Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau thói quen thưởng thức một ấm trà phổ nhĩ đậm đà sau bữa cơm nhiều dầu mỡ. Thức uống có màu nâu đỏ sẫm đặc trưng này từ lâu đã được xem như một giải pháp dân dã để "rửa trôi" mỡ thừa, thanh lọc cơ thể và phòng ngừa nguy cơ bệnh tim mạch. Sự xuất hiện của thông tin trà phổ nhĩ chứa lovastatin tự nhiên càng khiến không ít người tò mò, liệu đây có thực sự là giải pháp thay thế thuốc hạ mỡ máu hay không?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy trà phổ nhĩ quả thực có khả năng hỗ trợ cải thiện các chỉ số mỡ máu, bao gồm giảm nhẹ triglycerid và chỉ số cholesterol xấu (LDL-C). Quá trình lên men vi sinh độc đáo của loại trà này sản sinh một lượng nhỏ lovastatin tự nhiên cùng hoạt chất sắc tố theabrownin [2, 6, 7]. Tuy nhiên, lượng hợp chất tự nhiên này chỉ mang vai trò hỗ trợ điều hòa lipid máu ở mức độ nhẹ, hoàn toàn không thể đạt được liều lượng dược lý để thay thế đơn thuốc điều trị từ bác sĩ.
Lovastatin tự nhiên hình thành qua quá trình lên men ra sao?
Trà phổ nhĩ có nguồn gốc truyền thống từ vùng Vân Nam, tây nam Trung Quốc, được chế biến từ lá cây trà Camellia sinensis thông qua quá trình lên men vi sinh đặc biệt [1]. Khác với trà xanh tươi hay trà đen thông thường, trà phổ nhĩ trải qua một quá trình biến đổi sinh hóa sâu sắc nhờ hoạt động của các chủng vi sinh vật [2, 6].
Trong quá trình này, các chủng vi sinh vật như nấm sợi tham gia phân giải và chuyển hóa các hợp chất ban đầu trong lá trà. Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận việc lên men trà bằng chủng vi nấm Monascus purpureus giúp tạo ra hàm lượng lovastatin tự nhiên bên cạnh sự gia tăng của theabrownin, flavonoid và axit gallic [2]. Lovastatin vốn là một hoạt chất ức chế men tổng hợp cholesterol nội sinh tại gan, và sự hiện diện của chất này ở hàm lượng tự nhiên đã góp phần tạo nên hoạt tính sinh học đặc biệt của trà phổ nhĩ [6, 7].
Cơ chế tác động đến mỡ máu qua góc nhìn khoa học
Hiệu quả hỗ trợ giảm mỡ máu của trà phổ nhĩ không chỉ đến từ lovastatin đơn lẻ mà là sự phối hợp của nhiều cơ chế sinh học phức tạp [7, 8]. Đầu tiên, một nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng chiết xuất nước trà phổ nhĩ có khả năng ức chế cạnh tranh hoạt động của enzym 3-hydroxy-3-methylglutaryl coenzyme A reductase (HMGR) [3]. Đây chính là enzym then chốt trong chu trình gan tự tổng hợp cholesterol, đồng thời dịch chiết trà cũng ức chế enzym lipase của tuyến tụy (PL) và phospholipase A2 liên kết lipoprotein (Lp-PLA2) [3].
Bên cạnh đó, hoạt chất sắc tố theabrownin đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa chuyển hóa qua trục ruột - gan [1]. Báo cáo công bố năm 2019 chứng minh rằng theabrownin làm biến đổi hệ vi sinh vật đường ruột ở cả chuột và người, chủ yếu ức chế nhóm vi khuẩn có hoạt tính enzym giải phóng muối mật (BSH) [1]. Sự thay đổi này làm tăng lượng axit mật liên hợp tại đoạn hồi tràng, ức chế tín hiệu FXR-FGF15 đường ruột, từ đó kích thích gan tăng sản xuất và đào thải axit mật qua phân, làm cạn kiệt lượng cholesterol dự trữ tại gan và giảm quá trình tạo mỡ [1].
