Người suy tim nên kiểm soát lượng nước và muối mỗi ngày ra sao?

Nhiều người mắc bệnh tim mạch thường truyền tai nhau quy tắc phải kiêng muối thật ngặt nghèo và uống càng ít nước càng tốt. Nỗi sợ cơ thể ứ nước, khó thở và phải nhập viện cấp cứu khiến không ít bệnh nhân tự ép mình vào chế độ ăn uống kham khổ mỗi ngày. Liệu việc kiêng khem quá mức này có thực sự bảo vệ trái tim như mọi người vẫn nghĩ?

Các bằng chứng khoa học cập nhật nhất cho thấy việc siết chặt lượng nước và muối quá mức không giúp giảm nguy cơ nhập viện hay kéo dài sự sống cho người suy tim mạn tính. Thay vì kiêng khem cực đoan, người bệnh nên duy trì lượng muối dưới 5 gam mỗi ngày và chỉ cần hạn chế nước ở mức 1,5 đến 2 lít khi có chỉ định cụ thể từ bác sĩ.

Vì sao từng có lời khuyên phải kiêng muối và nước?

Suy tim là tình trạng cơ tim suy yếu, làm giảm khả năng bơm máu đi nuôi các cơ quan trong cơ thể. Khi lưu lượng máu suy giảm, cơ thể kích hoạt hệ thống thần kinh - nội tiết nhằm bù trừ [4, 6]. Phản ứng này vô tình khiến thận tăng cường giữ muối natri và giữ nước lại bên trong lòng mạch [1, 4, 6].

Tình trạng tích tụ dịch dẫn đến hiện tượng ứ trệ tuần hoàn, gây phù chân, khó thở và làm tăng gánh nặng lên tim ^[1]. Vì cơ chế sinh lý đó, trong suốt nhiều thập kỷ, y học luôn mặc định rằng bệnh nhân suy tim phải cắt giảm tối đa muối và nước đưa vào [1, 6].

Tuy nhiên, phần lớn các bằng chứng cũ lại xuất phát từ các nghiên cứu sinh lý học trên nhóm bệnh nhân chưa được điều trị bằng các phác đồ thuốc hiện đại ^[1]. Các hướng dẫn trước đây của châu Âu hay Hoa Kỳ về hạn chế muối chủ yếu dựa trên ý kiến chuyên gia (mức độ bằng chứng C), dẫn đến việc thiếu sự đồng thuận và áp dụng rất khác nhau trên thực tế ^[2].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên

Những nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trong những năm gần đây đã đặt dấu hỏi lớn về tính hiệu quả của thói quen kiêng muối khắt khe [1, 6]. Điển hình là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên SODIUM-HF công bố năm 2023, thực hiện trên 806 bệnh nhân suy tim mạn tính đang dùng thuốc theo hướng dẫn điều trị chuẩn ^[3]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào nhóm ăn giảm muối nghiêm ngặt (dưới 1.500 mg natri/ngày, tương đương khoảng 3,75 g muối) hoặc nhóm chăm sóc dinh dưỡng thông thường theo hướng dẫn khu vực ^[3].

Sau 12 tháng theo dõi, tỷ lệ gặp phải biến cố chính gồm tử vong do mọi nguyên nhân, nhập viện vì tim mạch hoặc khám cấp cứu tim mạch ở nhóm ăn nhạt nghiêm ngặt là 15%, còn nhóm thông thường là 17% ^[3]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (tỷ số nguy cơ 0,89; khoảng tin cậy 95% từ 0,63 đến 1,26; p=0,53) ^[3]. Nghiên cứu không ghi nhận sự cố an toàn nào liên quan đến can thiệp, đồng thời cho thấy chế độ ăn giảm muối nghiêm ngặt không làm giảm biến cố lâm sàng kết hợp hay khoảng cách đi bộ 6 phút, dù có cải thiện nhẹ về phân độ chức năng NYHA và chất lượng cuộc sống ^[3].

Năm 2024, một tổng quan về muối trong điều trị suy tim cũng chỉ ra rằng phần lớn các thử nghiệm ngẫu nhiên trước đây có quy mô nhỏ và thiếu tính đồng nhất ^[4]. Thậm chí, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lớn đã phải dừng lại sớm do tính không hiệu quả ^[4]. Tổng quan này kết luận chế độ ăn kiêng muối nghiêm ngặt không giúp làm giảm tỷ lệ tử vong hay tỷ lệ tái nhập viện ở người bệnh ^[4].

