Nhiều nam giới chuẩn bị có con thường tìm đến các loại viên uống bổ sung kẽm và acid folic với hy vọng cải thiện số lượng cũng như độ khỏe mạnh của "tinh binh". Quan niệm này phổ biến đến mức nhiều sản phẩm hỗ trợ sinh sản nam trên thị trường mặc định ghép đôi hai vi chất này lại với nhau.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học mới nhất chỉ ra rằng việc tự ý bổ sung liều cao folate kết hợp kẽm không giúp tăng chất lượng tinh trùng hay tỷ lệ sinh con ở nam giới điều trị hiếm muộn, dù việc thiếu hụt folate tự nhiên quả thực gây hại cho cấu trúc di truyền của tế bào sinh sản.

Tinh trùng tổn thương vì sao đáng lo ngại?

Vô sinh hiện ảnh hưởng tới khoảng 186 triệu người trên toàn thế giới, trong đó yếu tố từ nam giới chiếm khoảng 35% đến 50% nguyên nhân ở các cặp đôi hiếm muộn [1]. Ngoài các chỉ số quen thuộc như mật độ hay độ di động, tổn thương vật chất di truyền bên trong tinh trùng đang trở thành thước đo quan trọng để đánh giá sức khỏe sinh sản [1].

Chỉ số phân mảnh ADN tinh trùng (Sperm DNA Fragmentation Index - DFI) được áp dụng rộng rãi trong thập kỷ qua để đo lường mức độ đứt gãy các chuỗi ADN [1]. Khi chỉ số DFI quá cao, nam giới dễ đối mặt với tình trạng vô sinh hoặc tăng nguy cơ sảy thai tự nhiên tái phát ở người bạn đời [1]. Thậm chí, khoảng 10% nam giới có kết quả phân tích tinh dịch đồ bình thường hoặc chỉ bất thường nhẹ vẫn ghi nhận mức đứt gãy ADN cao bất thường [2].

Ở nam giới vô sinh, mức độ đứt gãy ADN vượt ngưỡng 30% có liên quan trực tiếp đến việc thất bại trong việc duy trì thai kỳ, cho dù tinh trùng vẫn đủ khả năng thụ tinh với noãn [3]. Do đó, việc tìm giải pháp giảm mức độ đứt gãy chuỗi ADN tinh trùng là bài toán cấp thiết trong điều trị hiếm muộn hiện nay [1].

Cơ chế sinh học: Folate bảo vệ ADN tinh trùng ra sao?

Folate đóng vai trò cốt lõi trong quá trình biểu sinh (epigenetic) và phân chia tế bào sinh dục [4]. Khi cơ thể thiếu hụt folate, quá trình methyl hóa ADN bị rối loạn, kéo theo sự biến đổi bất thường trong quá trình methyl hóa histone, từ đó đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn di truyền của các thế hệ sau [4].

Tình trạng thiếu folate còn làm giảm sút chức năng sửa chữa đứt gãy sợi đôi của chuỗi ADN [1]. Cụ thể, phân tích nồng độ folate trong huyết tương tinh dịch ở 157 bệnh nhân vô sinh và 91 người hiến tặng tinh trùng khỏe mạnh cho thấy mối tương quan nghịch rõ rệt với chỉ số đứt gãy ADN (r = -0,495, p < 0,01) [1]. Nồng độ folate trong tinh dịch càng thấp thì ADN tinh trùng đứt gãy càng nhiều [1].

Nghiên cứu sâu hơn trên mô hình động vật và dòng tế bào sinh tinh GC-2 ghi nhận thiếu folate làm tăng mức methyl hóa tại vùng khởi động của gen Rad54, dẫn đến ức chế biểu hiện của gen này [1]. Rad54 vốn tham gia vào quá trình sửa chữa đứt gãy sợi đôi ADN; khi gen này bị suy giảm biểu hiện, chỉ số DFI ở chuột tăng cao, đồng thời protein chỉ dấu tổn thương ADN gamma-H2AX gia tăng [1]. Ngoài ra, thiếu folate còn dẫn đến tinh trùng dị dạng về cấu trúc đầu, đuôi và làm suy giảm độ di động tiến tới [4].

Thử nghiệm quy mô lớn: Folate và kẽm liều cao có hiệu quả?

Dù cơ chế sinh học cho thấy folate rất cần thiết, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn tại Mỹ công bố năm 2020 lại đem đến kết quả bất ngờ [5]. Nghiên cứu này thực hiện trên 2.370 cặp đôi chuẩn bị điều trị hiếm muộn tại 4 trung tâm hỗ trợ sinh sản từ tháng 6/2013 đến tháng 12/2017 [5].

Nam giới tham gia nghiên cứu (độ tuổi trung bình 33) được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm dùng phối hợp 5 mg acid folic cùng 30 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong 6 tháng (1.185 người), nhóm còn lại dùng giả dược (1.185 người) [5].

Kết quả sau 6 tháng can thiệp cho thấy:

  • Tỷ lệ trẻ sinh sống giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê: 404 ca (34%) ở nhóm dùng acid folic và kẽm so với 416 ca (35%) ở nhóm giả dược (chênh lệch nguy cơ -0,9%) [5].
  • Phần lớn các thông số tinh dịch đồ thông thường lẫn độ đứt gãy ADN tinh trùng không có sự cải thiện vượt trội so với nhóm chứng [5].

Dữ liệu thực tế này chứng minh rằng việc bổ sung đơn thuần acid folic liều cao (5 mg, gấp nhiều lần nhu cầu thông thường) kết hợp với kẽm không giúp cải thiện chất lượng tinh trùng hay tăng cơ hội sinh con thành công ở các cặp đôi đang điều trị hiếm muộn [5].

