Bổ sung đa vi chất cho học sinh mùa thi: Hiệu quả thật hay trấn an tâm lý?

Cứ vào mỗi mùa thi cử căng thẳng, nhiều phụ huynh lại cuống cuồng tìm mua các loại thực phẩm chức năng bổ sung đa vi chất với hy vọng giúp con "sáng mắt, bổ não, tăng cường trí nhớ". Cảnh tượng bàn học của học sinh chất đầy các lọ viên uống tổng hợp đã trở nên rất quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam hiện nay.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học thực nghiệm lại không màu hồng như lời quảng cáo: Việc bổ sung vitamin và khoáng chất tổng hợp không giúp học sinh khỏe mạnh, có chế độ ăn bình thường đạt điểm thi cao hơn hay học thông minh hơn. Lợi ích được đồn thổi phần lớn chỉ mang tính trấn an tâm lý cho phụ huynh và học sinh trước áp lực mùa thi.

Niềm tin "uống vitamin giúp tăng điểm số" bắt nguồn từ đâu?

Đa vi chất dinh dưỡng đóng vai trò thiết yếu đối với chức năng hoạt động bình thường của não bộ và toàn bộ cơ thể. Khi cơ thể lâm vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng một loại dưỡng chất nào đó, sự phát triển nhận thức và khả năng tập trung chắc chắn sẽ bị suy giảm rõ rệt.

Chính vì lý do này, một số giả thuyết khoa học ban đầu từng cho rằng việc bổ sung trực tiếp các hợp chất vitamin và khoáng chất có thể tạo ra tác động tích cực đến hành vi và kết quả học tập của trẻ em lứa tuổi đi học ^[1]. Nhiều người kỳ vọng việc nạp thêm vi chất sẽ giúp não bộ xử lý thông tin nhanh nhạy hơn lúc ôn thi. Dẫu vậy, mối liên hệ giữa việc bổ sung viên uống ở một đứa trẻ hoàn toàn khỏe mạnh với việc cải thiện thành tích thi cử thực tế lại là một khoảng cách rất lớn.

Thử nghiệm đối chứng giả dược: Uống viên bổ không giúp tăng điểm bài thi

Để xác thực tác dụng thực sự của viên bổ sung tổng hợp đối với việc học tập, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng với giả dược – phương pháp có độ tin cậy cao nhất trong y khoa.

Điển hình là một nghiên cứu công bố năm 2010 nhằm đánh giá tác động của viên uống bổ sung đa vi chất/khoáng chất (MVM) đối với kết quả học tập của học sinh tiểu học ^[1]. Thử nghiệm được triển khai trong năm học 2004-2005 tại 37 trường học ở phía bắc New Jersey, tuyển chọn các học sinh từ lớp 3 đến lớp 6 (độ tuổi xấp xỉ từ 8 đến 12 tuổi) ^[1].

Các em học sinh được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm dùng viên bổ sung đa vi chất/khoáng chất tiêu chuẩn dành cho trẻ em, nhóm còn lại dùng viên giả dược ^[1]. Điểm đặc biệt của thử nghiệm là viên uống hoặc giả dược chỉ được giáo viên hoặc nhân viên nghiên cứu (những người hoàn toàn không biết học sinh thuộc nhóm nào) cho các em uống ngay tại trường trong bữa trưa hoặc giờ ăn nhẹ ^[1]. Tiêu chí đánh giá chính là sự thay đổi điểm số bài thi thành tích chuẩn hóa Terra Nova do bang New Jersey tổ chức vào đầu tháng 3 năm 2005 so với tháng 3 năm 2004 ^[1].

Kết quả cho thấy, so với nhóm dùng giả dược, những học sinh uống viên vi chất không có sự cải thiện nào mang ý nghĩa thống kê về tổng điểm phần trăm quốc gia trên bài thi chuẩn hóa Terra Nova, cũng như không cải thiện điểm ở bất kỳ môn học riêng lẻ nào ^[1]. Các tiêu chí phụ khác cũng không có gì khác biệt: số ngày nghỉ học, tình trạng đi học muộn hay điểm trung bình chung học tập (GPA) đều không thay đổi giữa hai nhóm ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc tiêu thụ viên bổ sung MVM hàng ngày tại trường không hề mang lại tác dụng cải thiện kết quả học tập của trẻ dựa trên các bài kiểm tra chuẩn hóa hay điểm số trung bình ^[1].

Trí tuệ và phát triển tâm thần: Viên bổ sung có làm trẻ thông minh hơn?

