Nhiều cha mẹ bắt đầu cho con ăn dặm thường băn khoăn giữa vô vàn loại chất béo trên thị trường. Trong đó, dầu gấc truyền thống và dầu ôliu nhập khẩu là hai cái tên quen thuộc nhất trong gian bếp của các gia đình có con nhỏ.
Không có loại dầu nào vượt trội hoàn toàn so với loại còn lại để chiếm vị trí "tối ưu duy nhất". Bản chất dinh dưỡng của dầu gấc và dầu ôliu thuộc về hai nhóm dưỡng chất khác biệt, mang lại những tác động sinh học riêng cho cơ thể trẻ nhỏ.
Hai hệ dưỡng chất mang giá trị khác biệt
Dầu gấc nổi tiếng tại Việt Nam nhờ hàm lượng vi chất chống oxy hóa tự nhiên rất dồi dào. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận dầu chiết xuất từ màng quả gấc chứa hàm lượng lớn các sắc tố carotenoid, tiêu biểu nhất là lycopene và beta-carotene [1]. Những hợp chất tan trong dầu này đem lại màu đỏ cam tự nhiên và hoạt tính chống oxy hóa ưa mỡ mạnh mẽ [1].
Ngược lại, dầu ôliu được thế giới đánh giá cao nhờ cấu hình chất béo ổn định, giàu axit béo không bão hòa đơn và các chất chống oxy hóa tự nhiên. Trong thực hành dinh dưỡng nhi khoa quốc tế, dầu ôliu được khuyên dùng làm nguồn chất béo bổ sung vì ít làm xáo trộn tỷ lệ axit béo omega-6 trên omega-3 trong khẩu phần [2]. Ngoài ra, chất béo có nguồn gốc ôliu còn cung cấp lượng alpha-tocopherol (vitamin E) phong phú, giúp cải thiện khả năng kháng oxy hóa của cơ thể trẻ [3].
Cơ chế sinh học lý giải vì sao trẻ em cần cả hai nguồn chất này. Cơ thể người hoàn toàn không có khả năng tự tổng hợp các hợp chất carotenoid từ đầu mà phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thức ăn cung cấp hàng ngày [4]. Trong khẩu phần, sự hiện diện của chất béo đóng vai trò then chốt: một thử nghiệm lâm sàng chéo ghi nhận việc bổ sung dầu ôliu tinh luyện vào khẩu phần nước ép thực vật làm tăng đáng kể sự hấp thu toàn bộ các đồng phân lycopene vào huyết tương người dùng sau 24 giờ [5].
Vai trò của carotenoid trong dầu gấc với trẻ nhỏ
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 47 công trình nghiên cứu giai đoạn 1989–2021 đã phân tích nồng độ carotenoid trong máu trẻ [6]. Kết quả cho thấy các loại carotenoid tự nhiên luôn tuần hoàn trong cơ thể trẻ sơ sinh, trẻ bú mẹ và trẻ trong độ tuổi ăn dặm (6–12 tháng tuổi) [6]. Ở giai đoạn ăn dặm từ 6 đến 12 tháng, nồng độ beta-carotene trong máu trẻ đạt mức trung bình 5,7 ± 2,9 ug/dL, lycopene đạt 5,4 ± 1,6 ug/dL và lutein là 9,9 ± 2,3 ug/dL [6].
Cũng theo báo cáo này, sữa mẹ tự nhiên từ giai đoạn sữa non, sữa chuyển tiếp đến sữa trưởng thành đều duy trì sự hiện diện của beta-carotene và lycopene [6]. Cụ thể, hàm lượng beta-carotene giảm dần theo các giai đoạn sữa mẹ từ 18,4 ± 2,8 ug/dL xuống 6,9 ± 3,3 ug/dL và 2,5 ± 0,5 ug/dL ở sữa trưởng thành [6]. Điều này chứng minh rằng các sắc tố thực vật như beta-carotene và lycopene trong dầu gấc là những hợp chất quen thuộc với sinh lý phát triển ban đầu của trẻ, đóng góp quan trọng vào tình trạng vitamin A, chức năng nhận thức và thị giác [6].
