Nhiều người chuyển sang lối sống thuần chay nhằm bảo vệ sức khỏe tim mạch và môi trường sống. Thực đơn hoàn toàn từ thực vật đòi hỏi cắt bỏ hải sản, trứng và các loại sữa động vật. Việc này khiến nhiều người băn khoăn liệu cơ thể có nhận đủ vi chất dinh dưỡng thiết yếu hay không.

Thực tế nghiên cứu cho thấy người ăn thuần chay đối mặt rủi ro thiếu hụt i-ốt rất cao. Loại bỏ hoàn toàn nguồn thực phẩm từ động vật khiến lượng i-ốt đào thải qua nước tiểu giảm mạnh xuống dưới mức khuyến nghị an toàn.

Cơ chế tác động và nguồn cung i-ốt

I-ốt đóng vai trò thiết yếu đối với chức năng hoạt động của tuyến giáp và quá trình tổng hợp hormone [2, 5, 8]. Nhu cầu khoáng chất này rất cần thiết ngay từ giai đoạn thụ thai đến suốt cuộc đời nhằm đảm bảo sự phát triển thể chất và trí tuệ [1]. Trong thai kỳ và sau sinh, hormone tuyến giáp tham gia định hình hệ thần kinh trung ương và điều hòa chuyển hóa cho thai nhi [2].

Hàm lượng i-ốt trong thực vật thường thấp hơn động vật do phụ thuộc nồng độ vi chất có trong đất canh tác [3]. Các nguồn cung cấp tự nhiên chủ yếu đến từ hải sản, rong biển, bánh mì bổ sung vi chất, muối i-ốt, trứng và sữa động vật [1]. Người loại bỏ hải sản cùng các sản phẩm từ bò sữa sẽ đánh mất các nguồn cung chính này [1, 2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đối chứng

Nghiên cứu công bố năm 2003 theo dõi 15 người ăn thuần chay, 31 người ăn chay có sữa trứng và 35 người ăn hỗn hợp [3]. Kết quả cho thấy i-ốt niệu ở nhóm thuần chay đạt 78 microg/l, nhóm ăn chay đạt 172 microg/l, trong khi nhóm ăn hỗn hợp đạt 216 microg/l [3]. Tỷ lệ thiếu i-ốt (dưới 100 microg/l) ở nhóm thuần chay lên tới 80%, nhóm ăn chay là 25%, nhóm ăn hỗn hợp chỉ chiếm 9% [3].

Một thử nghiệm năm 2021 tại Nam Úc trên 57 phụ nữ độ tuổi sinh sản (31 người ăn thực vật, 26 người ăn thịt) ghi nhận kết quả tương tự qua hai mẫu nước tiểu ngẫu nhiên [1]. Trung vị i-ốt niệu nhóm ăn thực vật đạt 44 microg/L so với 64 microg/L ở nhóm ăn tạp [1]. Mức hấp thụ i-ốt hàng ngày của nhóm thực vật chỉ đạt 78 microg/ngày, thấp hơn nhiều so với 125 microg/ngày của nhóm ăn tạp [1]. Cả hai nhóm phụ nữ đều chưa đạt ngưỡng tối ưu trên 100 microg/L do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị [1].

Tại Đức, nghiên cứu cắt ngang RBVD công bố năm 2020 trên 36 người ăn thuần chay và 36 người ăn hỗn hợp (độ tuổi 30-60) qua mẫu nước tiểu 24 giờ [4]. Dù nhóm thuần chay bổ sung vi chất rất tốt với vitamin B12, bài tiết i-ốt vẫn giảm mạnh [4]. Đáng chú ý, một phần ba số người thuần chay có nồng độ i-ốt dưới ngưỡng 20 microg/L, mức chỉ điểm thiếu hụt nghiêm trọng theo tiêu chuẩn WHO [4].

Dữ liệu tại Anh công bố năm 2022 theo dõi 96 người lớn chia làm hai đợt (2016-2017 và 2019) cho thấy người thuần chay luôn có chỉ số thấp nhất [5]. Mức i-ốt niệu của nhóm này giảm từ 31,2 microg/l (đợt 1) xuống còn 12,2 microg/l (đợt 2), thấp hơn hẳn nhóm ăn tạp (lần lượt là 79,4 microg/l và 72,4 microg/l) [5]. Nghiên cứu tại Na Uy năm 2020 trên 115 người thuần chay, 55 người ăn chay và 35 người ăn cá cũng chỉ ra trung vị i-ốt niệu nhóm thuần chay chỉ đạt 43 microg/L, thuộc diện thiếu mức độ trung bình [6].