Không chỉ ở lứa tuổi học sinh ôn thi, các tác động của việc bổ sung đa vi chất đối với sự phát triển trí tuệ của trẻ nhỏ nói chung cũng được nhiều nghiên cứu độc lập xem xét kỹ lưỡng.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thiết kế giai thừa 2x2 thực hiện tại Dar es Salaam, Tanzania (công bố năm 2017) trên các trẻ nhỏ sinh ra từ mẹ âm tính với HIV cho thấy: Việc bổ sung kẽm hoặc đa vi chất hàng ngày, dù dùng riêng rẽ hay kết hợp, đều không tạo ra tác động đáng kể nào đến các kết cục phát triển khi trẻ đạt 15 tháng tuổi ^[2]. Tổng quan các tài liệu đi kèm cũng chỉ ra rằng, trong các nghiên cứu ở trẻ lớn hơn (5-17 tuổi), việc bổ sung đa vi chất chỉ tạo ra lợi ích rất nhỏ đối với trí thông minh mềm (khả năng suy luận) nhưng hiệu quả này cũng không đạt mức ý nghĩa thống kê, mặc dù ghi nhận hiệu quả tích cực đối với kết quả học tập trong một số đánh giá tổng hợp khác ^[2].

Trước đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2012 tìm kiếm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên các cơ sở dữ liệu như MEDLINE, EMBASE và The Cochrane Library tính đến tháng 12 năm 2009 cũng đưa ra nhận định tương tự ^[3]. Xem xét tác động của việc bổ sung axit folic kèm đa vi chất quanh thời điểm thụ thai và giai đoạn đầu đời, bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên thu thập được cho thấy sự can thiệp này không ảnh hưởng đến sự phát triển tâm thần sau sinh lúc 11 tháng tuổi, không thay đổi chỉ số phát triển (DQ) lúc 2 tuổi, và không thay đổi chỉ số thông minh (IQ) cũng như điểm vẽ người Goodenough (DrQ) khi trẻ 6 tuổi ^[3].

Một nghiên cứu theo dõi dài hạn khác công bố năm 1998 tại Hungary trên 625 trẻ em cũng so sánh giữa việc dùng đa vi chất chứa axit folic với viên vi lượng giả dược ^[4]. Kết quả khám mù về nhi khoa, mắt, thính lực và tâm lý đo lường ở thời điểm 2 tuổi và 6 tuổi cho thấy không có sự khác biệt nào về sự phát triển thể chất cũng như phát triển tâm thần giữa nhóm dùng đa vi chất và nhóm đối chứng ^[4].

Đa vi chất thực sự có tác dụng ở đâu và khi nào?

Những dữ liệu trên chứng minh việc bổ sung đa vi chất không phải "thần dược tăng trí nhớ" cho trẻ em khỏe mạnh. Vậy đa vi chất thực sự mang lại lợi ích trong trường hợp nào?

Trước hết, việc bổ sung vi chất phát huy tác dụng rõ rệt nhất khi cơ thể có tình trạng thiếu hụt hoặc ở các đối tượng có bệnh lý đặc thù. Chẳng hạn, trong một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 255 trẻ từ 6 tuần đến 5 tuổi mắc bệnh lao tại Tanzania (công bố năm 2011), việc bổ sung đa vi chất trong 8 tuần điều trị lao đã giúp cải thiện đáng kể nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin) ở trẻ thuộc mọi nhóm tuổi so với nhóm dùng giả dược (mức tăng trung vị là 1,0 g/dL so với 0,4 g/dL) ^[5]. Dù nghiên cứu không cải thiện cân nặng tổng thể, nhưng ở nhóm trẻ từ 6 tuần đến 6 tháng tuổi, nhóm dùng vi chất tăng cân tốt hơn nhóm giả dược (1,08 kg so với 0,46 kg) ^[5].

Thứ hai, đa vi chất kết hợp khoáng chất có thể hỗ trợ phát triển thể chất ở những quần thể có nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng cao. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2016 trên 140 học sinh trường công từ 4-13 tuổi tại miền trung Thái Lan cho thấy: Nhóm học sinh được uống kẽm chelat (20 mg kẽm nguyên tố) kèm đa vi chất (gồm vitamin A 1000 IU, D 200 IU, B1 10 mg, B2 3 mg, B6 1 mg, B12 10 mcg, nicotinamide 40 mg) 5 ngày mỗi tuần trong 6 tháng đã có mức tăng chiều cao vượt trội so với nhóm dùng giả dược (4,9 cm so với 3,6 cm) ^[6].

Ở người trưởng thành trẻ tuổi, nghiên cứu năm 2014 trên 116 người hoàn thành thử nghiệm dùng đa vi chất, khoáng chất và thảo dược trong 16 tuần cho thấy việc bổ sung giúp tăng đáng kể nồng độ vitamin B6, B12, folate trong máu và hạ homocysteine ở nam giới, đồng thời ghi nhận xu hướng cải thiện bài kiểm tra chú ý có chọn lọc (Stroop) ở nam nhưng không ghi nhận lợi ích nhận thức này ở phụ nữ ^[7].

Như vậy, các chất bổ sung chỉ hữu ích trong việc nâng cao chỉ số vi chất huyết thanh hoặc hỗ trợ tăng trưởng thể chất khi chế độ ăn thiếu hụt, chứ không thể biến một học sinh bình thường thành thủ khoa.