Dầu ôliu và sự ổn định chất béo ở giai đoạn đầu đời
Về phía dầu ôliu, tính tương thích sinh học và độ an toàn của nguồn lipid này đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu can thiệp lâm sàng chặt chẽ. Một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi năm 2008 tiến hành trên 44 trẻ sinh non dưới 32 tuần tuổi thai và cân nặng dưới 1500g phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch [7]. Có 38 trẻ hoàn thành nghiên cứu, trong đó 18 trẻ được truyền nhũ dịch lipid chứa dầu ôliu và 20 trẻ dùng nhũ dịch gốc dầu đậu nành trong vòng 7 ngày đầu đời [7]. Kết quả cho thấy nhũ dịch dầu ôliu được dung nạp rất tốt, giữ nồng độ lipid huyết tương trong giới hạn bình thường và không làm tăng bilirubin huyết tương hay thời gian chiếu đèn điều trị vàng da so với nhóm đối chứng [7]. Dù vậy, nhóm dùng dầu ôliu ghi nhận mức cholesterol toàn phần (159 ± 19,89 mg% so với 128 ± 8,85 mg%) và LDL huyết tương (103,36 ± 8,85 mg% so với 78,87 ± 7,59 mg%) cao hơn có ý nghĩa thống kê [7].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác năm 2003 trên 33 trẻ sinh non (tuổi thai 28 đến dưới 37 tuần) so sánh nhũ dịch dầu ôliu phối hợp dầu đậu nành (tỷ lệ 4:1) với nhũ dịch dầu đậu nành thông thường [3]. Với liều tăng dần đến 2 g triglyceride/kg thể trọng mỗi ngày trong 7 ngày, nhóm sử dụng dầu ôliu đạt tỷ lệ alpha-tocopherol trên tổng lipid huyết tương cao hơn rõ rệt (2,45 ± 0,27 micromol/mmol so với 1,90 ± 0,08 micromol/mmol) [3]. Lượng axit béo không bão hòa đa (PUFA) thấp hơn kết hợp với lượng chất chống oxy hóa cao trong dầu ôliu giúp nâng cao tình trạng vitamin E và hỗ trợ chuyển đổi linoleic acid ở những trẻ có hệ phòng vệ chống oxy hóa còn non yếu [3].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những mặt hạn chế
Các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng đã khẳng định cả hai loại dầu đều có giá trị sinh học cụ thể. Dầu gấc đóng vai trò như một nguồn cung cấp chất chống oxy hóa ưa mỡ, bảo vệ tế bào và bổ sung tiền chất carotenoid [1]. Trong khi đó, dầu ôliu mang lại nền tảng chất béo trung tính, dung nạp êm dịu cho hệ tiêu hóa còn non nớt [1, 2].
Tuy nhiên, người chăm sóc trẻ cần nhận thức rõ giới hạn của từng loại dầu. Bản thân dầu ôliu hay dầu gấc đều không thể thay thế cho nguồn axit béo omega-3 chuỗi dài thiết yếu. Một hướng dẫn chuyên khoa năm 2019 về dinh dưỡng nhi chỉ ra rằng trong giai đoạn sơ sinh và thơ ấu, quá trình chuyển đổi sinh học từ các axit béo thực vật không thể đáp ứng đủ nhu cầu DHA ngày càng cao của trẻ [2]. Nhu cầu DHA ở trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi là 100 mg mỗi ngày để hoàn thiện cấu trúc võng mạc và hệ thần kinh [2].
Điều này được củng cố bởi thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có kiểm soát PINGU năm 2016 trên 158 trẻ ăn dặm từ 4–6 tháng đến 10 tháng tuổi [8]. Nghiên cứu chứng minh rằng chỉ có nhóm ăn cá hồi định kỳ 2 lần mỗi tuần mới nâng cao được tỷ lệ EPA và DHA trong hồng cầu và huyết tương so với nhóm đối chứng ăn dầu ngô [8]. Ngược lại, nhóm bổ sung dầu thực vật giàu axit béo ALA (dầu hạt cải) dù tăng được EPA nội sinh nhưng hoàn toàn không thể làm tăng nồng độ DHA [8]. Vì vậy, việc chỉ bổ sung dầu gấc hoặc dầu ôliu đơn thuần không thể bảo đảm đủ lượng DHA cần thiết cho sự phát triển trí não của trẻ [5, 6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu ăn dặm
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "dầu gấc tốt hơn vì chứa nhiều vitamin, còn dầu ôliu chỉ bổ béo bình thường". Ngược lại, nhiều phụ huynh lại chuộng hàng ngoại và tin rằng "dầu ôliu cao cấp hơn nên dùng hoàn toàn thay cho dầu nội". Cả hai cách nghĩ đều phiến diện. Dầu gấc mạnh về carotenoid hòa tan, còn dầu ôliu nổi trội về độ ổn định axit béo và alpha-tocopherol [2, 4].
