Chế độ ăn Keto nhiều mỡ: Bằng chứng kiểm soát đường huyết đến đâu?

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 truyền tai nhau trào lưu ăn Keto để hạ đường huyết cấp tốc. Bữa ăn ngập tràn thịt mỡ, trứng, bơ nhưng cắt giảm tối đa cơm mì khiến không ít người hoang mang. Liệu phương pháp nhiều chất béo này kiểm soát bệnh thật hay chỉ là lời đồn nguy hiểm?

Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn Keto hỗ trợ hạ chỉ số đường huyết trung bình HbA1c rất nhanh và rõ rệt trong thời gian ngắn ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, việc dung nạp một lượng chất béo lớn kéo dài cũng làm dấy lên những băn khoăn về nguy cơ tích tụ mỡ gan và rối loạn chuyển hóa lipid ^[3], ^[4].

Chế độ ăn Keto tác động đến cơ thể như thế nào?

Chế độ ăn Keto (Ketogenic) là phương pháp dinh dưỡng giới hạn nghiêm ngặt lượng carbohydrate (tinh bột, đường), giữ lượng đạm ở mức vừa phải và tăng mạnh tỷ lệ chất béo ^[1]. Khi cơ thể bị cắt giảm nguồn tinh bột – vốn là nguyên liệu chính để tạo thành glucose nuôi tế bào – gan sẽ bắt đầu chuyển đổi chất béo thành các hợp chất gọi là thể ketone để cung cấp năng lượng thay thế.

Chính nhờ việc đưa lượng tinh bột nạp vào xuống mức tối thiểu, lượng đường thẩm thấu vào máu sau mỗi bữa ăn giảm đi đáng kể. Điều này giúp đường huyết không còn tăng vọt bất thường, từ đó làm giảm nhu cầu tiết hormone insulin của tuyến tụy. Bên cạnh đó, việc cơ thể liên tục đốt cháy mô mỡ để duy trì hoạt động còn mang lại hiệu quả giảm cân, qua đó cải thiện độ nhạy của tế bào đối với insulin ^[4], ^[5].

Bằng chứng nghiên cứu về khả năng kiểm soát đường huyết

Các nghiên cứu lâm sàng đã cung cấp nhiều số liệu cụ thể về khả năng hạ đường huyết của chế độ ăn này đối với người mắc đái tháo đường:

Một phân tích gộp công bố năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên các bệnh nhân đái tháo đường type 2 thừa cân ^[1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn Keto mang lại lợi ích rõ rệt trong việc kiểm soát đường huyết với chỉ số HbA1c giảm đáng kể (SMD = -0,38; p = 0,0008) ^[1]. Đồng thời, cân nặng của bệnh nhân cũng giảm ấn tượng (SMD = -5,63; p = 0,008) và vòng eo thu nhỏ lại (SMD = -2,32; p = 0,04) ^[1].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2020 trên 14 thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên đã so sánh Keto với chế độ ăn ít chất béo ở người thừa cân, béo phì có hoặc không kèm đái tháo đường ^[6]. Ở nhóm có bệnh đái tháo đường, chế độ Keto cho hiệu quả kiểm soát đường huyết vượt trội so với chế độ ăn ít béo, thể hiện qua chỉ số HbA1c giảm sâu hơn (SMD = -0,62; p < 0,001) và chỉ số kháng insulin HOMA giảm (SMD = -0,29; p = 0,02) ^[6].

Năm 2022, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác dựa trên 15 nghiên cứu cũng khẳng định chế độ ăn Keto giúp giảm tỷ lệ phần trăm HbA1c vượt trội so với các chế độ ăn đối chứng (SMD = -1,45%; 95% CI: -2,73% đến -0,17%; p < 0,00001) ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận chế độ ăn ít carbohydrate thông thường cũng giảm HbA1c (SMD = -0,27%), nhưng mức độ giảm ở chế độ Keto mạnh mẽ hơn ^[2].

