Bổ sung canxi giảm nguy cơ tiền sản giật: Bằng chứng y khoa nói gì?

Nỗi lo tăng huyết áp và tiền sản giật trong thai kỳ

Mang thai là giai đoạn cơ thể người mẹ trải qua hàng loạt thay đổi sinh lý lớn. Trong số các vấn đề sức khỏe thường gặp, các rối loạn huyết áp, đặc biệt là tiền sản giật, luôn là mối bận tâm hàng đầu của các bác sĩ sản khoa lẫn thai phụ. Tình trạng này không chỉ đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai phụ mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển bình thường của thai nhi [5, 6].

Nhiều thai phụ băn khoăn liệu chế độ dinh dưỡng hàng ngày có đủ để bảo vệ bản thân trước biến chứng nguy hiểm này hay không, và việc dùng thêm viên uống canxi có thực sự mang lại hiệu quả phòng ngừa huyết áp thai kỳ hay không. Thực tế y khoa cho thấy, canxi đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa huyết áp, nhưng tác dụng bảo vệ rõ rệt nhất lại phụ thuộc lớn vào mức canxi nền trong bữa ăn và mức độ rủi ro sức khỏe của từng người [3, 6].

Bổ sung canxi liều cao từ 1 g/ngày trở lên đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện biến chứng huyết áp và các hậu quả nặng nề liên quan ở những nhóm phụ nữ có nguy cơ ^[1]. Dù vậy, phương pháp này không phải là chiếc "phao cứu sinh" vạn năng áp dụng đồng loạt cho mọi trường hợp thai kỳ khỏe mạnh ^[2].

Canxi tác động thế nào đến huyết áp mẹ bầu?

Cân bằng canxi trong cơ thể là một phần quan trọng đối với sinh lý bình thường của cả mẹ và thai nhi suốt thai kỳ ^[3]. Những thay đổi hay rối loạn trong quá trình chuyển hóa canxi có liên quan mật thiết đến cơ chế bệnh sinh của chứng tăng huyết áp khi mang thai ^[3].

Tình trạng thiếu hụt canxi qua khẩu phần ăn uống từ lâu đã được liên kết với sự xuất hiện của tiền sản giật và sản giật [3, 8]. Khi cơ thể mẹ bầu không nhận đủ canxi, một chuỗi phản ứng sinh hóa sẽ diễn ra. Các nghiên cứu chỉ ra rằng ở phụ nữ bị tiền sản giật thường xuất hiện hiện tượng giảm canxi niệu, cùng các sai lệch trong nồng độ hoóc-môn tuyến cận giáp (PTH) và 1,25-dihydroxyvitamin D3 ^[3].

Sự xáo trộn của các hoóc-môn này kích thích cơ trơn mạch máu co thắt mạnh hơn, dẫn đến tăng sức cản ngoại vi và kéo chỉ số huyết áp lên cao. Việc cung cấp đầy đủ canxi giúp ổn định tính thấm của màng tế bào, điều hòa phản xạ co mạch và góp phần hạ huyết áp ^[3].

Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì?

Hiệu quả của việc bổ sung canxi trong thai kỳ đã được đánh giá qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng và các phân tích gộp quốc tế trong nhiều thập kỷ qua.

Đầu tiên, một tổng quan bao quát các phân tích gộp công bố năm 2025 đã tổng hợp bằng chứng từ nhiều cơ sở dữ liệu lớn như MEDLINE, Web of Science, SCOPUS và Cochrane Library cho thấy việc bổ sung canxi giúp giảm chung 47% nguy cơ tiền sản giật (tỷ số nguy cơ RR = 0,53; khoảng tin cậy 95% CI: 0,42 - 0,68) ^[4]. Khi bóc tách chi tiết theo nhóm nguy cơ, hiệu quả phòng bệnh thể hiện vượt trội ở những thai phụ có nguy cơ cao với mức giảm tới 65% (RR = 0,35; 95% CI: 0,26 - 0,47) ^[4]. Ở nhóm nguy cơ thấp, mức độ giảm nguy cơ chỉ đạt 33% (RR = 0,67; 95% CI: 0,59 - 0,77) ^[4]. Tổng quan này cũng ghi nhận tác động bảo vệ của canxi rõ nét hơn ở phụ nữ tại các quốc gia đang phát triển so với các nước phát triển ^[4]. Dù vậy, sự khác biệt lớn giữa các nghiên cứu gộp lại (chỉ số dị lượng I2 lên đến 84,39%) là một giới hạn cần tính đến khi diễn giải kết quả ^[4].