Khi folate kết hợp trong phức hợp đa vi chất chống oxy hóa

Trái ngược với việc dùng liều cao đơn lẻ folate và kẽm, các công thức phối hợp đa vi chất chống oxy hóa liều vừa phải lại ghi nhận tín hiệu khả quan trên nhóm nam giới vô sinh có phân mảnh ADN cao [6].

Một nghiên cứu năm 2023 đánh giá hiệu quả của liệu pháp chống oxy hóa kết hợp trên nam giới vô sinh có chỉ số DFI cao [6]. Bệnh nhân được chỉ định uống 2 viên vi chất mỗi ngày trong 3 tháng [6]. Mỗi công thức cung cấp: 400 microgam acid folic, 20 mg kẽm citrat, 60 mg vitamin E, 30 mg selen, 125 mg L-arginine, 220 mg L-carnitine, 7,5 mg coenzyme Q10 và 40 mg L-glutathione [6].

Sau 3 tháng can thiệp, kết quả ghi nhận sự cải thiện rõ rệt:

  • Chỉ số phân mảnh ADN tinh trùng (DFI) giảm từ mức trung bình 45,6 ± 17,2% xuống còn 34,8 ± 20,3% [6].
  • Mật độ tinh trùng tăng từ 29,7 x 10^6/mL lên 35,7 x 10^6/mL (p < 0,001) [6].
  • Tổng số lượng tinh trùng tăng từ 72,1 x 10^6 lên 95,5 x 10^6 (p = 0,012) [6].
  • Tỷ lệ tinh trùng sống tăng từ 75,5 ± 17,1% lên 81,1 ± 14,4% (p < 0,001) [6].

Sự khác biệt này cho thấy phản ứng stress oxy hóa gây tổn thương tinh trùng có thể cần mạng lưới các chất chống oxy hóa hỗ trợ lẫn nhau, thay vì chỉ dồn nén vào hai hoạt chất folate và kẽm liều cao [6].

Những hiểu lầm thường gặp của nam giới

Nhiều người lầm tưởng rằng "càng uống nhiều vi chất thì tinh trùng càng khỏe". Việc lạm dụng viên uống bổ sung chứa 5 mg acid folic và 30 mg kẽm không mang lại hiệu quả như kỳ vọng cho nam giới hiếm muộn [5]. Nhu cầu sinh lý của cơ thể chỉ cần lượng vi chất vừa đủ để duy trì các chu trình biểu sinh bình thường, việc nạp quá mức không làm tăng thêm chất lượng tế bào sinh dục [5], [4].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần xét nghiệm tinh dịch đồ thấy số lượng tinh trùng bình thường là có thể an tâm. Thực tế, phân mảnh ADN tinh trùng có thể xuất hiện độc lập, với khoảng 10% nam giới có tinh dịch đồ bình thường hoặc bất thường nhẹ vẫn mang mức đứt gãy ADN cao, gây khó khăn cho việc thụ thai hoặc giữ thai [2].

Ngoài ra, tuổi tác của nam giới ảnh hưởng đến các chỉ số sinh sản theo những cách khác nhau. Nghiên cứu năm 2011 trên 140 bệnh nhân vô sinh và 50 người có khả năng sinh sản bình thường cho thấy: tuổi tác tăng đi kèm với sự suy giảm thể tích tinh dịch và độ sống của tinh trùng, tăng mật độ và tỷ lệ lưỡng bội, nhưng không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với mức độ phân mảnh ADN tinh trùng [7].

Ai nên thận trọng và cách áp dụng đúng

Nam giới chuẩn bị sinh con hoặc đang điều trị hiếm muộn không nên tự ý mua các loại viên uống acid folic liều cao (như mức 5 mg) kết hợp kẽm liều cao để tự điều trị [5]. Việc bổ sung vi chất cần có sự thăm khám và chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nam học hoặc hỗ trợ sinh sản.

Những người nên chủ động kiểm tra sâu hơn về chỉ số đứt gãy ADN tinh trùng (DFI) bao gồm:

  • Nam giới trong các cặp đôi gặp tình trạng sảy thai nhiều lần hoặc thất bại khi thụ tinh trong ống nghiệm [2].
  • Nam giới có thời gian vô sinh kéo dài hoặc có các bất thường rõ rệt trên tinh dịch đồ [2].

Để hỗ trợ sức khỏe sinh sản một cách an toàn, nam giới nên ưu tiên duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng nhằm cung cấp folate tự nhiên thông qua các loại rau xanh đậm, đậu, ngũ cốc nguyên hạt. Nếu được bác sĩ chỉ định dùng viên uống bổ sung vi chất chống oxy hóa, mức bổ sung acid folic vừa phải khoảng 400 microgam kết hợp cùng các chất chống oxy hóa khác như kẽm, selen, vitamin E, L-carnitine trong thời gian khoảng 3 tháng có thể giúp cải thiện độ vẹn toàn của ADN tinh trùng [6].

Tóm lại, folate đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ cấu trúc di truyền của tinh trùng khỏi các tổn thương đứt gãy chuỗi ADN [1], [4]. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung acid folic liều cao cùng kẽm không phải là "thần dược" giúp thụ thai thành công [5]. Nam giới cần tiếp cận giải pháp dinh dưỡng cân bằng và tuân thủ phác đồ y khoa cá nhân hóa thay vì lạm dụng thực phẩm chức năng liều cao.