Sai lầm thứ hai là tư duy "càng bổ càng cho ăn nhiều". Không ít người cho cả muỗng dầu gấc vào từng bữa cháo hàng ngày. Do dầu gấc chứa mật độ carotenoid rất đậm đặc [1], việc nạp quá nhiều vượt ngưỡng bài tiết có thể dẫn đến hiện tượng vàng da lành tính do lắng đọng sắc tố ở lòng bàn tay, bàn chân.
Hiểu lầm thứ ba là đun nấu dầu ở nhiệt độ cao trong thời gian dài. Các vi chất quý như lycopene, beta-carotene hay các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên rất nhạy cảm với nhiệt độ cao và quá trình oxy hóa kéo dài. Việc nấu sôi sùng sục dầu cùng nồi cháo sẽ làm hao hụt đáng kể những dưỡng chất này [4, 8].
Đối tượng nào cần thận trọng?
Chất béo trong giai đoạn đầu đời không nên bị cắt giảm quá mức vì chúng có thể cung cấp tới 40% tổng nhu cầu năng lượng của trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi [2]. Tuy nhiên, việc bổ sung dầu ăn vẫn cần theo dõi sát sao trên một số trường hợp cụ thể.
Trẻ có cơ địa nhạy cảm, dễ rối loạn tiêu hóa hoặc đang bị tiêu chảy cấp cần được điều chỉnh lượng chất béo nạp vào từ từ, tránh gây quá tải cho đường ruột non nớt. Đối với những trẻ mắc bệnh lý gan mật, kém hấp thu chất béo bẩm sinh hoặc trẻ sinh non có các chỉ số sinh hóa đặc biệt, việc bổ sung bất kỳ loại dầu béo nào cũng cần có sự tư vấn và theo dõi từ bác sĩ chuyên khoa nhi [1, 2]. Cha mẹ không nên tự ý dùng dầu ăn dặm với liều lượng lớn khi chưa có đánh giá y khoa.
Gợi ý phối hợp thực tế trong bữa ăn của trẻ
Để đạt được hiệu quả dinh dưỡng tối ưu, giải pháp khoa học nhất không phải là chọn một bỏ một, mà là sử dụng luân phiên hoặc phối hợp linh hoạt hai loại dầu này trong chế độ ăn dặm.
Về thời điểm và cách dùng, phụ huynh nên tắt bếp trước khi trộn dầu vào cháo hoặc bột của bé. Trộn một chút dầu ôliu vào khẩu phần rau củ không chỉ cung cấp năng lượng mà còn hỗ trợ hòa tan và gia tăng sự hấp thu các carotenoid thực vật vào máu của trẻ [5].
Về lượng dùng, ở độ tuổi 6–12 tháng, cha mẹ chỉ nên thêm khoảng 2,5–5 ml (tương đương nửa thìa đến một thìa cà phê nhỏ) dầu ăn vào mỗi cữ ăn dặm chính. Có thể luân phiên 2–3 bữa dầu gấc mỗi tuần để bổ sung tiền chất carotenoid [3, 4], những ngày còn lại sử dụng dầu ôliu nguyên chất để giữ tỷ lệ axit béo cân bằng và bổ sung vitamin E [2, 6]. Đồng thời, đừng quên duy trì các bữa ăn giàu cá béo như cá hồi ít nhất 2 lần mỗi tuần hoặc bổ sung 100 mg DHA mỗi ngày theo khuyến cáo chuyên khoa để hoàn thiện dinh dưỡng phát triển não bộ và thị giác cho trẻ [5, 6].
Lời kết
Dầu gấc và dầu ôliu không loại trừ nhau mà bổ trợ hoàn hảo cho sự phát triển của trẻ nhỏ. Dầu gấc là nguồn carotenoid quý giá, trong khi dầu ôliu đem lại nguồn chất béo an toàn, êm dịu và giàu chất kháng oxy hóa. Sự phối hợp luân phiên khoa học giữa hai loại dầu, đặt trong một chế độ ăn dặm đa dạng kèm nguồn DHA đầy đủ, mới chính là giải pháp dinh dưỡng tối ưu nhất cho con bạn.