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi con bước vào mùa thi

Hiểu lầm lớn nhất của phụ huynh là quan niệm "uống càng nhiều viên bổ não thì học càng vào". Nhiều người tin rằng các viên đa vi chất có khả năng kích thích nơ-ron thần kinh hoạt động gấp đôi, giúp con thức khuya học bài mà không mệt mỏi và nhớ lâu hơn khi vào phòng thi.

Thực tế, não bộ con người hoạt động dựa trên năng lượng chuyển hóa từ chế độ ăn tổng thể, sự nghỉ ngơi hợp lý và quá trình rèn luyện tích lũy kiến thức lâu dài. Một viên uống tổng hợp không thể thay thế việc ôn bài hay bù đắp cho những đêm thức trắng triền miên.

Nhiều gia đình cũng ngộ nhận rằng thực phẩm chức năng là vô hại, thừa thì tự đào thải. Tuy nhiên, các vitamin tan trong dầu như vitamin A, vitamin D tích tụ lâu ngày trong mô mỡ có thể gây độc cho gan và cơ thể nếu bổ sung bừa bãi liều cao. Thay vì mang lại sự minh mẫn, việc lạm dụng viên uống đôi khi còn dẫn đến các tác dụng phụ tiêu hóa, rối loạn hấp thu, tạo thêm gánh nặng cho cơ thể học sinh ngay trước ngày thi.

Ai nên thận trọng trước các loại viên uống đa vi chất?

Các bậc phụ huynh tuyệt đối không nên tự ý mua và ép con em mình sử dụng các loại viên bổ sung đa vi chất liều cao, đặc biệt trong các trường hợp sau:

• Học sinh hoàn toàn khỏe mạnh, có thể trạng bình thường và duy trì được 3 bữa ăn đầy đủ mỗi ngày. Việc bổ sung thêm không mang lại bất kỳ lợi ích học tập nào đã được chứng minh ^[1].
• Trẻ có tiền sử dị ứng, tiền sử bệnh lý về gan, thận hoặc các bệnh chuyển hóa mạn tính.
• Học sinh đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh lý khác. Các thành phần khoáng chất như sắt, kẽm, canxi trong viên tổng hợp có thể tương tác làm giảm hấp thu của thuốc điều trị.

Khi nghi ngờ con em mình bị suy nhược thực sự, biếng ăn kéo dài, da xanh xao hoặc sụt cân, phụ huynh cần đưa con đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và xét nghiệm máu cụ thể, thay vì tự ý mua viên bổ tổng hợp về dùng.

Cách chăm sóc sức khỏe thực tế cho học sinh mùa ôn thi

Thay vì tốn kém tiền bạc vào các loại thực phẩm chức năng không đem lại hiệu quả cải thiện bài thi ^[1], cha mẹ nên tập trung vào các giải pháp tự nhiên và khoa học để giúp sĩ tử đạt phong độ tốt nhất:

• Bữa ăn đa dạng từ thực phẩm tươi: Đảm bảo chế độ ăn giàu đạm cân đối (thịt, cá, trứng, đậu đỗ), bổ sung nhiều rau xanh, trái cây tươi nhằm cung cấp nguồn vitamin tự nhiên dễ hấp thu. Không bỏ bữa, đặc biệt là bữa sáng trước giờ đi học.
• Duy trì đủ nước: Uống đủ nước lọc trong suốt cả ngày giúp tuần hoàn máu lên não tốt hơn, tránh cảm giác uể oải, mệt mỏi khi ngồi ôn bài lâu. Hạn chế lạm dụng trà đặc, cà phê hay nước tăng lực vì dễ gây mất ngủ và hồi hộp.
• Giấc ngủ là liều thuốc tốt nhất cho trí nhớ: Não bộ củng cố và chuyển thông tin từ trí nhớ ngắn hạn sang trí nhớ dài hạn trong lúc ngủ sâu. Học sinh cần ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi đêm. Cắt giảm giấc ngủ để học xuyên đêm là sai lầm làm giảm khả năng tư duy và phản xạ khi làm bài thi.
• Vận động nhẹ nhàng và giải tỏa căng thẳng: Dành 15-30 phút mỗi ngày để đi bộ, tập thể dục nhẹ hoặc thư giãn tinh thần. Sự đồng hành, lắng nghe và giảm bớt áp lực điểm số từ cha mẹ chính là "liều thuốc bổ" tâm lý quý giá nhất cho các em.

Tóm lại, các bằng chứng khoa học đối chứng rõ ràng đã khẳng định viên uống bổ sung đa vi chất không giúp học sinh làm bài thi tốt hơn hay đạt điểm số cao hơn ^[1]. Cha mẹ không nên tốn tiền vào những sản phẩm truyền miệng thiếu căn cứ. Nền tảng dinh dưỡng từ bữa cơm gia đình đủ chất, giấc ngủ trọn vẹn và tâm lý thoải mái mới là chìa khóa thực sự giúp các sĩ tử vượt qua kỳ thi thành công.