. Cây bọ mẩy thường được đồn thổi là vị thuốc thần kỳ có khả năng ngăn ngừa và điều trị dứt điểm virus cúm. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại cây này có đúng như lời đồn hay không lại là điều cần được nhìn nhận thấu đáo dưới góc độ khoa học.
Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh bọ mẩy có tác dụng ngăn ngừa hoặc tiêu diệt trực tiếp virus cúm trên cơ thể người. Dân gian thường dùng bọ mẩy để hạ sốt, giảm triệu chứng viêm họng do cảm mạo, nhưng đó chỉ là hỗ trợ giảm nhẹ phản ứng viêm chứ không phải tác dụng kháng virus đặc hiệu.
Nguồn gốc tên gọi và thói quen dùng bọ mẩy trong dân gian
Cây bọ mẩy, tên khoa học là Clerodendrum cyrtophyllum Turcz., là loài thực vật thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), phân bố phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Tại Việt Nam và Trung Quốc, bọ mẩy từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian như một vị thuốc dùng để giải quyết các chứng bệnh phổ biến như cảm lạnh theo mùa, sốt, đau họng và viêm khớp dạng thấp [1]. Phần trên mặt đất phơi khô của cây thường được sử dụng với công dụng thanh nhiệt, giải độc, khu phong, trừ thấp, chống oxy hóa và kháng viêm [1].
Chính vì được dùng lâu đời trong các bài thuốc trị cảm sốt, nhiều người lầm tưởng rằng loài cây này có khả năng trực tiếp tiêu diệt virus gây bệnh cúm. Sự nhầm lẫn giữa việc hỗ trợ làm dịu các triệu chứng cảm mạo thông thường với khả năng kháng lại các chủng virus cúm nguy hiểm là nguồn gốc của những lời đồn thổi thổi phồng công dụng trong cộng đồng.
Hoạt chất sinh học trong bọ mẩy: Chống oxy hóa chứ không diệt cúm
Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây bọ mẩy chứa nhiều nhóm hợp chất đa dạng như acid phenolic, polyketide, diterpene, triterpene, glycoside, sterol và flavonoid [1]. Trong số đó, các acid phenolic và flavonoid là những thành phần hoạt tính chính đem lại tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [1]. Tuy nhiên, chống viêm và chống oxy hóa là cơ chế bảo vệ tế bào trước tổn thương, hoàn toàn khác biệt với cơ chế ức chế hay tiêu diệt sự nhân lên của các chủng virus cúm.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đi sâu phân tích hoạt tính chống oxy hóa từ dịch chiết lá bọ mẩy (Clerodendrum cyrtophyllum) và các phân đoạn cực tính khác nhau của nó [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận phân đoạn ethyl acetate (EAF) thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH, ABTS và gốc anion superoxide mạnh nhất, đồng thời có lực khử cao nhất trong số các phân đoạn được kiểm tra [2]. Trong khi đó, phân đoạn n-butyl alcohol (BAF) có hiệu quả dọn gốc hydroxyl cao nhất, còn phân đoạn dichloromethane (DMF) thể hiện hoạt tính tạo phức chelat với ion sắt cao nhất [2].
Nghiên cứu năm 2020 cũng đã phân lập được 12 hợp chất phenolic từ phân đoạn EAF của lá bọ mẩy [2]. Trong đó, acteoside được xác định là thành phần chính chiếm 0,803 g tương đương 0,54% [2]. Hợp chất acteoside này thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do DPPH và ABTS với giá trị IC50 lần lượt là 79,65 ± 3,4 µg/mL và 23,00 ± 1,5 µg/mL, đóng vai trò chính tạo nên tổng hoạt tính chống oxy hóa đáng kể của bọ mẩy [2]. Dù các chất này bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa, nghiên cứu chỉ dừng lại ở phạm vi chống oxy hóa và không đưa ra bất kỳ số liệu nào về khả năng ức chế virus cúm [2].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về các chi thực vật tương tự
Khi mở rộng khảo sát các loài khác cùng chi Clerodendrum, các dữ liệu khoa học cũng cho thấy hoạt tính sinh học chủ yếu tập trung vào ký sinh trùng thay vì virus cúm. Nghiên cứu công bố năm 2013 về hoạt tính kháng vi sinh vật của 4 loài Clerodendrum trồng tại Ai Cập chỉ ra rằng dịch chiết chloroform từ hoa của Clerodendrum chinense và Clerodendrum splendens có hoạt tính chống lại ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum với nồng độ ức chế IC50 dưới 10 µg/mL [3].
Cũng theo nghiên cứu năm 2013, dịch chiết chloroform từ thân và hoa của loài C. chinense có hoạt tính chống ký sinh trùng Trypanosoma cruzi với IC50 lần lượt là 1,21 µg/mL và 1,12 µg/mL kèm độc tính tế bào không đáng kể [3]. Dịch chiết lá của C. chinense và C. splendens cũng cho thấy tiềm năng chống T. cruzi với IC50 lần lượt là 3,39 µg/mL và 1,98 µg/mL mà không gây độc tế bào trên dòng tế bào người [3]. Đáng chú ý, không có loài cây nào trong số các cây được thử nghiệm cho thấy hoạt tính đáng kể chống lại vi khuẩn Gram âm, vi khuẩn Gram dương hay nấm Candida albicans, và hoàn toàn không có thử nghiệm nào ghi nhận hoạt tính diệt virus cúm [3].
