Bổ sung Omega-3 từ dầu cá: Người bị gút dùng có an toàn?

Nhiều người mắc bệnh gút thường đối mặt với nỗi sợ ăn hải sản vì lo ngại hàm lượng purine cao kích hoạt cơn đau cấp. Do đó, việc dùng dầu cá chứa Omega-3 để bồi bổ tim mạch hay giảm viêm khiến không ít người băn khoăn.

Dầu cá chiết xuất chứa các axit béo tinh khiết như EPA và DHA không phải là nguồn chứa purine đáng lo ngại và có hồ sơ an toàn tốt đối với bệnh nhân gút ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy viên uống Omega-3 tự bổ sung không trực tiếp hạ axit uric ở người bệnh gút và cũng chưa đủ mạnh để thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu [1, 2].

Nỗi lo purine trong hải sản và bản chất của dầu cá

Gút là một dạng viêm khớp do lắng đọng tinh thể monosodium urate trong khớp, ảnh hưởng đến khoảng 8,3 triệu người trưởng thành tại Mỹ ^[2]. Tình trạng này khiến người bệnh luôn phải kiểm soát nghiêm ngặt lượng purine nạp vào cơ thể để tránh các đợt bùng phát [2, 4]. Hải sản hay cá béo là nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng nhưng thường bị hạn chế do chứa hàm lượng purine tự nhiên ^[3].

Ngược lại, dầu cá thương phẩm là chất béo được tách chiết từ mô của các loài cá béo ^[4]. Quy trình chế biến dầu cá tập trung vào việc thu nhận các axit béo chưa bão hòa chuỗi dài, giúp loại bỏ phần lớn mô protein và axit nucleic – vốn là nguồn gốc chứa purine. Do đó, việc bổ sung viên uống dầu cá không làm tăng gánh nặng purine như khi ăn toàn bộ phần thịt cá chưa qua kiểm soát khẩu phần ^[2].

Cơ chế sinh học của EPA và DHA đối với phản ứng viêm

Các axit béo Omega-3, đặc biệt là axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA), được ghi nhận có đặc tính kháng viêm, chống huyết khối và chống loạn nhịp tim ^[4]. Ngược lại, axit béo Omega-6 vốn có nhiều trong các loại dầu thực vật và thịt động vật lại mang tính chất thúc đẩy viêm và tiền huyết khối ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn có tỷ lệ Omega-3 trên Omega-6 cao giúp giảm nguy cơ tái phát cơn gút, trong khi tỷ lệ cân bằng không gây tác động và tỷ lệ thấp làm tăng nguy cơ bùng phát bệnh ^[3].

Về mặt tế bào, các axit béo Omega-3 can thiệp vào nhiều bước của đáp ứng miễn dịch ^[5]. EPA và DHA có khả năng điều hòa quá trình tổng hợp eicosanoid, tác động lên hoạt động của các thụ thể hạt nhân cùng các yếu tố phiên mã, đồng thời kích thích sản xuất resolvin để dập tắt các tiến trình viêm nhiễm đang hoạt động ^[5]. Ngoài ra, trong các thí nghiệm tế bào 293A biểu hiện URAT1, EPA và DHA đóng vai trò ức chế mạnh quá trình vận chuyển urate phụ thuộc vào protein URAT1 ^[6]. Cơ chế này từng mở ra giả thuyết rằng hai axit béo này có thể hỗ trợ đào thải urate qua đường tiết niệu để giảm axit uric máu ^[6].

Bằng chứng khoa học về việc hạ axit uric máu

Mặc dù có cơ chế lý thuyết đầy hứa hẹn, kết quả thực nghiệm giữa người khỏe mạnh và bệnh nhân gút lại có sự khác biệt rõ rệt ^[6]. Ở người khỏe mạnh, tác dụng giảm nồng độ urate đã được ghi nhận qua các can thiệp quy mô nhỏ. Một nghiên cứu trên 17 nam giới khỏe mạnh với độ tuổi trung bình 60 tiêu thụ 700 mg axit béo Omega-3 (gồm 260 mg DHA và 260 mg EPA) kết hợp tập thể lực trong 3 tháng cho thấy nồng độ urate huyết thanh giảm từ trung vị 0,37 mmol/l (dao động 0,27-0,63) xuống 0,36 mmol/l (dao động 0,24-0,48) với p = 0,017 ^[6].