Về việc kiểm soát nước, nghiên cứu ngẫu nhiên FRESH-UP công bố năm 2025 đã so sánh nhóm bệnh nhân suy tim mạn ổn định uống giới hạn 1.500 ml dịch/ngày với nhóm uống tự do ^[5]. Kết quả sau 6 tuần cho thấy mức chênh lệch lượng dịch nạp vào giữa hai nhóm là 284 ml mỗi ngày ^[5]. Khoảng cách này không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa nào về chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe lẫn độ an toàn, qua đó chứng minh việc uống nước thoải mái theo nhu cầu là an toàn ở bệnh nhân suy tim mạn ổn định đang dùng thuốc tối ưu ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu nhỏ năm 2010 theo dõi 30 bệnh nhân suy tim mạn trong 12 tuần (17 người nhóm can thiệp hạn chế 2-3 g muối/ngày, 1,5 lít nước/ngày và 13 người nhóm đối chứng) ^[6]. Nhóm can thiệp đã giảm được lượng nước uống từ 1,6 lít xuống 1,2 lít mỗi ngày so với 1,7 lít xuống 1,6 lít ở nhóm đối chứng (p=0,04) ^[6]. Lượng bài tiết natri qua nước tiểu giảm trên 25% ở 57% bệnh nhân can thiệp so với 25% ở nhóm đối chứng (p=0,049), chứng minh người bệnh có thể tuân thủ việc cắt giảm nhưng nghiên cứu này chưa đủ lớn để đánh giá các kết cục lâm sàng lâu dài ^[6].

Bức tranh từ các phân tích gộp lớn

Một phân tích gộp hệ thống năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 16 nghiên cứu với tổng cộng 3.545 bệnh nhân suy tim đã mang lại cái nhìn sâu hơn ^[7]. Trong các nghiên cứu này, nhóm can thiệp tiêu thụ 1,5-2,4 g natri/ngày và 0,8-1,5 lít dịch/ngày, trong khi nhóm đối chứng dùng trên 2,7 g natri/ngày và uống tự do ^[7].

Kết quả phân tích cho thấy việc hạn chế natri đơn thuần lại làm tăng nguy cơ tử vong (nguy cơ tương đối 1,92; khoảng tin cậy 95% từ 1,51 đến 2,45; chất lượng bằng chứng trung bình) và tăng nguy cơ nhập viện (nguy cơ tương đối 1,63; khoảng tin cậy 95% từ 1,11 đến 2,40; chất lượng bằng chứng thấp) ^[7]. Ngược lại, hạn chế dịch lỏng đơn thuần lại làm giảm tử vong (nguy cơ tương đối 0,32; khoảng tin cậy 95% từ 0,13 đến 0,82; chất lượng bằng chứng thấp) và giảm nhập viện (nguy cơ tương đối 0,46; khoảng tin cậy 95% từ 0,27 đến 0,77; chất lượng bằng chứng thấp) ^[7].

Đáng chú ý, khi kết hợp đồng thời cả hạn chế muối và dịch lỏng, can thiệp lại không tạo ra tác động đáng kể nào đến nguy cơ tử vong (nguy cơ tương đối 0,92; khoảng tin cậy 95% từ 0,49 đến 1,73) hay nguy cơ nhập viện (nguy cơ tương đối 0,94; khoảng tin cậy 95% từ 0,75 đến 1,19) ^[7].

Một tổng quan hệ thống khác năm 2021 phân tích 15 nghiên cứu (9 thử nghiệm ngẫu nhiên và 6 nghiên cứu quan sát) cũng ghi nhận tình trạng thiếu bằng chứng rõ ràng ^[8]. Dù có vài cải thiện nhỏ về triệu chứng, kết quả chung vẫn dựa trên nhóm dân số hạn chế, phương pháp khác biệt và mục tiêu can thiệp không đồng nhất, tạo nên những kết luận mâu thuẫn ^[8].

Hiểu lầm thường gặp: Càng kiêng khem càng tốt?

Nhiều gia đình chăm sóc người bệnh suy tim bằng cách nấu nướng hoàn toàn không nêm muối, thậm chí cấm người bệnh uống nước canh hay giải khát khi khát. Đây là quan niệm sai lầm có thể gây hại cho sức khỏe.

Việc cắt giảm muối quá đà có thể kích hoạt ngược lại các hormone giữ muối giữ nước của cơ thể hoạt động mạnh hơn, gây rối loạn điện giải và làm suy giảm chất lượng cuộc sống [4, 6]. Không những thế, thức ăn quá nhạt nhẽo dễ khiến bệnh nhân suy tim chán ăn, dẫn đến sụt cân, suy mòn thể trạng.