Nhận diện và sự nhầm lẫn dược liệu
Một trở ngại lớn trong việc sử dụng bọ mẩy thực tế là vấn đề nhận diện loài. Các loài cây thuộc chi Clerodendrum có đặc điểm hình thái bên ngoài rất giống nhau, dẫn đến nhiều thách thức trong việc định danh và phân biệt loài [1]. Nghiên cứu năm 2022 giải mã bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của cây bọ mẩy thu thập tại Quảng Châu (Trung Quốc) cho thấy bộ gen lục lạp của cây có kích thước 152.004 cặp base với hàm lượng GC đạt 38,13% [1]. Cấu trúc này bao gồm một cặp vùng lặp đảo ngược dài 51.592 cặp base, được phân tách bởi một vùng bản sao đơn lớn dài 86.480 cặp base và một vùng bản sao đơn nhỏ dài 18.425 cặp base [1].
Bộ gen lục lạp của bọ mẩy sở hữu 87 gen mã hóa protein, 37 gen tRNA và 8 gen rRNA [1]. Phân tích di truyền phả hệ khẳng định bọ mẩy (C. cyrtophyllum) có quan hệ họ hàng rất gần gũi với hai loài khác là Clerodendrum bungei và Clerodendrum lindleyi [1]. Sự tương đồng lớn về hình thái khiến người thu hái tự nhiên dễ nhầm lẫn giữa các loài trong cùng chi, tiềm ẩn rủi ro sử dụng sai dược liệu và tiếp nạp những hợp chất chưa được kiểm chứng độ an toàn.
Khoảng cách từ lời đồn đến thực tế khoa học
Sở dĩ bọ mẩy được đồn thổi là thuốc ngừa cúm bởi dân gian thường đánh đồng hiện tượng cảm cúm thông thường với bệnh cúm mùa do virus cúm thực sự gây ra. Bệnh cúm do virus cúm tấn công vào hệ hô hấp, có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được can thiệp đúng cách. Bọ mẩy với các hoạt chất phenolic và flavonoid chỉ phát huy vai trò hỗ trợ giảm viêm, giảm các phản ứng oxy hóa của mô khi cơ thể gặp phản ứng viêm nhiệt [1].
Tác dụng làm dịu bớt các triệu chứng như sốt hay đau rát cổ họng dễ khiến người bệnh ngộ nhận rằng dược liệu đã tiêu diệt được mầm bệnh [1]. Trên thực tế, virus vẫn có thể tiếp tục nhân lên nếu hệ miễn dịch không đủ sức chống đỡ. Lời đồn về khả năng ngừa cúm của bọ mẩy do đó hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác đáng, và không thể thay thế cho các biện pháp y tế dự phòng đã được kiểm chứng.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng cây bọ mẩy?
Dù là thảo dược tự nhiên, việc tùy tiện sắc uống bọ mẩy không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe. Những người mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ bọ mẩy vì chưa có nghiên cứu an toàn thai kỳ rõ ràng.
Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc bất lợi. Việc tự ý thu hái cây mọc hoang dã cũng rất nguy hiểm do nguy cơ nhầm lẫn hình thái với các loài thực vật khác cùng chi Clerodendrum [1], cũng như nguy cơ nhiễm kim loại nặng hay thuốc bảo vệ thực vật từ môi trường.
Lời khuyên áp dụng và biện pháp phòng ngừa cúm đúng cách
Để phòng ngừa bệnh cúm hiệu quả và an toàn, người dân không nên đặt trọn niềm tin vào các loại thảo dược chưa được chứng minh tác dụng diệt virus. Biện pháp chủ động và hiệu quả nhất hiện nay là tiêm phòng vắc xin cúm nhắc lại hàng năm theo khuyến cáo của cơ quan y tế, giúp cơ thể tạo hàng rào miễn dịch đặc hiệu.
Bên cạnh đó, cần duy trì lối sống lành mạnh bằng cách ăn uống cân bằng đầy đủ dinh dưỡng, uống đủ nước mỗi ngày, ngủ đủ giấc và tăng cường vận động thể chất. Thường xuyên rửa tay sạch bằng xà phòng, đeo khẩu trang ở nơi công cộng đông người và giữ ấm vùng cổ họng khi trời chuyển lạnh là những thói quen đơn giản nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ cao. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ mắc cúm hoặc sốt cao kéo dài, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán và hướng dẫn điều trị kịp thời, tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng để thay thế thuốc chữa bệnh.
Tóm lại, bọ mẩy là một vị thuốc dân gian có hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm đã được ghi nhận trong nghiên cứu khoa học, nhưng không phải là phương thuốc diệt virus cúm. Người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, hiểu đúng công dụng thực tế của dược liệu và áp dụng các biện pháp y tế khoa học để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.