Một bài tổng quan năm 2023 điểm lại các nghiên cứu trước đó và ghi nhận một phân tích gộp cho thấy Keto làm giảm nồng độ đường huyết trung bình 1,29 mmol/L, giảm HbA1c 1,07%, giảm cân nặng trung bình 8,66 kg, giảm vòng eo 9,17 cm và giảm chỉ số BMI 3,13 kg/m2 ở người đái tháo đường type 2 ^[7]. Cũng trong bài tổng quan này, một phân tích gộp năm 2022 được trích dẫn cho thấy mức giảm trung bình cân nặng là 5,63 kg, vòng eo giảm 2,32 cm và HbA1c giảm 0,38 ^[7].

Nghiên cứu lâm sàng của Westman và cộng sự so sánh chế độ ăn Keto ít carbohydrate với chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp ^[8]. Nhóm áp dụng Keto đạt mức cải thiện chỉ số HbA1c vượt trội hơn (-1,5% so với -0,5%, p = 0,03) ^[8]. Đáng chú ý, có tới 95,2% người tham gia nhóm Keto giảm bớt hoặc bỏ hẳn được thuốc đái tháo đường, so với 62% ở nhóm ăn chỉ số đường huyết thấp ^[8]. Nghiên cứu của Yancy và cộng sự cũng ghi nhận chỉ số HbA1c giảm 16%, thuốc điều trị đái tháo đường được ngưng ở 33% người bệnh và giảm liều ở 48% người tham gia ^[8].

Lo ngại mỡ máu và tác động lên gan: Nghiên cứu nói gì?

Mặc dù có lợi thế về hạ đường huyết, chế độ ăn chứa lượng chất béo cao luôn đi kèm với lo ngại về chuyển hóa lipid và sức khỏe tim mạch, gan mật.

Trái với suy đoán ban đầu rằng ăn nhiều mỡ sẽ làm tăng mỡ máu, các phân tích gộp ghi nhận kết quả khả quan ở một số chỉ số ^[1], ^[6]. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy chỉ số triglyceride giảm (SMD = -0,36; p = 0,0001) và chỉ số cholesterol tốt HDL tăng lên (SMD = 0,28; p = 0,003) ở bệnh nhân thừa cân mắc đái tháo đường type 2 ^[1]. Tương tự, dữ liệu năm 2020 cũng ghi nhận triglyceride giảm (SMD = -0,45; p = 0,01) và HDL tăng (SMD = 0,31; p = 0,005) ^[6]. Tổng quan năm 2023 cũng ghi nhận sự sụt giảm của cả cholesterol toàn phần, chỉ số LDL, triglyceride và tăng HDL ^[7]. Nghiên cứu của Westman và cộng sự cũng nhận thấy chế độ Keto không làm xấu đi các thông số lipid máu lúc đói ^[5].

Tuy nhiên, nguy cơ đối với gan là điều không thể bỏ qua. Một tổng quan hệ thống năm 2023 xem xét 12 thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng, dù Keto cải thiện kiểm soát đường huyết rất tốt, một nghiên cứu đã lưu ý chế độ này tạo ra vấn đề với chuyển hóa lipid và gan ^[4].

Cụ thể hơn, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên chuột mắc đái tháo đường được chia thành nhóm đối chứng, nhóm ăn Keto và nhóm ăn Keto kết hợp tập thể dục nhịp điệu trong 6 tuần ^[3]. Kết quả cho thấy chuột ăn Keto đơn thuần bị tích tụ mỡ trong gan và xuất hiện tình trạng gan nhiễm mỡ trên mô bệnh học và xét nghiệm máu ^[3]. Rất may mắn, việc kết hợp tập thể dục nhịp điệu đã ngăn ngừa được tình trạng gan nhiễm mỡ này nhờ ức chế các gene tổng hợp chất béo và tăng cường gene oxy hóa mỡ ^[3], ^[4].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng Keto

Nhiều người lầm tưởng ăn Keto nghĩa là được ăn thoải mái mọi loại mỡ động vật, đồ chiên rán ngập dầu và thịt chế biến sẵn. Cách ăn này đưa vào cơ thể lượng chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa quá lớn, dễ dẫn tới gánh nặng cho gan và hệ tiêu hóa.

