Bổ sung sắt và canxi khi mang thai: Uống cùng lúc được không?

Nhiều phụ nữ khi mang thai thường có thói quen uống tất cả các viên vi chất cùng một lúc vào buổi sáng để tiện lợi và tránh quên lịch. Tuy nhiên, việc uống chung hai loại vi chất phổ biến nhất là sắt và canxi lại là điều khiến không ít thai phụ băn khoăn lo lắng. Liệu sự kết hợp tiện lợi này có vô tình làm giảm tác dụng bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu không nên uống sắt và canxi cùng một thời điểm. Nghiên cứu y học đã chỉ ra rằng hai khoáng chất này có sự cạnh tranh trực tiếp tại vị trí hấp thu ở ruột non non ^[1], ^[2]. Để cơ thể hấp thu tối ưu lượng vi chất được bổ sung, khoảng cách giữa hai lần uống cần được giãn cách hợp lý trong ngày.

Cơ chế cạnh tranh hấp thu tại niêm mạc ruột

Sự tương tác giữa canxi và sắt chủ yếu xảy ra trong lòng ruột non khi cả hai chất cùng xuất hiện tại đường tiêu hóa. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng canxi ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiếp nhận sắt thông qua kênh vận chuyển kim loại hóa trị 2 mang tên DMT1 (Divalent Metal Transporter 1) nằm tại lòng ruột non ^[1]. Bên cạnh đó, canxi cũng có thể ức chế sự vận chuyển sắt qua protein xuất bào ferroportin (FPN) và hephestin ^[1].

Mức độ tác động của canxi lên sự hấp thu và chuyển dịch sắt phụ thuộc rất lớn vào tỷ lệ giữa canxi và sắt (tỷ lệ Ca:Fe) cũng như thời gian tiếp xúc của các ion này tại niêm mạc ^[1]. Một nghiên cứu in vitro khác cũng ghi nhận canxi cùng với kẽm làm thay đổi chuyển hóa sắt qua việc làm tăng hoạt tính của FPN, từ đó làm giảm lượng hấp thu sắt ròng ^[1]. Ngược lại, tình trạng thừa sắt nặng cũng có thể dẫn đến việc hấp thu kém canxi do làm rối loạn hormone điều hòa canxi, giảm hấp thu canxi qua tế bào và làm tăng biểu hiện của DMT1 hoặc FPN-1 ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì khi dùng chung sắt và canxi?

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng từ sớm để đo lường cụ thể lượng sắt bị hao hụt khi dùng kèm canxi trong các chế phẩm bổ sung.

Một nghiên cứu chéo, mù đôi có đối chứng ngẫu nhiên thực hiện năm 1985 đã kiểm tra mức hấp thu sắt từ 3 loại viên bổ sung thai kỳ ở phụ nữ mang thai 3 tháng đầu ^[3]. Người tham gia được cho uống thuốc lúc đói vào sáng sớm và theo dõi nồng độ sắt huyết thanh trong ngày ^[3]. Kết quả cho thấy lượng sắt hấp thu từ 2 loại viên bổ sung có chứa canxi và magie thấp hơn đáng kể so với mức khuyến cáo 3,5 mg/ngày để phòng ngừa thiếu sắt thai kỳ ^[3]. Ngược lại, loại viên bổ sung thứ ba chứa hàm lượng canxi và magie giảm bớt đã giúp thai phụ hấp thu trung bình 3,6 mg sắt ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu chéo năm 1983 trên các phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ khỏe mạnh cũng phân tích độ hấp thu sắt từ 4 nhãn hiệu viên đa vi chất thai kỳ chứa 60-65 mg sắt ^[2]. Kết quả ghi nhận lượng sắt hấp thu trung bình từ cả 4 loại chỉ dao động từ 1,8 đến 3,0 mg, thấp hơn mức khuyến cáo 3,5 mg và thấp hơn rất nhiều so với mức hấp thu 8,1 mg khi uống riêng 65 mg sắt đơn lẻ (p < 0,01) ^[2]. Thủ phạm được xác định là do sự ức chế của canxi cacbonat và magie oxit có trong viên thuốc ^[2]. Đáng chú ý, khi một nhãn hiệu được điều chỉnh công thức để giảm canxi cacbonat và magie oxit, lượng sắt hấp thu trung bình của đối tượng đã tăng vọt lên 4,5 mg ^[2].