Bức tranh tổng hợp từ các phân tích quy mô lớn

Tổng quan hệ thống công bố năm 2020 xem xét 15 công trình tại các nước công nghiệp với 127.094 người tham gia từ 18 tuổi trở lên [7]. Báo cáo khẳng định nhóm thuần chay ghi nhận chỉ số trung vị i-ốt niệu thấp nhất và không đạt mức tối ưu [7]. Người ăn tạp có lượng tiêu thụ khoáng chất cao hơn trong 83% các nghiên cứu [7].

Phân tích gộp năm 2023 tập hợp 11 nghiên cứu thực hiện trên 4.421 người trưởng thành [8]. Trung vị nồng độ i-ốt niệu ở người thuần chay ở mức rất thấp là 12,2 microg/l và không nhóm ăn uống nào đạt khoảng an toàn 100-200 microg/l [8]. Khẩu phần ăn thuần chay có mức cung cấp i-ốt kém nhất với 17,3 microg/ngày [8]. Rủi ro thiếu hụt bị chi phối mạnh bởi giới tính, việc sinh sống tại vùng có chương trình phổ cập muối i-ốt (USI) bắt buộc hay tự nguyện [8].

Hiểu lầm thường gặp về rong biển và muối biển

Nhiều người tin rằng muối biển tự nhiên có thể đáp ứng đủ lượng i-ốt cần thiết. Nghiên cứu thực tế ghi nhận việc chỉ dùng muối biển thô không bổ sung i-ốt là một nguyên nhân làm tăng tỷ lệ thiếu hụt ở người ăn chay [3]. Thiếu hiểu biết về dinh dưỡng cũng là vấn đề phổ biến khi điểm kiến thức về i-ốt của người tham gia nghiên cứu nhìn chung rất thấp [5, 7].

Ngược lại, lạm dụng rong biển (macroalgae) để bù đắp vi chất lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do quá liều [7, 8]. Lượng i-ốt ghi nhận ở một số phụ nữ thuần chay dùng rong biển có thể vọt lên tới 1.448 microg/ngày [7]. Việc dùng rong biển mất kiểm soát bị khuyến cáo chống chỉ định vì vi chất quá tải gây rối loạn thêm chức năng tuyến giáp [7, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ dự định mang thai, phụ nữ đang có thai và đang cho con bú cần đặc biệt lưu tâm [2, 8]. Thiếu hụt khoáng chất trước và trong thai kỳ cản trở chức năng tuyến giáp của mẹ, ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình hoàn thiện hệ thần kinh của thai nhi [2, 8].

Trẻ em trong giai đoạn ăn dặm hoặc phát triển theo chế độ thuần chay cũng là nhóm rủi ro cao [2]. Tình trạng thiếu hoặc thừa i-ốt đều có thể cản trở sự phát triển thể chất và quá trình điều hòa chuyển hóa bình thường của trẻ [2]. Bất kỳ ai sống tại các quốc gia thiếu vắng chương trình phổ cập muối i-ốt toàn dân đều cần chủ động kiểm soát khẩu phần [8].

Áp dụng chế độ thuần chay an toàn

Người thực hiện lối sống thực vật tại các quốc gia phát triển khó có thể nhận đủ i-ốt chỉ dựa vào các thực phẩm tự nhiên thông thường [6]. Dưới đây là các lưu ý thiết thực:

  • Sử dụng sản phẩm tăng cường: Bánh mì được bổ sung vi chất hoặc muối có bổ sung i-ốt được ghi nhận có liên hệ chặt chẽ với mức bài tiết i-ốt nước tiểu [1].
  • Cân nhắc thực phẩm bổ sung: Sử dụng viên uống bổ sung i-ốt hoặc nước khoáng chứa hàm lượng chuẩn xác (như nước khoáng Vincentka) giúp cải thiện nồng độ vi chất hiệu quả [7, 8].
  • Tránh xa rong biển không rõ nồng độ: Không dùng bừa bãi các sản phẩm từ tảo biển hay rong biển do lượng i-ốt dao động khó lường, dễ gây biến chứng thừa [7, 8].
  • Thăm khám định kỳ: Người ăn thuần chay nên thực hiện các phương pháp kiểm tra lâm sàng như sờ nắn tuyến giáp, siêu âm, xét nghiệm TSH, tỷ lệ fT3/fT4, nồng độ TG hoặc đo i-ốt niệu để đánh giá mức bão hòa vi chất của cơ thể [2].

Ăn thuần chay đem lại nhiều giá trị môi trường và hỗ trợ kiểm soát một số bệnh lý mạn tính. Tuy nhiên, việc kiêng hoàn toàn thủy hải sản và sữa đòi hỏi người ăn phải có kế hoạch bổ sung vi chất chủ động. Hãy tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng viên uống bổ sung để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng.