Bổ sung kẽm có làm tăng đáp ứng kháng thể sau tiêm vaccine?

Nhiều người cao tuổi thường tìm đến các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc viên uống vi chất trước mỗi mùa tiêm chủng với hy vọng củng cố hệ miễn dịch. Kẽm là một trong những khoáng chất phổ biến nhất được truyền tai nhau về khả năng nâng cao sức đề kháng và giúp cơ thể đáp ứng thuốc tiêm tốt hơn. Tuy nhiên, liệu việc uống thêm vi chất này có thực sự kích thích cơ thể sản sinh nhiều kháng thể bảo vệ hơn sau khi chủng ngừa hay không?

Câu trả lời trực diện từ các dữ liệu y khoa hiện nay là không: bổ sung kẽm không giúp gia tăng hiệu giá kháng thể sau tiêm vaccine ở người già ^[1]. Dù khoáng chất này rất cần thiết cho cơ thể và việc dùng viên uống có thể đưa nồng độ kẽm trong máu về ngưỡng bình thường, khả năng tạo miễn dịch từ mũi tiêm ở nhóm đối tượng này vẫn không được cải thiện ^[1].

Cơ chế sinh học và nghịch lý miễn dịch ở tuổi già

Kẽm là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đóng vai trò cấu trúc và điều hòa trong hàng trăm phản ứng enzyme của tế bào. Đối với hệ miễn dịch, vi chất này tham gia vào quá trình biệt hóa tế bào lympho, hỗ trợ hoạt động của tuyến ức và bảo vệ màng tế bào trước các gốc tự do. Khi tuổi tác tăng cao, quá trình lão hóa sinh học tự nhiên dẫn đến hiện tượng suy giảm miễn dịch và tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng do hấp thu kém.

Nhiều người đặt giả thiết rằng việc bù đắp lại lượng khoáng chất thiếu hụt sẽ giúp người già phục hồi khả năng phòng thủ tự nhiên như thời trẻ. Về mặt sinh học, dùng kẽm giúp nồng độ khoáng chất trong huyết tương tăng lên và phục hồi sự suy giảm liên quan đến tuổi tác, đưa các chỉ số này về mức tương đương với người trẻ ^[1].

Tuy nhiên, việc đảo ngược nồng độ hóa sinh trong máu không đồng nghĩa với việc tái tạo toàn bộ chức năng miễn dịch thích ứng. Hệ thống miễn dịch ở người cao tuổi đã trải qua quá trình lão hóa sâu sắc trong tủy xương và các tế bào nhớ, khiến phản ứng tạo kháng thể đặc hiệu sau khi tiếp xúc với kháng nguyên vaccine không thể đảo ngược chỉ nhờ vi chất bổ sung ^[1].

Thử nghiệm lâm sàng ở người già: Kẽm không làm tăng kháng thể cúm

Để làm sáng tỏ tác động thực tế của vi chất này đối với người cao tuổi, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được tiến hành năm 1998 tại một viện dưỡng lão cộng đồng ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá xem liệu việc bổ sung kẽm hoặc kẽm kết hợp với arginine qua đường uống có làm tăng đáp ứng kháng thể đối với vaccine cúm hoặc điều chỉnh kiểu hình tế bào lympho hay không ^[1].

Thử nghiệm quy tụ 384 người tham gia có độ tuổi từ 64 đến 100, với độ tuổi trung bình là 82 tuổi, được khảo sát qua ba nghiên cứu riêng biệt ^[1]. Thiết kế gồm hai nhóm can thiệp bổ sung và một nhóm đối chứng ^[1]. Nhóm can thiệp được cho uống bổ sung kẽm với liều 400 mg/ngày hoặc kẽm (400 mg/ngày) kết hợp với arginine ở mức 4 g/ngày trong vòng 60 ngày, bắt đầu từ thời điểm 15 ngày trước khi tiêm phòng cúm ^[1]. Trong khi đó, nhóm đối chứng chỉ tiêm vaccine mà không dùng thêm chất bổ trợ ^[1].

Các nhà khoa học tiến hành đo lường chỉ số huyết học, dinh dưỡng, nồng độ kháng thể kháng kháng nguyên virus cúm và kiểu hình tế bào lympho ^[1]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung kéo dài đã khôi phục nồng độ kẽm trong huyết tương bị giảm do tuổi tác về mức người trẻ ^[1]. Mặc dù vậy, hiệu giá kháng thể chống lại các kháng nguyên virus cúm ở các nhóm dùng kẽm hoặc kẽm kèm arginine không hề tăng lên khi so sánh với nhóm chỉ tiêm vaccine đơn thuần ^[1]. Đồng thời, số lượng các tế bào lympho CD3, CD4 hay CD8 cũng không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào từ việc can thiệp này ^[1].

Nghiên cứu đi đến kết luận rõ ràng rằng dù việc bổ sung kẽm kéo dài giúp phục hồi nồng độ khoáng chất trong huyết tương, phương pháp này hoàn toàn không có hiệu quả trong việc tạo ra hoặc cải thiện đáp ứng kháng thể sau khi tiêm vaccine cúm ở đối tượng người cao tuổi ^[1].

Tác động của kẽm ở các nhóm đối tượng và loại vaccine khác

Bức tranh khoa học về kẽm đối với hiệu lực vaccine trở nên phức tạp hơn khi xem xét trên các nhóm dân số và bệnh lý khác nhau. Ở những người mắc bệnh nặng hoặc suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, việc can thiệp bằng vi chất này cũng cho thấy kết quả tương tự như người già.

Năm 1998, một nghiên cứu trên 26 bệnh nhân chạy thận nhân tạo và 11 người khỏe mạnh tiêm vaccine cúm đa giá cho thấy việc bổ sung 120 mg kẽm sulfat sau mỗi lần lọc máu làm tăng kẽm huyết thanh, tỷ lệ tế bào CD19 và mức kháng thể ở nhóm can thiệp, nhưng mức kháng thể này không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm chạy thận dùng giả dược ^[2]. Các tác giả kết luận việc bổ sung khoáng chất không phục hồi các thông số miễn dịch và không tăng cường đáp ứng kháng thể ở bệnh nhân chạy thận ^[2].

Năm 2006, nghiên cứu trên 118 người tiêm chích ma túy nhiễm HIV được tiêm vaccine liên hợp phế cầu 7 giá (PC-7) ngẫu nhiên dùng vitamin A liều 400.000 IU, kẽm 300 mg, kết hợp cả hai hoặc giả dược cũng khẳng định kẽm không làm thay đổi tính sinh miễn dịch của vaccine ^[3]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2015 trên 25 bệnh nhân hóa trị ung thư đại trực tràng và 32 người khỏe mạnh tiêm vaccine phế cầu 23 giá uống 70 mg kẽm sulfat mỗi ngày trong 16 tuần cho thấy bổ sung khoáng chất không làm thay đổi hiệu giá kháng thể sau tiêm ^[4].

Tuy nhiên, ở trẻ em và phụ nữ mang thai, vi chất này lại thể hiện tác động hai mặt tùy thuộc vào dạng vaccine:

• Trẻ em từ 2 đến 5 tuổi uống vaccine tả đường uống cho thấy tỷ lệ gia tăng nồng độ kháng thể diệt khuẩn từ 4 lần trở lên cao hơn đáng kể ở các nhóm được bổ sung kẽm ^[5]. Dẫu vậy, nghiên cứu năm 2004 trên chính nhóm trẻ này lại phát hiện kẽm làm giảm đáng kể lượng kháng thể kháng độc tố tả (CT) trong huyết thanh ^[6].
• Nghiên cứu năm 2016 tại quần thể có nguy cơ thiếu vi chất cho thấy trẻ sơ sinh từ các bà mẹ uống 20 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày từ tam cá nguyệt thứ hai đến 6 tháng sau sinh có đáp ứng kháng thể với vaccine viêm gan B cao hơn ở mức cận biên (p < 0,10) ^[7].
• Ngược lại, một thử nghiệm năm 2006 tại Bangladesh bổ sung 30 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày cho thai phụ không làm tăng nồng độ kháng thể PRP chống vaccine liên hợp Hib ở trẻ sơ sinh, dù ghi nhận xu hướng cải thiện phản ứng quá mẫn muộn với vaccine BCG ở nhóm trẻ nhẹ cân ^[8].