Nỗ lực bào chế viên uống kết hợp và thách thức

Nhằm giải quyết bài toán cạnh tranh hấp thu mà vẫn đảm bảo tính tiện lợi cho người dùng, các nhà nghiên cứu từng thử nghiệm giải pháp công nghệ bao vi nang.

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên tại Dhaka, Bangladesh vào năm 2014 đã khảo sát dạng bột đa vi chất chứa 60 mg sắt, 400 microgam axit folic cùng hạt canxi cacbonat được bao vi nang kháng dịch dạ dày (enteric-coated) nhạy cảm pH nhằm trì hoãn giải phóng canxi ở ruột ^[4]. Nghiên cứu tiến hành trên 49 phụ nữ mang thai tuần thứ 26-28, chia làm 3 nhóm liều canxi nguyên tố (500 mg, 1000 mg hoặc 1500 mg) và sử dụng đồng vị bền kép để đo mức hấp thu canxi phân đoạn (FCA) ^[4].

Kết quả thu được cho thấy canxi dạng bao vi nang kháng dịch vị bị giảm tới 85% khả năng hấp thu tích lũy sau 48 giờ so với dạng hạt thông thường (p < 0,001) ^[4]. Giá trị hấp thu trung bình hình học của canxi dạng thông thường đạt 21,8% (liều 500 mg), 9,2% (liều 1000 mg) và 11,7% (liều 1500 mg), trong khi ở dạng bao tan trong ruột chỉ đạt tương ứng 3,3%, 1,2% và 2,1% ^[4]. Đồng thời, khả năng hấp thu canxi phụ thuộc mạnh vào liều lượng: so với liều 500 mg, tỷ lệ hấp thu ở liều 1000 mg giảm 61% và ở liều 1500 mg giảm 42% ^[4]. Các nhà nghiên cứu kết luận công thức bao vi nang này làm suy giảm nghiêm trọng lượng canxi hấp thu và chưa phù hợp để ứng dụng trên lâm sàng ^[4].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những góc nhìn đa chiều

Tác động ức chế của canxi lên sắt là có thực trên các thử nghiệm ngắn hạn, nhưng mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài vẫn còn những tranh luận khoa học.

Theo một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 tổng hợp từ các thử nghiệm ngẫu nhiên và nghiên cứu chéo ở người, canxi làm giảm mức hấp thu sắt trong các nghiên cứu ngắn hạn, dù mức độ chênh lệch trung bình có trọng số (WMD) ở mức khiêm tốn là -5,57% (khoảng tin cậy 95%: -7,09 đến -4,04) ^[5]. Canxi cũng có mối liên quan nghịch theo liều lượng với nồng độ ferritin huyết thanh (chỉ số dự trữ sắt) với p = 0,0004 ^[5]. Tuy nhiên, tổng phân tích lại không thấy sự sụt giảm nồng độ hemoglobin (WMD = 1,22 g/L; khoảng tin cậy 95%: 0,37 đến 2,07) ^[5]. Các tác giả nhận định bằng chứng hiện tại chưa đủ độ tin cậy cao do sự không đồng nhất về thiết kế nghiên cứu và còn thiếu dữ liệu thử nghiệm dài hạn ở riêng đối tượng phụ nữ mang thai tự do ^[5].

Bên cạnh đó, việc cung cấp đủ sắt thai kỳ còn đem lại các lợi ích sức khỏe quan trọng khác. Một nghiên cứu năm 2009 tại Karachi, Pakistan ghi nhận việc người mẹ uống dưới 58,9 mg sắt nguyên tố mỗi ngày có liên quan đến nồng độ chì trong máu cuống rốn cao ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sắt và chì cùng cạnh tranh thụ thể hấp thu tại ruột non, đồng thời khuyến cáo việc bổ sung đủ mức khuyến nghị 60 mg sắt mỗi ngày trong thai kỳ có thể làm giảm sự truyền chì sang thai nhi ^[6].

