Bổ sung i-ốt khi mang thai: Liều lượng bao nhiêu là đủ?

Khi bước vào thai kỳ, hầu hết phụ nữ đều lo lắng tìm kiếm các loại vitamin và khoáng chất để bồi bổ cho con. Trong số đó, i-ốt thường được nhắc đến như một vi chất sống còn giúp trẻ thông minh và ngăn ngừa các dị tật trí não. Không ít thai phụ băn khoăn: liệu chế độ ăn hằng ngày đã cung cấp đủ i-ốt hay chưa, có cần uống thêm viên bổ sung và liều lượng bao nhiêu là an toàn?

Câu trả lời trực tiếp là thai phụ cần lượng i-ốt vừa đủ, không nên để thiếu nhưng cũng tuyệt đối không được lạm dụng [2, 6]. Thiếu i-ốt làm gián đoạn sản xuất hormone tuyến giáp, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển não bộ của thai nhi [3, 5]. Tuy nhiên, việc bổ sung bừa bãi khi cơ thể đã nhận đủ vi chất này từ thực phẩm có thể làm đảo ngược lợi ích, gây suy giảm khả năng vận động và ngôn ngữ ở trẻ nhỏ [5, 6].

Nhu cầu i-ốt tăng vọt trong thai kỳ và vai trò của tuyến giáp

I-ốt là thành phần cấu tạo chính của hormone tuyến giáp, yếu tố bắt buộc đối với sự phát triển hệ thần kinh và não bộ thai nhi ^[1]. Trong suốt thai kỳ, nhu cầu chuyển hóa của cơ thể mẹ tăng lên đáng kể, đồng thời tuyến giáp phải làm việc nhiều hơn để đáp ứng cho cả mẹ lẫn con ^[2]. Nếu nguồn cung cấp i-ốt không đáp ứng đủ nhu cầu gia tăng này, tuyến giáp của người mẹ sẽ bị kích thích quá mức nhằm bù đắp lượng hormone thiếu hụt ^[2].

Sự thiếu hụt hormone tuyến giáp ở giai đoạn đầu của thai kỳ mang lại nhiều hệ lụy lâu dài ^[3]. Nồng độ thyrotropin (TSH) của người mẹ cao vượt mức 4 muU/mL trong thai kỳ có liên quan đến việc tăng nguy cơ trẻ có chỉ số phát triển tâm thần vận động (PDI) dưới 85 (tỷ số chênh OR = 3,5, p = 0,02) ^[1]. Điều này cho thấy hoạt động của trục tuyến giáp mẹ - con gắn liền mật thiết với việc hấp thu vi chất dinh dưỡng mỗi ngày ^[1].

Mặc dù i-ốt rất cần thiết, việc nạp quá nhiều lại mang đến tác động tiêu cực không kém [2, 6]. Tuyến giáp có cơ chế tự điều chỉnh phức tạp, do đó tình trạng quá tải i-ốt từ các loại viên uống đa vi chất có thể gây rối loạn chức năng tuyến giáp thai nhi hoặc ức chế sự phát triển tự nhiên của não bộ [5, 6].

Bằng chứng khoa học: Bổ sung bao nhiêu là đủ cho mẹ bầu?

Các nghiên cứu lâm sàng trong nhiều năm qua đã chỉ ra bức tranh đa chiều về việc bổ sung i-ốt ở các nhóm đối tượng khác nhau [1, 3, 8]. Từ năm 1991 đến 2002, nhiều thử nghiệm lâm sàng tại các khu vực thiếu i-ốt mức độ trung bình cho thai phụ dùng liều từ 100 đến 300 microg i-ốt mỗi ngày trong tam cá nguyệt thứ nhất hoặc thứ hai ^[3]. Đa số các nghiên cứu này xác nhận việc uống bổ sung giúp cải thiện tình trạng thiếu hụt i-ốt ở người mẹ so với nhóm dùng giả dược, dù thiếu dữ liệu theo dõi phát triển thần kinh dài hạn của trẻ ^[3].