Hiểu lầm phổ biến về việc uống vi chất trước tiêm chủng

Quan niệm sai lầm lớn nhất của người dân là xem các viên uống khoáng chất như một loại "chất trợ lực" thần kỳ có thể kích thích cơ thể sản xuất thêm nhiều kháng thể cho mọi mũi tiêm. Thể tích và nồng độ kháng thể phụ thuộc chủ yếu vào sự nhận diện kháng nguyên, hoạt tính của tế bào trình diện và bộ nhớ miễn dịch, vốn không thể tăng vọt chỉ nhờ việc nạp thêm vi chất vào máu.

Một lầm tưởng tai hại khác là việc tự ý tăng liều dùng nhằm đạt hiệu quả nhanh. Dữ liệu y khoa từ các thử nghiệm thường sử dụng liều lượng can thiệp đặc biệt trong điều kiện theo dõi y tế nghiêm ngặt, chẳng hạn liều 400 mg/ngày ở người già ^[1] hoặc 300 mg/ngày ở người nhiễm HIV ^[3]. Việc người dân tự ý sao chép các mức liều cao này trong sinh hoạt hàng ngày có thể dẫn đến ngộ độc kim loại, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa và ức chế khả năng hấp thu của các khoáng chất thiết yếu khác.

Hơn nữa, người khỏe mạnh có chế độ ăn bình thường hiếm khi rơi vào tình trạng thiếu kẽm bệnh lý. Bổ sung ồ ạt một loại chất khi cơ thể không thiếu không mang lại lợi ích phòng bệnh, mà ngược lại còn gây áp lực giải trừ lên gan và thận của người cao tuổi.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người cao tuổi có bệnh nền mạn tính tuyệt đối không nên tự ý mua và sử dụng các sản phẩm chứa vi chất liều cao trước các đợt tiêm phòng vaccine định kỳ. Nhóm đối tượng này cần tham vấn bác sĩ trực tiếp điều trị trước khi có ý định sử dụng:

Người suy giảm chức năng thận hoặc đang phải chạy thận nhân tạo cần sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế vì khả năng đào thải kém ^[2]. Bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị ung thư cũng phải thận trọng tối đa, bởi tương tác giữa các vi chất dinh dưỡng và phác đồ điều trị có thể làm thay đổi các chỉ số sinh hóa và tỷ lệ chuyển đổi huyết thanh của vaccine ^[4].

Đối với phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ, mọi quyết định bổ sung vi lượng đều phải có chỉ định sản khoa chính xác. Bất kỳ sự thay đổi nào về liều lượng cũng có thể tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và các chỉ số máu của trẻ sơ sinh [4, 7].

Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày

Để cơ thể đáp ứng tiêm chủng một cách tốt nhất, người cao tuổi nên tập trung vào các biện pháp chăm sóc sức khỏe tổng thể đã được kiểm chứng thay vì phụ thuộc vào viên uống:

• Duy trì chế độ ăn uống đa dạng, tự nhiên: Cung cấp khoáng chất qua các loại thực phẩm quen thuộc như thịt nạc, thủy hải sản, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Nguồn dinh dưỡng tự nhiên giúp cơ thể hấp thu cân đối mà không gây ra hiện tượng dư thừa vi chất.
• Giữ tinh thần thoải mái và ngủ đủ giấc: Giấc ngủ sâu và tâm lý thư giãn trước ngày tiêm phòng hỗ trợ các tế bào miễn dịch hoạt động hiệu quả hơn.
• Không tự ý dùng đơn thuốc của người khác: Không tự mua các viên uống bổ trợ liều cao theo lời khuyên truyền miệng trước khi đi tiêm chủng. Nếu nghi ngờ bản thân bị thiếu hụt dinh dưỡng, cần đến bệnh viện thực hiện các xét nghiệm sinh hóa máu chuyên biệt.

Việc bổ sung kẽm có thể giúp đưa nồng độ khoáng chất trong máu của người cao tuổi trở về ngưỡng sinh học bình thường, nhưng không giúp gia tăng lượng kháng thể bảo vệ sau khi tiêm chủng. Người dân nên tiếp cận các phương pháp tiêm phòng bằng một lối sống điều độ, chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn lắng nghe hướng dẫn từ cán bộ y tế thay vì lạm dụng viên uống bổ sung.