Ai không nên dùng bù ốc leo: Cảnh báo độc tính và phụ nữ mang thai

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại cây cỏ quanh nhà để chữa bệnh mãn tính với niềm tin thảo dược tự nhiên luôn lành tính. Trong đó, bù ốc leo (tên khoa học là Dregea volubilis) thường được truyền tai như phương thuốc dân gian giúp ổn định đường huyết, thanh nhiệt.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực nghiệm chỉ ra rằng loại cây này chứa độc tính đáng kể đối với gan và có ngưỡng an toàn hẹp. Phụ nữ mang thai, người có tổn thương chức năng gan hoặc thận là những đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng bù ốc leo để tránh nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng.

Cơ chế tác động và độc tính của bù ốc leo

Bù ốc leo là loài dây leo thuộc họ La bố ma (Apocynaceae). Giống như nhiều loài khác cùng họ thực vật, cây chứa các hoạt chất sinh học phức tạp, trong đó các glycoside và saponin là nhóm chất thường có tác động dược lý mạnh mẽ lên hệ thống tế bào và tim mạch. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này cần được chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận.

Nếu gan bị quá tải hoặc tiếp nhận nồng độ cao của các hoạt chất này, quá trình hoại tử hoặc thoái hóa tế bào gan có thể xảy ra. Sự phá hủy màng tế bào gan khiến các enzyme nội bào bị giải phóng ồ ạt vào máu. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến các biểu hiện nhiễm độc cấp tính hoặc bán cấp tính khi thử nghiệm dịch chiết bù ốc leo trên động vật.

Thử nghiệm độc tính cấp tính: Nguy cơ tử vong ở liều cao

Nghiên cứu về độc tính cấp tính của chiết xuất lá bù ốc leo (Dregea volubilis) được thực hiện theo hướng dẫn OECD-423 nhằm xác định ngưỡng an toàn ^[1]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột cống trắng (albino rats, n = 6 mỗi nhóm) ở cả hai giới ^[1]. Động vật được nhịn ăn 4 giờ trước khi dùng dịch chiết pha trong nước muối sinh lý kết hợp tween 80 (95:5) theo đường uống ^[1].

Ban đầu, liều khởi điểm là 5 mg/kg thể trọng được đưa vào cơ thể chuột và theo dõi tỷ lệ tử vong trong 3 ngày ^[1]. Khi không ghi nhận ca tử vong nào, các nhà khoa học tiếp tục nâng dần liều lượng lên các mức 50, 300, 1000 và 2000 mg/kg ^[1].

Kết quả cho thấy, ở mức liều 2000 mg/kg, tỷ lệ tử vong đã xảy ra ở 5/6 hoặc cả 6/6 cá thể chuột thí nghiệm ^[1]. Do đó, mức 2000 mg/kg chính thức được xác định là liều độc của dịch chiết bù ốc leo ^[1]. Giới hạn này chứng minh rằng loài cây này không hề vô hại như quan niệm dân gian, mà có thể dẫn đến tử vong nếu sử dụng quá liều quy định.

Bằng chứng tổn thương gan từ dịch chiết lá bù ốc leo

Không chỉ gây độc cấp tính ở liều cao, việc dùng lá bù ốc leo liên tục trong thời gian ngắn cũng để lại tổn thương mô học rõ rệt trên gan. Một nghiên cứu công bố năm 1991 đã đánh giá nguy cơ gây độc gan của lá bù ốc leo trưởng thành ^[2].

Thử nghiệm được thực hiện trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley, cho uống dịch chiết nước của lá Dregea volubilis hàng ngày trong suốt 14 ngày dưới sự hỗ trợ gây mê nhẹ bằng ether ^[2]. Các chỉ số enzyme gan và thay đổi mô bệnh học được so sánh với nhóm đối chứng uống nước cất trong 30 ngày và nhóm động vật bình thường ^[2].

Kết quả sau 14 ngày ghi nhận:

• Nồng độ enzyme gamma-glutamyl transferase (GGT) trong huyết thanh tăng lên rõ rệt so với đối chứng ^[2].
• Nồng độ alkaline phosphatase (ALP) huyết thanh tăng cao có ý nghĩa thống kê chỉ riêng ở nhóm sử dụng Dregea volubilis khi so sánh với cả nhóm bình thường lẫn nhóm đối chứng ^[2].
• Chỉ số alanine aminotransferase (ALT) cũng gia tăng đáng kể so với nhóm động vật bình thường ^[2].
• Về mô bệnh học, quan sát kính hiển vi phát hiện các biến đổi thoái hóa rõ rệt ở tế bào gan (degenerative changes in hepatocytes) của những con chuột dùng bù ốc leo ^[2].

Các dữ liệu này khẳng định dịch chiết từ lá già bù ốc leo có khả năng hủy hoại cấu trúc vi thể của gan và làm rối loạn chức năng bài tiết mật chỉ sau 2 tuần đưa vào cơ thể.