Năm 2009, một nghiên cứu tại Tây Ban Nha của tác giả Berbel và cộng sự đã theo dõi các nhóm thai phụ được bổ sung 200 microg i-ốt mỗi ngày cho đến khi kết thúc giai đoạn cho con bú ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm phụ nữ có nồng độ T4 ban đầu trên phân vị thứ 20 được bổ sung từ tuần thai thứ 4-6 có con đạt chỉ số phát triển ở 18 tháng tuổi cao hơn rõ rệt so với nhóm phụ nữ có nồng độ T4 dưới phân vị thứ 10 chỉ được bổ sung muộn từ tuần 12-14 hoặc lúc sắp sinh ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn rất lớn do cỡ mẫu quá nhỏ, với ít hơn 20 trẻ em trong mỗi nhóm ^[3].

Tại khu vực thiếu i-ốt nhẹ đến trung bình như vùng Veneto, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2019 cho thấy việc bổ sung i-ốt giúp ngăn ngừa tình trạng kích thích tuyến giáp quá mức trước sự gia tăng nhu cầu của thai kỳ mà không gây hại cho tuyến giáp hay việc sản sinh hormone của mẹ ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận việc bổ sung không làm thay đổi giá trị TSH ở trẻ sơ sinh khi sàng lọc, dù cỡ mẫu thử nghiệm còn hạn chế và tỷ lệ bỏ cuộc tương đối cao ^[2].

Nghiên cứu quy mô lớn: Bổ sung đại trà có thực sự làm tăng IQ trẻ?

Trái ngược với kỳ vọng rằng cứ uống i-ốt là con sẽ thông minh hơn, các nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi quy mô lớn lại mang đến kết quả bất ngờ [1, 8]. Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng bằng giả dược công bố năm 2017 được tiến hành trên 832 phụ nữ mang thai (tuổi thai trung bình 10,7 tuần; nồng độ i-ốt niệu trung vị 131 mug/L) tại Bangalore (Ấn Độ) và Bangkok (Thái Lan) – những nơi trẻ em trong độ tuổi đi học đã đủ i-ốt ^[4]. Thai phụ được phân ngẫu nhiên uống 200 mug i-ốt mỗi ngày hoặc giả dược cho đến khi sinh ^[4].

Kết quả đánh giá trên hơn 300 trẻ ở độ tuổi 5-6 cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ^[4]. Điểm IQ ngôn ngữ theo thang đo WPPSI-III ở nhóm dùng i-ốt là 89,5 so với 90,2 ở nhóm giả dược (chênh lệch -0,7, khoảng tin cậy 95% CI: -2,9 đến 1,5; p = 0,77) ^[4]. Điểm IQ thực hành cũng tương đương giữa hai nhóm (97,5 so với 99,1) ^[4].

Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2015 tại Úc và New Zealand trên phụ nữ mang đơn thai dưới 20 tuần dùng liều 150 mug i-ốt/ngày so với giả dược đã phải dừng sớm sau khi chỉ có 59 phụ nữ tham gia do bị rút tài trợ ^[5]. Kết quả đánh giá trên thang Bayley-III lúc trẻ 18 tháng tuổi không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt nào về điểm số nhận thức (99,4 so với 101,7; p = 0,42), ngôn ngữ (97,2 so với 97,9; p = 0,83) hay vận động (93,9 so với 92,4; p = 0,61) ^[5]. Thử nghiệm nhỏ này cho thấy việc bổ sung i-ốt cho thai phụ không tự động mang lại điểm số phát triển thần kinh tốt hơn cho trẻ nhỏ ^[5].

Nguy cơ tiềm ẩn khi bổ sung thừa i-ốt từ thực phẩm chức năng

Một trong những phát hiện khoa học quan trọng nhất gần đây là mối quan hệ dạng đường cong chữ U giữa lượng i-ốt nạp vào và sự phát triển trí não [2, 4, 6]. Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu năm 2023 trên 699 phụ nữ mang thai và con nhỏ tại Úc – nơi đã bắt buộc tăng cường i-ốt vào muối làm bánh mì từ năm 2009 – cho thấy mối liên hệ giữa tổng lượng i-ốt hấp thu và điểm số nhận thức, ngôn ngữ của trẻ lúc 18 tháng tuổi là phi tuyến tính (lần lượt p = 0,001 và p = 0,004) ^[6].

Điểm phát triển thần kinh thấp nhất rơi vào cả hai nhóm: nhóm mẹ có lượng i-ốt hấp thu thấp và nhóm có lượng hấp thu cao ^[6]. Điểm gãy dưới khiến điểm số của trẻ suy giảm bắt đầu ở mức dưới 185 mug/ngày; trong khi đó, sự suy giảm về ngôn ngữ và nhận thức bắt đầu xuất hiện khi lượng nạp vượt ngưỡng 350 mug/ngày đến 370 mug/ngày ^[6]. Đáng chú ý, mức hấp thu quá cao này chủ yếu do việc sử dụng viên uống bổ sung thúc đẩy ^[6].

Mối nguy hại này từng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2011 tại Valencia (Tây Ban Nha) trên 691 trẻ 1 tuổi ^[1]. Những thai phụ uống bổ sung i-ốt từ 150 mug/ngày trở lên, so với nhóm uống dưới 100 mug/ngày, khiến con bị giảm 5,2 điểm phát triển tâm thần vận động PDI (95% CI: -8,1 đến -2,2) và tăng 1,8 lần nguy cơ có chỉ số PDI dưới 85 (95% CI: 1,0 đến 3,3) ^[1]. Mối liên hệ bất lợi này thể hiện rõ ràng và mạnh mẽ hơn ở các bé gái, trong khi không thấy rõ ở bé trai ^[1].

Chính vì lo ngại việc khuyến cáo bổ sung tràn lan có thể gây hại cho sự phát triển của trẻ ở những quần thể vốn đã đủ i-ốt qua thức ăn, thử nghiệm lâm sàng PoppiE hiện đang được triển khai [2, 4]. Thử nghiệm này thu nhận 754 phụ nữ mang thai dưới 13 tuần có mức hấp thu i-ốt từ thực phẩm đạt từ 165 mug/ngày trở lên, phân ngẫu nhiên dùng viên đa vi chất chứa lượng i-ốt thấp (20 mug/ngày) hoặc liều tiêu chuẩn thường dùng tại Úc (200 mug/ngày) cho đến khi sinh [2, 4]. Nghiên cứu theo dõi chỉ số phát triển của trẻ đến 24 tháng tuổi để xác định rõ ràng sự an toàn của việc cắt giảm vi chất này khi chế độ ăn đã đủ [2, 4].

Hiểu lầm thường gặp và ranh giới an toàn

Một hiểu lầm rất phổ biến là: "I-ốt là vi chất bổ não, uống càng nhiều thai nhi càng thông minh". Bằng chứng thực tế cho thấy lượng hấp thu vượt ngưỡng 350-370 mug/ngày sẽ bắt đầu gây tác động tiêu cực đến ngôn ngữ và tư duy của trẻ ^[6]. Việc nạp quá liều từ 150 mug/ngày từ các viên uống tổng hợp khi chế độ ăn không thiếu hụt có thể trực tiếp làm suy giảm chỉ số vận động của em bé ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là mọi thai phụ ở bất kỳ đâu đều cần bổ sung cùng một loại viên uống với liều lượng giống nhau [2, 6]. Khuyến cáo bổ sung đại trà không còn phù hợp ở những cộng đồng đã có chương trình tăng cường i-ốt qua thực phẩm hoặc có nguồn dinh dưỡng phong phú [2, 6]. Thay vào đó, việc bổ sung i-ốt trong thai kỳ cần mang tính mục tiêu hóa, cá nhân hóa dựa trên chế độ ăn thực tế thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả ^[6].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng chỉ cần uống bù i-ốt ở những tháng cuối là đủ. Nghiên cứu cho thấy can thiệp ở tuần thứ 4-6 mang lại kết quả phát triển tốt hơn so với việc bắt đầu muộn từ tuần 12-14 hay khi gần sinh ^[3]. Dù vậy, bổ sung i-ốt trong thai kỳ không phải là thần dược chữa bách bệnh và không thể thay thế cho một chế độ dinh dưỡng tổng thể cân bằng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung i-ốt?

Nhóm phụ nữ đã có chế độ ăn giàu i-ốt hoặc sống tại các khu vực thực phẩm đã được tăng cường i-ốt đại trà cần hết sức cẩn trọng khi chọn viên uống bổ sung [2, 4, 6]. Nếu lượng nạp từ thực phẩm hằng ngày đã chạm hoặc vượt mức 165 mug/ngày, việc uống thêm các loại viên đa vi chất chứa liều cao từ 150-200 mug/ngày có thể vô tình đẩy tổng lượng i-ốt lên vùng nguy hiểm (trên 350 mug/ngày) [4, 6].

Những thai phụ có bệnh lý nền về tuyến giáp hoặc có chỉ số TSH vượt mức 4 muU/mL trong xét nghiệm thai kỳ bắt buộc phải có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa ^[1]. Việc tự ý mua và dùng các loại thực phẩm chức năng chứa i-ốt mà không qua thăm khám có thể làm phức tạp thêm tình trạng bệnh lý của người mẹ, gây ảnh hưởng xấu tới thai nhi [5, 7].

Phụ nữ mang thai trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại viên uống bổ sung nào cần kiểm tra kỹ bảng thành phần dinh dưỡng. Thai phụ đang dùng thuốc điều trị hoặc các chế phẩm đa vi chất khác nhau cùng lúc phải tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tình trạng cộng dồn liều lượng vi chất vượt quá ngưỡng an toàn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho thai phụ

Để đảm bảo cung cấp đủ i-ốt mà không rơi vào tình trạng quá liều, thai phụ cần chú ý đến nguồn vi chất từ bữa ăn hằng ngày. I-ốt tự nhiên có nhiều trong các loại hải sản, cá biển, rong biển, trứng và các sản phẩm từ sữa. Sử dụng muối i-ốt trong nấu nướng hằng ngày ở mức độ vừa phải là cách cơ bản nhất để phòng ngừa thiếu hụt vi chất.

Nếu chế độ ăn uống thông thường bị hạn chế, nghén nặng hoặc sống tại các vùng có nguy cơ thiếu i-ốt cao, việc cân nhắc dùng viên uống bổ sung từ sớm trong tam cá nguyệt đầu tiên là hợp lý [3, 8]. Các mức bổ sung thường được nghiên cứu dao động từ 100 đến 200 mug/ngày [3, 4, 8]. Tuy nhiên, nếu chế độ dinh dưỡng đã dồi dào, thai phụ nên ưu tiên các sản phẩm bổ sung có liều i-ốt thấp (khoảng 20 mug/ngày) để tránh hiện tượng dư thừa vi chất ^[7].

Khi lựa chọn viên uống đa vi chất, hãy đọc kỹ nhãn hàm lượng: liều lượng i-ốt từ chất bổ sung không nên vượt quá nhu cầu khuyến nghị. Phụ nữ mang thai không nên tự ý phối hợp nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc nếu chưa có chỉ định y tế. Duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, sử dụng nguồn thực phẩm tự nhiên và kiểm tra sức khỏe định kỳ luôn là giải pháp an toàn hàng đầu.

I-ốt đóng vai trò không thể thiếu đối với sự phát triển hệ thần kinh của thai nhi ngay từ những tuần đầu đời. Dẫu vậy, nguyên tắc cốt lõi của dinh dưỡng thai kỳ là sự cân bằng: cả thiếu hụt dưới 185 mug/ngày lẫn dư thừa trên 350 mug/ngày đều có thể tác động tiêu cực đến con trẻ. Hãy lắng nghe cơ thể, đánh giá chính xác khẩu phần ăn mỗi ngày và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định bổ sung bất kỳ vi chất nào.