Bù ốc leo hạ đường huyết: Bằng chứng trên động vật nói gì?

Bối cảnh và lời đồn về cây bù ốc leo

Trong cộng đồng người mắc bệnh đái tháo đường, nhiều bài thuốc truyền miệng liên tục được chia sẻ với hy vọng tìm kiếm giải pháp kiểm soát đường huyết từ thảo dược. Một trong số những loài thảo mộc nhận được sự chú ý gần đây là cây bù ốc leo (còn gọi là Dregea volubilis hay Wattakaka volubilis). Loài dây leo này vốn được ghi nhận trong y học cổ truyền một số quốc gia châu Á như một phương thuốc dân gian điều trị nhiều triệu chứng bệnh khác nhau.

Tuy nhiên, trước các lời quảng bá cho rằng thảo dược này có thể thay thế thuốc tân dược hoặc làm ổn định đường huyết tức thì, người bệnh cần nhìn nhận vấn đề dưới góc độ khoa học. Mọi thảo dược muốn ứng dụng thực tế đều cần trải qua quy trình nghiên cứu khắt khe để xác định độc tính, liều lượng an toàn và hiệu quả sinh học trên cơ thể sống.

Bù ốc leo có thực sự hạ đường huyết?

Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất từ lá bù ốc leo bước đầu cho thấy khả năng hạ đường huyết và cải thiện chỉ số mỡ máu, nhưng toàn bộ kết quả này chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột cống trắng [1, 7].

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả cũng như mức độ an toàn của cây bù ốc leo. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng loài cây này thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Cơ chế tác động giải thích theo sinh học

Trong các thí nghiệm tiền lâm sàng, các nhà khoa học thường sử dụng chất streptozotocin (STZ) tiêm vào chuột để phá hủy các tế bào beta ở tuyến tụy, từ đó tạo ra mô hình động vật mắc đái tháo đường [1, 7]. Tình trạng này khiến chuột bị thiếu hụt insulin, dẫn đến tăng đường huyết nghiêm trọng và rối loạn chuyển hóa mỡ máu ^[1].

Khi thử nghiệm các phân đoạn chiết xuất từ lá bù ốc leo trên nhóm chuột bệnh này, các nhà nghiên cứu nhận thấy nhiều biến chuyển tích cực về mặt sinh hóa. Chiết xuất thảo dược tác động vào quá trình chuyển hóa glucid và lipid, đồng thời hỗ trợ bảo vệ cấu trúc tế bào gan trước các tổn thương do đường huyết tăng cao gây ra ^[2]. Nhờ đó, lượng đường huyết lúc đói và nồng độ mỡ xấu trong máu chuột được kéo giảm đáng kể ^[1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu đầu tiên được công bố vào năm 2013 nhằm đánh giá tác động của phân đoạn hoạt chất chiết xuất từ lá bù ốc leo (Dregea volubilis [Linn.] Benth.) trên chuột cống trắng Wistar bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin ^[1]. Các nhà nghiên cứu ban đầu thử nghiệm các loại chiết xuất lá bằng ete dầu hỏa, etyl axetat và ethanol với liều 200 mg/kg theo đường uống, đối chứng với metformin (50 mg/kg) ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol làm giảm đáng kể mức đường huyết lúc đói (p < 0.05) ^[1].

Sau đó, chiết xuất cho hoạt tính cao nhất được tách sắc ký cột để thu phân đoạn hoạt chất đặt tên là Dv-1 ^[1]. Phân đoạn Dv-1 khi cho chuột uống với liều 100 mg/kg đã làm giảm đáng kể mức đường huyết lúc đói (FBG) (p < 0.05) ^[1]. Không những vậy, Dv-1 còn giúp giảm nồng độ cholesterol toàn phần, giảm triglycerid và làm tăng nồng độ mỡ tốt HDL trong huyết tương chuột đái tháo đường ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột đái tháo đường thực nghiệm và chỉ đánh giá phản ứng ngắn hạn của các chỉ số sinh hóa, chưa làm rõ cơ chế ở cấp độ thụ thể ^[1].

Một nghiên cứu tiếp theo vào năm 2014 đánh giá tác động bảo vệ của chiết xuất lá thảo dược truyền thống này (dưới tên khoa học Wattakaka volubilis) trên chuột đái tháo đường ^[2]. Đề tài thực hiện trên chuột cống đực Wistar, chia thành 5 nhóm (mỗi nhóm gồm 6 con): nhóm chứng bình thường, nhóm đái tháo đường không điều trị, hai nhóm chuột đái tháo đường uống chiết xuất lá ngâm lạnh bằng ete dầu hỏa (PEME) với liều lần lượt là 50 và 100 mg/kg thể trọng, và nhóm cuối cùng uống metformin liều 250 mg/kg thể trọng ^[2]. Liệu trình điều trị kéo dài trong 21 ngày liên tục ^[2].