Song song đó, nghiên cứu năm 2019 về chuyển hóa axit béo cho thấy việc sử dụng trà phổ nhĩ kéo dài 22 tuần trên động vật ăn chế độ giàu chất béo đã làm giảm biểu hiện của các gen tổng hợp axit béo tự do [4]. Ngược lại, trà kích hoạt các gen liên quan đến sự thu nạp và quá trình oxy hóa beta của axit béo như FATP2, FATP5, PPARalpha, CPT1alpha và ACOX-1, giúp cải thiện dung nạp insulin và ổn định đường huyết [4].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng giảm mỡ máu?
Hiệu quả hạ mỡ máu của trà phổ nhĩ đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm với các nhóm đối tượng và thông số đo lường chi tiết.
Năm 2009, một nghiên cứu trên mô hình chuột cống tăng lipid máu đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết nước của trà phổ nhĩ lên men và chưa lên men với các liều lượng 0,5, 1,5 và 3,0 mg/kg [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ LDL-C và triglycerid trong huyết thanh giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0,05), đưa nhiều chỉ số tiệm cận về mức của chuột ăn khẩu phần tiêu chuẩn thông thường [5]. Ngược lại, nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) cùng hoạt tính enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) tăng lên rõ rệt, trong khi nồng độ chất chỉ điểm oxy hóa lipid malondialdehyde suy giảm, đạt mức tối ưu nhất ở liều cao của trà phổ nhĩ lên men [5].
Tiếp đó, một thử nghiệm năm 2011 trên chuột Sprague-Dawley đực bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo (HFD) kéo dài 8 tuần đã chia động vật thành 5 nhóm: khẩu phần kiểm soát, khẩu phần HFD và 3 nhóm ăn HFD bổ sung chiết xuất trà phổ nhĩ ở các liều thấp, trung bình, cao tương đương 0,5 g, 2 g và 4 g/kg thể trọng mỗi ngày [6]. Trà phổ nhĩ đã hạ thấp đáng kể tổng thể trọng, trọng lượng các mô mỡ, nồng độ cholesterol toàn phần, triglycerid và LDL-C trong huyết tương, dù không làm thay đổi nồng độ HDL-C ở nghiên cứu này [6]. Phân tích mô học còn cho thấy trà làm tăng hoạt tính lipase nhạy cảm với hormone (HSL), lipoprotein lipase và lipase gan tại mô mỡ mào tinh [6].
Trong một nghiên cứu so sánh dài hạn năm 2005 kéo dài 30 tuần trên chuột Sprague-Dawley, bốn loại trà gồm ô long, trà đen, phổ nhĩ và trà xanh được đưa vào đối chứng [7]. Trà phổ nhĩ và ô long cho thấy khả năng làm giảm nồng độ triglycerid vượt trội hơn trà xanh và trà đen [7]. Đáng chú ý, khẩu phần chứa 4% trà phổ nhĩ vừa làm tăng nồng độ HDL-C vừa giảm LDL-C, trong khi các loại trà khác chỉ làm giảm đồng thời cả hai chỉ số lipoprotein này [7].
Năm 2021, thử nghiệm đối đầu trực tiếp giữa chiết xuất trà phổ nhĩ lên men bằng Monascus purpureus (MPT) và chiết xuất trà xanh phơi nắng (SGT) trên chuột tăng mỡ máu và tế bào nội mô tổn thương đã mang lại kết quả ấn tượng [2]. Nhóm MPT vượt trội hơn trong việc giảm triglycerid, cholesterol toàn phần, LDL-C và các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 [2]. Hình ảnh thành động mạch của chuột dùng MPT có lượng tế bào bọt ít hơn rõ rệt và thời gian hình thành huyết khối kéo dài hơn so với nhóm dùng SGT [2].
Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các phát hiện kể trên xác nhận trà phổ nhĩ có nhiều thành phần hoạt tính sinh học đa dạng như theabrownin, polysaccharide, polyphenol và statin tự nhiên hỗ trợ hạ mỡ máu và chống oxy hóa [1, 7]. Sự hiệp đồng này giúp cơ thể điều hòa chuyển hóa chất béo và bảo vệ tế bào nội mô mạch máu [6, 8].