Tương tự, việc ép bản thân chịu khát khi cơ thể đang ổn định không mang lại lợi ích ngăn ngừa biến cố ^[5]. Lượng dịch nạp vào cơ thể cần được nhìn nhận linh hoạt dựa trên triệu chứng lâm sàng và tình trạng dùng thuốc lợi tiểu của từng người bệnh [1, 4].

Khuyến cáo cập nhật từ các hiệp hội tim mạch

Trước những bằng chứng khoa học mới, Hội đồng thuận lâm sàng năm 2024 của Hiệp hội Suy tim thuộc Hội Tim mạch Châu Âu (ESC) đã chính thức hạ bậc các khuyến cáo hạn chế muối và nước nghiêm ngặt ^[1].

Theo hướng dẫn hiện hành của ESC, bệnh nhân suy tim được khuyến cáo duy trì mức giới hạn muối ăn không quá 5 gam mỗi ngày (tương đương khoảng 1 thìa cà phê gạt ngang) ^[1]. Mức này tương đồng với khuyến nghị chung cho toàn dân nhằm kiểm soát huyết áp và tim mạch nói chung, chứ không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối [1, 7].

Đối với việc hạn chế dịch lỏng trong khoảng 1,5 đến 2 lít mỗi ngày, hướng dẫn này nhấn mạnh chỉ nên cân nhắc áp dụng cho một số nhóm bệnh nhân chọn lọc nhất định, thay vì áp dụng đại trà cho mọi ca bệnh ^[1]. Hướng dẫn năm 2016 của ESC trước đó cũng từng nêu mức tránh uống quá nhiều nước (1,5 đến 2 lít/ngày) ở mức khuyến cáo II-a với mức độ bằng chứng C ^[8].

Nhóm người bệnh nào cần thận trọng?

Dù bằng chứng mới ủng hộ việc nới lỏng ăn uống, người bệnh tuyệt đối không được tự ý ăn mặn thả cửa hay uống nước không kiểm soát. Việc cá thể hóa chế độ dinh dưỡng theo từng giai đoạn bệnh là nguyên tắc sống còn [1, 5].

Những bệnh nhân suy tim đang trong đợt tiến triển nặng, có dấu hiệu ứ trệ dịch rõ rệt như phù hai chân, tĩnh mạch cổ nổi, tăng cân nhanh bất thường trong vài ngày, hoặc khó thở khi nằm đầu bằng cần hết sức cẩn trọng. Đây chính là nhóm đối tượng chọn lọc cần tuân thủ nghiêm ngặt mức giới hạn nước 1,5 đến 2 lít/ngày theo chỉ dẫn chuyên môn ^[1].

Người bệnh có kèm theo suy thận nặng, hạ natri máu hoặc đang điều chỉnh liều thuốc lợi tiểu cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lượng muối hay lượng nước hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để duy trì mức muối không quá 5 gam/ngày, người bệnh nên hạn chế chấm thêm nước mắm, muối tiêu tại bàn ăn, đồng thời giảm bớt các thực phẩm chế biến sẵn như giò chả, thịt xông khói, đồ đóng hộp và mì ăn liền. Khi nấu nướng, có thể dùng các loại rau thơm, tiêu, chanh để tăng vị giác thay vì dựa hoàn toàn vào bột ngọt hay muối.

Về lượng nước uống, bệnh nhân suy tim mạn tính ổn định có thể uống nước tự nhiên theo cơn khát mà không cần tự ép mình chịu khát cực đoan ^[5]. Lượng dịch lỏng tính trong ngày bao gồm nước lọc, nước canh, sữa, nước ép trái cây và súp.

Thói quen quan trọng nhất để phòng tránh tái nhập viện là theo dõi cân nặng mỗi buổi sáng sau khi đi tiểu và trước khi ăn. Nếu nhận thấy cân nặng tăng nhanh (tăng từ 1,5 đến 2 kg trong vòng 2-3 ngày) kèm theo cảm giác nặng chân hoặc khó thở tăng lên, người bệnh cần liên hệ ngay với cơ sở y tế để được điều chỉnh thuốc, không tự ý can thiệp chế độ ăn. Mọi điều chỉnh dinh dưỡng đều cần thực hiện song hành với việc uống thuốc đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa ^[3].

Chăm sóc bệnh nhân suy tim đòi hỏi sự cân bằng khoa học thay vì nỗi sợ hãi thái quá. Việc kiểm soát lượng muối dưới 5 gam mỗi ngày và uống nước hợp lý theo nhu cầu cơ thể giúp người bệnh duy trì chất lượng sống tốt mà vẫn kiểm soát an toàn bệnh lý tim mạch.