Trong nghiên cứu năm 2014, các chỉ số đường huyết, alpha-amylase, protein toàn phần và men gan ALT được đo vào các ngày thứ 7, 14 và 21 ^[2]. Kết quả ghi nhận việc uống PEME trong 21 ngày làm giảm nồng độ các chất chỉ điểm sinh hóa trong huyết thanh ^[2]. Phân tích mô bệnh học bằng phương pháp nhuộm hematoxylin-eosin và soi kính hiển vi điện tử quét (SEM) cho thấy cả chiết xuất PEME lẫn metformin đều ức chế sự sinh ra các tế bào gan bất thường ở chuột bị tiêm STZ ^[2]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất lá có tác dụng bảo vệ mô hình chuột trước bệnh lý đái tháo đường ^[2]. Điểm hạn chế là số lượng mẫu nghiên cứu nhỏ (6 con mỗi nhóm) và chưa có đối chiếu trên các dòng tế bào người ^[2].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã cung cấp cơ sở sinh học ban đầu rất quan trọng. Việc phân đoạn Dv-1 và chiết xuất PEME từ lá bù ốc leo chứng minh được khả năng kiểm soát đường huyết lúc đói và mỡ máu ở chuột mở ra tiềm năng nghiên cứu các hoạt chất tự nhiên mới [1, 7]. Đồng thời, khả năng hạn chế thoái hóa tế bào gan cho thấy tiềm năng bảo vệ cơ quan nội tạng trước tác động phá hủy của bệnh chuyển hóa ^[2].

Mặc dù vậy, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng còn rất xa. Chuyển hóa ở loài gặm nhấm có sự khác biệt rất lớn so với chuyển hóa trên cơ thể người. Mô hình chuột bị hủy hoại tế bào tụy bằng hóa chất streptozotocin chỉ mô phỏng một phần cơ chế bệnh sinh của đái tháo đường tự nhiên [1, 7]. Chưa kể, các chế phẩm trong phòng thí nghiệm là chiết xuất phân đoạn tinh sạch bằng dung môi hữu cơ với liều lượng tính toán chuẩn xác, hoàn toàn khác với việc sử dụng cây tươi tự nhiên [1, 7].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng thảo dược thiên nhiên với sự vô hại tuyệt đối. Người bệnh thường nghĩ rằng uống nước sắc từ cây cỏ thì không có tác dụng phụ, trong khi thực tế thảo mộc tươi chứa hàng trăm hợp chất chưa được tinh chế, tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính tích lũy cho gan và thận nếu dùng sai cách hoặc dùng quá liều.

Một sai lầm nguy hiểm khác là tin rằng thảo mộc có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính đòi hỏi kiểm soát lâu dài thông qua thay đổi lối sống và điều trị chuẩn y khoa. Việc tự ý bỏ thuốc được kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm như hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu hoặc nhiễm toan ceton.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Việc tự ý kết hợp lá bù ốc leo có thể gây tương tác thuốc không lường trước hoặc hạ đường huyết đột ngột rất nguy hiểm.
• Bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc suy thận: Cơ thể người bệnh khó đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo dược chưa tinh chế, dễ gây tổn thương tạng nặng nề hơn.
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của cây bù ốc leo đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Nguy cơ ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết và huyết áp trong quá trình gây mê phẫu thuật.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Trong khi chờ đợi các bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy trên người, người bệnh không nên tự ý tìm hái, phơi khô hay sắc uống cây bù ốc leo theo các bài thuốc truyền miệng. Nếu có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào hỗ trợ kiểm soát đường huyết, bước đi đầu tiên bắt buộc phải là tham vấn bác sĩ điều trị trực tiếp.

Thay vì dựa dẫm vào các dược liệu chưa được xác thực, việc kiểm soát bệnh đái tháo đường cần được xây dựng trên nền tảng vững chắc và đã được y học kiểm chứng: tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ, đo đường huyết định kỳ tại nhà, xây dựng thực đơn ăn uống cân đối giàu chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế, duy trì vận động thể chất ít nhất 30 phút mỗi ngày và uống đủ nước.

Nghiên cứu khoa học về cây bù ốc leo mang lại những tia hy vọng mới cho việc tìm kiếm hoạt chất hạ đường huyết trong tương lai [1, 7]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm trên loài gặm nhấm đến viên thuốc an toàn cho người là một chặng đường dài; người bệnh cần tỉnh táo, ưu tiên phương pháp điều trị chuẩn mực để bảo vệ sức khỏe của bản thân một cách khoa học nhất.