Một nghiên cứu nhỏ khác trên người trẻ khỏe mạnh dùng 2 g dầu cá mỗi ngày (mỗi viên 1 g chứa 490 mg DHA và 98 mg EPA) trong 8 tuần cũng ghi nhận nồng độ urate huyết thanh giảm có ý nghĩa thống kê ^[6]. Mức urate trung bình từ mốc ban đầu 0,347 mmol/l đã giảm xuống 0,260 mmol/l ở tuần thứ 4 và đạt mức 0,308 mmol/l ở tuần thứ 8 với p < 0,05 ^[6].

Tuy nhiên, khi thử nghiệm trên chính những người mắc bệnh gút, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng sơ bộ năm 2022 lại không quan sát thấy bất kỳ tác động nào của việc bổ sung dầu cá Omega-3 lên nồng độ urate huyết thanh ^[6]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng axit uric ở bệnh nhân gút là do thận giảm bài tiết urate ^[6]. Do đó, tác dụng tăng bài tiết qua thận của EPA và DHA dù đủ để hạ urate ở người có chức năng đào thải bình thường nhưng lại không đủ bù trừ cho tình trạng kém bài tiết ở bệnh nhân gút ^[6].

Hiệu quả đối với việc ngăn ngừa cơn gút cấp

Tác động thực tế của việc bổ sung Omega-3 đối với cơn đau khớp do gút cũng được kiểm tra qua các công trình dịch tễ và thử nghiệm lâm sàng [2, 3]. Nghiên cứu đoàn hệ bắt chéo trực tuyến của Đại học Boston thực hiện từ năm 2003 đến 2012 trên 724 người tham gia, trong đó 85% đáp ứng tiêu chuẩn phân loại gút cấp ACR năm 1977 ^[2]. Trong vòng 48 giờ trước các đợt khảo sát, 22% người tham gia có sử dụng Omega-3 (4,6% dùng viên bổ sung và 19% ăn cá béo) ^[2].

Kết quả sau khi hiệu chỉnh theo tổng lượng purine, việc dùng thuốc lợi tiểu và các thuốc hạ urate hoặc dự phòng cơn đau (allopurinol, NSAID, colchicine) cho thấy tỷ số chênh hiệu chỉnh (aOR) của viên uống bổ sung Omega-3 là 1,01 (KTC 95%: 0,63-1,60; p = 0,98) ^[2]. Con số này cho thấy việc tự ý uống viên bổ sung Omega-3 không làm giảm nguy cơ tái phát cơn gút ^[2]. Trái lại, việc tiêu thụ từ 2 khẩu phần cá giàu Omega-3 trở lên lại liên quan đến việc giảm nguy cơ bùng phát gút với aOR đạt 0,74 (KTC 95%: 0,54-0,99; p = 0,04) khi đã kiểm soát tổng purine nạp vào ^[2].

Thêm vào đó, một nghiên cứu tính khả thi ngẫu nhiên có đối chứng bằng giả dược công bố năm 2022 đã đánh giá việc dùng Omega-3 để phòng cơn gút khi bắt đầu điều trị hạ urate ^[1]. Thử nghiệm ghi nhận độ an toàn vượt trội và chỉ số Omega-3 trong máu ở nhóm can thiệp tăng gấp đôi sau 28 tuần ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về hiệu quả ngăn ngừa cơn gút cấp của Omega-3; số lượng cơn gút, thời gian xuất hiện cơn đầu tiên và thời gian kéo dài trung bình của mỗi đợt đau là tương đương giữa nhóm can thiệp và nhóm giả dược ^[1]. Một thử nghiệm sơ bộ năm 2022 cũng không ghi nhận tác động của dầu cá lên số đợt bùng phát gút ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng dầu cá có thể hoạt động như một loại thuốc giảm đau thay thế colchicine hoặc NSAID trong cơn gút cấp. Thực tế, các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra viên uống Omega-3 không giúp rút ngắn đợt đau hay kéo dài khoảng cách giữa các lần tái phát ^[1]. Việc bổ sung viên uống theo cách tự phát không mang lại tác dụng bảo vệ như việc hấp thu từ thực phẩm cá béo nguyên bản khi đã kiểm soát purine ^[2].