Hiểu lầm thường gặp và giải pháp bù đắp từ dinh dưỡng

Một hiểu lầm rất phổ biến là hễ thức ăn hay đồ uống có canxi thì lượng sắt bổ sung sẽ bị vô hiệu hóa hoàn toàn. Thực tế, cơ thể có cơ chế bù trừ và một số chất dinh dưỡng khác có thể can thiệp tích cực vào quá trình này.

Một nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên trẻ em Ấn Độ (gồm nhóm đủ sắt và nhóm thiếu máu thiếu sắt từ 6-11 tuổi) sử dụng đồ uống chứa sắt sulfat có bổ sung canxi và axit ascorbic (vitamin C) đã chứng minh điều này ^[7]. Kết quả cho thấy việc thêm canxi (100-200 mg) làm giảm mức hấp thu sắt trung bình từ 18% đến 27% ^[7]. Tuy nhiên, khi bổ sung thêm axit ascorbic theo tỷ lệ mol 2:1 hoặc 4:1 (tương đương 42,5 mg hoặc 85 mg), mức hấp thu sắt đã tăng vọt lên gấp 2 đến 4 lần ^[7]. Lượng vitamin C này đã bù trừ vượt trội tác động ức chế của canxi theo phản ứng phụ thuộc liều (p < 0,001) ^[7].

Điều này gợi mở rằng chế độ dinh dưỡng giàu vitamin C tự nhiên từ rau củ, trái cây có thể hỗ trợ hấp thu sắt rất tốt, tuy nhiên người dùng không nên tự ý lạm dụng vi chất dạng viên uống để tránh dư thừa sắt vượt nhu cầu ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi bổ sung?

Phụ nữ mang thai được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt cần hết sức cẩn trọng khi sắp xếp lịch uống vi chất. Ở nhóm này, việc đạt được ngưỡng sắt hấp thu tiêu chuẩn hàng ngày là tối quan trọng để nâng chỉ số huyết sắc tố ^[1], ^[3]. Nếu uống kèm canxi liều cao cùng lúc, sự cản trở hấp thu sẽ khiến tình trạng thiếu máu chậm cải thiện ^[3], ^[2].

Những thai phụ có các bệnh lý rối loạn hấp thu, bệnh lý huyết học như thalassemia cần có sự hướng dẫn chuyên biệt từ bác sĩ điều trị, bởi tình trạng quá tải sắt có thể gây biến chứng rối loạn hấp thu canxi và các chất khoáng khác ^[1]. Bất kỳ ai đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc hoặc khoáng chất khác (như magie, kẽm) cũng không nên tự ý phối hợp uống chung một thời điểm ^[1], ^[2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho thai phụ

Để đạt hiệu quả hấp thu tối đa cho cả hai loại khoáng chất mà không làm ảnh hưởng đến sinh hoạt, mẹ bầu nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Giãn cách thời gian: Nên uống viên sắt và viên canxi cách nhau ít nhất từ 2 đến 3 tiếng.
• Thời điểm uống sắt: Sắt hấp thu tốt nhất khi bụng rỗng. Mẹ bầu có thể uống sắt vào buổi sáng trước khi ăn hoặc giữa các bữa ăn chính, kết hợp uống cùng nước lọc hoặc nước ép giàu vitamin C như cam, bưởi để tăng hấp thu ^[7].
• Thời điểm uống canxi: Canxi thường được khuyến khích uống sau bữa ăn sáng hoặc bữa trưa khoảng 1 tiếng cùng nhiều nước. Tránh uống canxi vào buổi tối muộn. Lưu ý rằng hiệu suất hấp thu canxi giảm mạnh ở các mức liều cao (1000-1500 mg so với 500 mg), do đó không nên dồn uống liều canxi quá lớn trong một lần ^[4].
• Lưu ý tương tác khác: Không uống viên sắt cùng lúc với sữa, trà đặc hoặc cà phê, vì canxi và các hợp chất trong đồ uống này có thể làm giảm khả năng hấp thu sắt qua niêm mạc ruột non ^[2], ^[7].

Bổ sung vi chất thai kỳ là một hành trình cần sự tỉ mỉ và khoa học. Thay vì gộp chung các loại thuốc để tiết kiệm vài phút, mẹ bầu hãy chủ động phân chia khung giờ uống sắt và canxi riêng biệt trong ngày. Hãy luôn trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được xây dựng phác đồ bổ sung phù hợp nhất với thể trạng của mình.