Năm 2024, một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp gồm 22 nghiên cứu trên 39.270 thai phụ có nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ cũng cho kết quả tương tự ^[5]. Nghiên cứu này ghi nhận canxi giúp giảm nguy cơ tiền sản giật (RR gộp = 0,606; 95% CI: 0,483 - 0,761) và giảm nguy cơ tăng huyết áp do thai kỳ (RR gộp = 0,870; 95% CI: 0,759 - 0,996) ^[5]. Tuy nhiên, canxi không mang lại tác dụng giảm có ý nghĩa thống kê đối với hội chứng HELLP, tình trạng sinh non hay tỷ lệ tử vong mẹ ^[5]. Các tác giả cũng lưu ý rằng phần lớn nghiên cứu được đưa vào có nguy cơ sai lệch tương đối cao và có bằng chứng về sai lệch xuất bản đối với kết quả sinh non và tăng huyết áp ^[5].

Năm 2022, một phân tích gộp tổng hợp các dữ liệu cho thấy bổ sung canxi liều cao (từ 1 g/ngày trở lên) giúp giảm 35% tỷ lệ tăng huyết áp thai kỳ (95% CI: 19 - 47%), giảm 20% nguy cơ biến chứng bệnh tật nghiêm trọng hoặc tử vong ở người mẹ (95% CI: 8 - 34%), và giảm 24% nguy cơ sinh non (95% CI: 3 - 40%) ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tiềm năng hỗ trợ giảm chỉ số huyết áp tâm thu ở trẻ nhỏ có mẹ từng bổ sung canxi khi mang thai ^[1].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2012 từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng khẳng định bổ sung canxi là biện pháp hiệu quả để giảm nguy cơ tiền sản giật, nhất là ở quần thể nguy cơ cao do sắc tộc, giới tính, tuổi tác, chỉ số khối cơ thể (BMI) cao và ở những người có mức canxi nạp vào cơ thể ban đầu thấp ^[6]. Dù vậy, tại thời điểm đó, các tài liệu y khoa vẫn chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối về hiệu quả bao quát cũng như các tác động lâu dài ^[6].

Đáng chú ý, không phải thử nghiệm nào cũng cho kết quả khả quan. Thử nghiệm lâm sàng CPEP công bố năm 1997 được tiến hành tại 5 trung tâm y tế đại học ở Mỹ trên 4.589 thai phụ khỏe mạnh mang thai con so [4, 7]. Những người tham gia từ tuần thứ 13 đến 21 của thai kỳ được phân ngẫu nhiên dùng 2 g canxi nguyên tố mỗi ngày hoặc dùng giả dược [4, 7]. Kết quả theo dõi cho thấy tỷ lệ tiền sản giật ở nhóm dùng canxi là 6,9% (158/2.295 người) và nhóm giả dược là 7,3% (168/2.294 người), sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (nguy cơ tương đối 0,94; 95% CI: 0,76 - 1,16) ^[2]. Bổ sung canxi liều cao trong nghiên cứu này cũng không làm giảm tỷ lệ tăng huyết áp thai kỳ đơn thuần (15,3% so với 17,3%), không giảm tỷ lệ sinh non, trẻ nhẹ cân hay tử vong chu sinh ^[2]. Lý do chính được chỉ ra là nhóm thai phụ tại Mỹ tham gia thử nghiệm vốn đã có chế độ dinh dưỡng hàng ngày chứa lượng canxi tương đối đầy đủ ^[7].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn vào bức tranh tổng thể từ các thử nghiệm, việc bổ sung canxi mang lại lợi ích rõ rệt nhất trong việc giảm tỷ lệ mắc tiền sản giật và kiểm soát huyết áp thai kỳ [2, 5, 6]. Ngoài ra, nguy cơ biến chứng nặng nề đe dọa tính mạng người mẹ và tỷ lệ sinh thiếu tháng cũng có thể giảm ở những thai phụ dùng canxi liều cao từ 1 g/ngày trở lên ^[1].

Dù vậy, thai phụ không nên kỳ vọng canxi có thể giải quyết được mọi rủi ro trong thai kỳ. Các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy canxi hầu như không hỗ trợ cải thiện các biến cố xấu ở thai nhi như tử vong chu sinh, thai chết lưu, tình trạng thai chậm phát triển trong tử cung, trẻ sơ sinh nhẹ cân, trẻ nhỏ so với tuổi thai hay giảm tỷ lệ nhập viện chăm sóc tích cực sơ sinh (NICU) [2, 4]. Tương tự, canxi không giúp ngăn ngừa biến chứng bong nhau non, không giảm tỷ lệ mẹ phải nằm phòng hồi sức tích cực (ICU) hay tỷ lệ phải mổ lấy thai ^[1].