Một hiểu lầm khác là Keto có thể chữa dứt điểm bệnh đái tháo đường type 2. Khoa học hiện nay chỉ xem đây là một giải pháp can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ quản lý cân nặng và đường huyết tạm thời ^[1]. Việc dừng ăn tinh bột quá khắt khe trong thời gian dài rất khó duy trì và có thể gây mất cân bằng vi chất nếu không được theo dõi cẩn thận.

Ngoài ra, việc hạ đường huyết nhanh khi bắt đầu ăn Keto khiến nhiều người tự ý bỏ thuốc điều trị mà không qua thăm khám. Tình trạng đường huyết tụt đột ngột kết hợp với việc tiếp tục dùng thuốc hạ đường liều cũ có thể gây tụt đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc nguy hiểm hơn.

Ai nên đặc biệt thận trọng với chế độ Keto?

Những bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin không được tự ý thực hiện chế độ ăn Keto một mình ^[8]. Sự sụt giảm đường huyết diễn ra ngay khi thay đổi bữa ăn, do đó những người không có khả năng tự theo dõi đường huyết hoặc không tự chỉnh liều lượng thuốc bắt buộc phải có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa ^[8].

Người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan, bệnh lý túi mật hoặc viêm tụy cần cẩn trọng tối đa. Do lượng mỡ nạp vào cơ thể ở mức cao, áp lực chuyển hóa lên gan và đường mật sẽ gia tăng đáng kể ^[3], ^[4].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người có thể trạng suy nhược, thiếu cân cũng không phải đối tượng thích hợp để thực hiện chế độ ăn kiêng ngặt nghèo này. Bất kỳ ai có bệnh nền phức tạp đều cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện.

Áp dụng chế độ ăn thực tế an toàn và hiệu quả

Để khai thác lợi ích hạ đường huyết của việc giảm tinh bột mà vẫn bảo vệ sức khỏe chuyển hóa, người bệnh nên thực hiện từng bước cẩn trọng:

Trước hết, cần đo đường huyết mao mạch thường xuyên trong ngày, đặc biệt là trước và sau các bữa ăn. Việc theo dõi sát sao giúp bạn và bác sĩ nhận diện kịp thời mức dao động của đường huyết để điều chỉnh liều thuốc điều trị phù hợp ^[8].

Về chế biến và lựa chọn thực phẩm, hãy ưu tiên các nguồn chất béo lành mạnh như dầu ô liu, quả bơ, các loại hạt (hạnh nhân, óc chó) và cá béo thay vì mỡ lợn hay nội tạng động vật. Lượng chất đạm nên duy trì ở mức vừa phải từ thịt nạc, cá, trứng và đậu hũ ^[1]. Tuyệt đối không quên bổ sung rau xanh có hàm lượng carbohydrate thấp (như cải bó xôi, súp lơ xanh, dưa chuột) để cung cấp chất xơ cho đường ruột.

Cuối cùng, việc kết hợp vận động thể chất là bắt buộc. Các nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng tập thể dục nhịp điệu (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội) ở cường độ vừa phải kết hợp cùng chế độ ăn sẽ giúp kích hoạt quá trình tiêu hao mỡ, nâng cao độ nhạy insulin và quan trọng nhất là ngăn ngừa tình trạng tích tụ mỡ ở gan ^[3], ^[4].

Chế độ ăn Keto mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc hạ chỉ số đường huyết HbA1c và hỗ trợ giảm cân ở người đái tháo đường type 2 trong ngắn hạn ^[1], ^[2]. Dù vậy, người bệnh cần luôn chú ý kiểm soát chất lượng nguồn chất béo nạp vào và duy trì vận động đều đặn để bảo vệ gan ^[3], ^[4]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng lộ trình dinh dưỡng phù hợp với tình trạng sức khỏe của bản thân.