Tuy vậy, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm hiện nay vẫn được triển khai trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 4, 6]. Mặc dù theabrownin đã được quan sát thấy làm thay đổi hệ vi sinh ruột ở người [1], các bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người vẫn còn hạn chế [8]. Hơn nữa, lượng lovastatin tự nhiên có trong dịch trà thông thường chỉ ở mức rất nhỏ, biến thiên tùy theo điều kiện lên men và hoàn toàn không thể sánh với liều điều trị chuẩn của tân dược statin [6, 7].
Những hiểu lầm thường gặp về việc uống trà hạ mỡ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người tin rằng uống trà phổ nhĩ đậm đặc hàng ngày có thể thay thế thuốc hạ mỡ máu do bác sĩ kê đơn. Đây là suy nghĩ sai lầm nghiêm trọng, vì việc tự ý ngưng thuốc điều trị có thể khiến mỡ máu tăng vọt, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ mạch máu não.
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ có thể ăn uống thả ga, tiêu thụ nhiều đồ chiên rán, mỡ động vật rồi chỉ cần uống một ấm trà phổ nhĩ để "hóa giải". Trà chỉ phát huy tác dụng hỗ trợ chuyển hóa khi cơ thể được duy trì trong một lối sống lành mạnh; không một loại thức uống tự nhiên nào có thể triệt tiêu hoàn toàn tác hại của chế độ ăn mất kiểm soát.
Cuối cùng, không phải cứ trà lên men càng lâu, nước trà càng đậm đặc thì tác dụng càng cao. Nước trà quá đặc có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ảnh hưởng xấu đến sự hấp thu dưỡng chất hoặc gây cồn cào ruột.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù là thức uống tự nhiên lành tính, trà phổ nhĩ vẫn chứa một lượng caffeine nhất định [3]. Những người nhạy cảm với caffeine, người thường xuyên mất ngủ, lo âu hoặc có rối loạn nhịp tim nên hạn chế sử dụng vào buổi chiều muộn và buổi tối.
Những bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng cũng không nên uống trà khi bụng đói vì các hợp chất trong trà có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết axit. Đặc biệt, người đang mắc các bệnh lý gan thận mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mỡ máu nhóm statin cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà thường xuyên nhằm phòng ngừa tương tác hoặc quá tải chuyển hóa ở gan.
Hướng dẫn sử dụng trà phổ nhĩ đúng cách trong đời sống
Để khai thác tối đa lợi ích sức khỏe của trà phổ nhĩ, người dùng nên pha trà bằng nước sôi và thưởng thức sau các bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút. Khoảng thời gian này giúp hỗ trợ enzym tiêu hóa làm việc mà không làm cản trở quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng của cơ thể.
Mỗi ngày, một người trưởng thành có thể sử dụng từ 1 đến 2 ấm trà pha loãng vừa phải. Khi pha, nên thực hiện thao tác tráng trà nhanh qua một lượt nước sôi đầu tiên để làm sạch lá trà và đánh thức hương vị trước khi hãm chính thức. Tránh hãm trà quá lâu khiến nước trà bị đắng chát gắt. Để hỗ trợ kiểm soát mỡ máu tối ưu, thói quen uống trà cần được kết hợp đồng bộ với chế độ ăn giàu chất xơ, hạn chế chất béo bão hòa và duy trì việc tập thể dục đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày.
Trà phổ nhĩ là một nét văn hóa ẩm thực độc đáo và là nguồn cung cấp dồi dào các hoạt chất sinh học hỗ trợ lipid máu như theabrownin hay lovastatin tự nhiên [2, 6]. Tuy nhiên, độc giả nên nhìn nhận loại thức uống này như một giải pháp hỗ trợ lối sống thay vì thần thánh hóa thành thần dược chữa bệnh. Khi phát hiện các rối loạn mỡ máu qua xét nghiệm định kỳ, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và trao đổi với bác sĩ để kết hợp chế độ ăn uống một cách an toàn nhất.