Cảnh báo chống chỉ định tuyệt đối cho thai kỳ

Trong nguyên tắc y khoa, an toàn dùng thuốc luôn là ưu tiên cao nhất ở phụ nữ mang thai vì tác động lên sự phát triển thai nhi thường không biểu hiện ngay mà để lại hậu quả xấu suốt đời ^[3]. Những dược chất có bằng chứng gây độc cho thai nhi (fetotoxic) hoặc gây quái thai (teratogenic) đều thuộc nhóm chống chỉ định tuyệt đối ^[3].

Dù chưa có nghiên cứu chuyên sâu riêng biệt về tác động gây quái thai của bù ốc leo trên người, nhưng việc thảo dược này gây thoái hóa tế bào gan và gây tử vong ở động vật thí nghiệm [2, 4] là lý do đủ để xếp nó vào nhóm cấm dùng khi có thai. Phụ nữ mang thai chuyển hóa thuốc và hóa chất kém hơn bình thường, đồng thời hàng rào nhau thai không thể ngăn chặn hoàn toàn các glycoside độc. Sự phá hủy tế bào gan mẹ hoặc tích tụ độc chất trong tuần hoàn có thể dẫn đến suy thai, sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh.

Những ai cần tránh xa thảo dược bù ốc leo?

Từ các bằng chứng thực nghiệm đã công bố, những đối tượng sau tuyệt đối không được dùng bù ốc leo dưới bất kỳ hình thức nào:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Cần loại trừ ngay mọi nguy cơ phơi nhiễm với dược liệu chưa kiểm chứng an toàn sinh sản để tránh biến cố cho thai nhi ^[3].
• Người mắc bệnh gan: Những người có tiền sử viêm gan, men gan cao, gan nhiễm mỡ nặng hoặc xơ gan không được dùng, do bù ốc leo làm tăng mạnh men gan ALP, GGT, ALT và gây thoái hóa tế bào gan ^[2].
• Người suy giảm chức năng thận: Thận là cơ quan cùng gan bài tiết các độc chất chuyển hóa. Khi gan bị tổn thương, gánh nặng lọc qua thận tăng vọt, dễ dẫn đến suy đa tạng.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đối tượng có chức năng chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc đã suy thoái, rất nhạy cảm với liều độc của cây ^[1].

Hiểu lầm thường gặp và ranh giới nghiên cứu

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo dược dân gian hái từ tự nhiên thì hoàn toàn không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều loài cây hoang dại chứa chất bảo vệ tự nhiên để chống sâu bọ, động vật ăn lá; các chất này khi vào cơ thể người với lượng lớn sẽ biến thành chất độc.

Cũng có người tin rằng đun sôi hoặc phơi khô lá bù ốc leo sẽ khử hết chất độc. Tuy nhiên, trong nghiên cứu thực nghiệm, dịch chiết nước của lá sau khi đun sắc vẫn gây tổn thương gan nặng nề trên chuột ^[2]. Điều này chứng tỏ các phân tử gây độc gan bền vững với nhiệt và dễ dàng hòa tan vào nước uống hàng ngày.

Người bệnh tiểu đường cần hiểu rằng, dù một số hoạt chất trong bù ốc leo từng được thử nghiệm thăm dò đường huyết, nguy cơ hoại tử gan và ngưỡng tử vong liều cao đã triệt tiêu hoàn toàn giá trị điều trị an toàn của nó [2, 4]. Không thể đánh đổi một chút tác dụng phụ trợ chưa rõ ràng để lấy nguy cơ suy gan cấp.

Hướng xử trí và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu bạn hoặc người thân đang tìm kiếm giải pháp hỗ trợ điều trị đái tháo đường hay bất kỳ bệnh lý nào, cần lưu ý:

• Không tự ý thu hái, phơi khô hoặc sắc nước uống các loại cây rừng, cây bụi lạ khi chưa có xác nhận từ cơ quan y tế có thẩm quyền.
• Tuyệt đối không mách bảo phụ nữ mang thai dùng các loại nước lá truyền miệng để bồi bổ hoặc dưỡng thai.
• Nếu lỡ uống nước sắc bù ốc leo và xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi dữ dội, chán ăn, buồn nôn, vàng mắt, vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Đó là những triệu chứng lâm sàng cảnh báo tế bào gan đang bị thoái hóa và men gan tăng vọt ^[2].
• Khi đi khám, cần mang theo mẫu cây hoặc mô tả rõ loại lá đã uống để bác sĩ kịp thời làm xét nghiệm men gan, đánh giá chức năng gan mật và có phác đồ giải độc phù hợp.

Bù ốc leo là dược liệu có độc tính trên gan rõ rệt đã được khoa học ghi nhận. Việc bảo vệ sức khỏe phải bắt đầu từ việc từ bỏ thói quen dùng thuốc truyền miệng vô căn cứ. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể, đặc biệt trong giai đoạn mang thai.