Bên cạnh đó, hiệu quả sinh học của Omega-3 có thể bị hạn chế bởi bệnh nền và các thuốc dùng kèm ^[6]. Tác dụng bài tiết urate của EPA và DHA có thể bị suy giảm rõ rệt ở những người có tổn thương chức năng thận hoặc đang dùng các loại thuốc như thuốc lợi tiểu và aspirin ^[6]. Ngoài ra, việc bổ sung Omega-3 đơn lẻ có thể chưa phát huy tối đa tiềm năng nếu thiếu sự phối hợp của các axit béo khác; một số tài liệu gợi ý việc kết hợp thêm axit gamma-linolenic (GLA) có thể tăng cường hoạt tính kháng viêm của Omega-3 trong các bệnh khớp viêm ^[3].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù viên uống dầu cá có hồ sơ an toàn tốt trong thử nghiệm lâm sàng ^[1], việc sử dụng liều cao vẫn cần có sự giám sát của nhân viên y tế. Axit béo Omega-3 không có tương tác thuốc nghiêm trọng nào được ghi nhận ở liều cơ bản ^[4]. Tuy nhiên, các liều dùng cao từ 2 đến 4 g mỗi ngày thường được chỉ định để hạ triglyceride, hoặc từ 3 g mỗi ngày để giảm cứng khớp buổi sáng ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp ^[4].

Những người mắc bệnh gút có kèm suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, vì khả năng bài tiết chất qua thận đã bị thay đổi đáng kể ^[6]. Ngoài ra, bệnh nhân gút đang sử dụng đồng thời thuốc lợi tiểu hoặc aspirin cần được theo dõi kỹ lưỡng do tương tác ảnh hưởng tới cơ chế bài tiết urate ^[6]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc hạ urate tiêu chuẩn như allopurinol hay thuốc giảm đau để chuyển sang dùng dầu cá ^[2].

Cách bổ sung an toàn và ứng dụng thực tế

Để tận dụng lợi ích sức khỏe tổng thể mà không gây hại cho khớp, người bệnh gút có thể cân nhắc các khuyến nghị dinh dưỡng chuẩn mực. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến nghị người không có tiền sử bệnh mạch vành nên tiêu thụ 2 khẩu phần cá mỗi tuần, và tối thiểu 1 khẩu phần mỗi ngày đối với người có bệnh mạch vành ^[4]. Liều dùng khoảng 1 g mỗi ngày bao gồm EPA cộng DHA được khuyến nghị nhằm bảo vệ tim mạch ^[4]. Ngoài ra, các nguồn thực vật như hạt lanh, dầu hạt cải và quả óc chó cũng là nguồn cung cấp axit béo Omega-3 dồi dào ^[4].

Khi chọn thực phẩm tự nhiên, người bệnh gút cần lưu ý giới hạn tổng lượng purine nạp vào trong ngày theo đúng hướng dẫn dinh dưỡng lâm sàng ^[3]. Chế độ ăn nhiều chất xơ cũng là một gợi ý tốt, vì quá trình tiêu hóa chất xơ của hệ vi sinh đường ruột tạo ra các axit béo chuỗi ngắn như acetate giúp giảm phản ứng viêm do tinh thể urate gây ra trên mô hình động vật ^[7]. Tỷ lệ Omega-3 cao so với Omega-6 trong khẩu phần ăn nên được ưu tiên duy trì để kiểm soát nguy cơ tái phát cơn đau ^[3].

Nhìn chung, dầu cá Omega-3 là chất bổ sung an toàn và không gây kích hoạt cơn gút do không chứa purine ^[1]. Tuy nhiên, sản phẩm này không có tác dụng hạ axit uric máu hay dập tắt cơn đau gút cấp thay cho thuốc kê đơn [1, 3]. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát purine và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [2, 4].