Về mặt sức khỏe lâu dài của trẻ, một nghiên cứu theo dõi từng ghi nhận sự sụt giảm tỷ lệ sâu răng ở trẻ nhỏ có mẹ dùng canxi trong thai kỳ, song phát hiện này chưa từng được tái khẳng định ở các thử nghiệm khác ^[1]. Một nghiên cứu theo dõi khác tại Gambia lại cho thấy việc mẹ bổ sung canxi khi thiếu hụt dinh dưỡng có thể liên quan đến việc bé gái phát triển thể chất chậm hơn còn bé trai lại tăng tốc phát triển ở độ tuổi 8-12 tuổi so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Sự thiếu hụt dữ liệu và tính chất trái chiều của các phát hiện khiến giới chuyên môn chưa thể kết luận canxi có giúp giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng, cải thiện chậm phát triển hay ngăn ngừa loãng xương cho cả mẹ lẫn con hay không ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về việc uống canxi khi mang thai

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần mang thai là bắt buộc phải mua các loại canxi liều cao về uống để "chặn đứng" bệnh tiền sản giật. Đây là quan điểm chưa chính xác. Tiền sản giật là một hội chứng phức tạp do nhiều nguyên nhân phối hợp tạo thành chứ không chỉ bắt nguồn từ sự thiếu hụt dinh dưỡng đơn thuần ^[6]. Các dữ liệu cho thấy nếu mẹ bầu vốn đã có một chế độ ăn uống đủ chất, giàu canxi thì việc uống thêm lượng lớn canxi nguyên tố gần như không tạo ra sự khác biệt trong việc ngăn ngừa biến chứng huyết áp [4, 7].

Một nỗi lo lắng khác của thai phụ là việc uống canxi liều cao kéo dài có thể gây sỏi đường tiết niệu. Tuy nhiên, trong thử nghiệm CPEP theo dõi chặt chẽ trên hơn 2.000 phụ nữ dùng liều 2 g canxi mỗi ngày từ giữa thai kỳ cho đến lúc sinh, các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự gia tăng nguy cơ sỏi tiết niệu so với nhóm đối chứng ^[2].

Ngoài ra, nhân viên y tế tại một số nơi đôi khi cũng gặp trở ngại trong việc tư vấn cho thai phụ. Một nghiên cứu định tính năm 2024 tại 3 bệnh viện công ở Argentina cho thấy kiến thức, thái độ và nhận thức của nhân viên chăm sóc sản khoa là những rào cản ảnh hưởng đến việc đưa canxi vào phác đồ phòng ngừa tiền sản giật thường quy ^[8]. Việc thiếu vắng các tài liệu khuyến cáo chính thức từ nguồn tin cậy cùng với sự tiếp cận canxi miễn phí hạn chế khiến việc thực thi can thiệp này gặp nhiều khó khăn ^[8].

Ai nên thận trọng và cần chỉ định từ bác sĩ?

Việc sử dụng canxi liều cao phòng bệnh không được tự ý thực hiện tại nhà. Những người cần thảo luận kỹ với bác sĩ bao gồm:

• Thai phụ có chế độ ăn hàng ngày đã quá dồi dào các sản phẩm từ sữa và thực phẩm giàu canxi.
• Thai phụ có tiền sử bệnh lý tim mạch, rối loạn chuyển hóa canxi, bệnh lý tuyến cận giáp hoặc suy giảm chức năng thận.
• Mẹ bầu đang đồng thời sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác.

Nhân viên y tế cần nắm vững tiền sử dinh dưỡng, đo lường các yếu tố nguy cơ của từng cá nhân để cân nhắc phác đồ thích hợp thay vì tự ý áp dụng máy móc [1, 3].

Áp dụng đúng cách trong thực tế hàng ngày

Để canxi phát huy hiệu quả hỗ trợ sức khỏe mẹ bầu tối ưu, việc áp dụng cần tuân thủ một số nguyên tắc dựa trên các dữ liệu y khoa đã được kiểm chứng:

• Xác định liều lượng phù hợp: Mức bổ sung canxi liều cao được nghiên cứu ghi nhận đem lại hiệu quả giảm nguy cơ rối loạn huyết áp thường nằm ở mức từ 1 g/ngày (1.000 mg) canxi nguyên tố trở lên ^[1], có thử nghiệm dùng tới 2 g canxi nguyên tố/ngày ^[2]. Việc dùng liều lượng nào phải do bác sĩ trực tiếp khám thai kê đơn.
• Thời điểm bắt đầu: Các nghiên cứu can thiệp thường triển khai dùng canxi từ tuần thứ 13 đến tuần thứ 21 của thai kỳ và duy trì đều đặn cho đến khi kết thúc thai kỳ [4, 7].
• Chế độ ăn uống cân bằng: Luôn duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và xây dựng thực đơn đa dạng. Bổ sung canxi từ viên uống chỉ đóng vai trò hỗ trợ và bù đắp lượng thiếu hụt, không thể thay thế cho nguồn dinh dưỡng cân bằng tự nhiên.

Bổ sung canxi là một giải pháp y tế cộng đồng tiết kiệm chi phí và mang lại hiệu quả rõ rệt để hạ thấp nguy cơ tiền sản giật, nhất là tại các khu vực có tỷ lệ thiếu canxi khẩu phần cao [5, 6]. Tuy nhiên, thai phụ không nên tự chẩn đoán hay tự ý mua các chế phẩm canxi liều cao về dùng khi chưa có sự tư vấn, đánh giá dinh dưỡng và chỉ định chuyên môn từ bác sĩ sản khoa.