Trả lời ngắn: Có thể liên quan ở một số người, nhưng chưa chứng minh được rằng caffeine trực tiếp làm bốc hỏa nặng hơn ở tất cả phụ nữ tiền mãn kinh. Một khảo sát tại phòng khám trên 1.806 phụ nữ sau mãn kinh ghi nhận người dùng caffeine báo mức độ khó chịu do triệu chứng vận mạch cao hơn một chút; ngược lại, phân tích dữ liệu SWAN không thấy lượng caffeine liên hệ nhất quán với bốc hỏa sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [1,2]. Hội Mãn kinh Bắc Mỹ cho biết chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh tránh caffeine làm giảm bốc hỏa và không khuyến nghị xem việc tránh tác nhân là một phương pháp điều trị đã được xác nhận [3]. Nếu nghi ngờ cà phê là tác nhân cá nhân, bạn có thể thử giảm có theo dõi thay vì kiêng tuyệt đối.

Bốc hỏa tiền mãn kinh là gì?

Bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm là triệu chứng vận mạch: cảm giác nóng đột ngột, thường ở mặt, cổ hoặc ngực, đôi khi kèm đỏ bừng, vã mồ hôi, hồi hộp hay ớn lạnh. Tần suất và mức độ ảnh hưởng khác nhau rất nhiều. Một cơn có thể thoáng qua, còn triệu chứng ban đêm lặp lại có thể làm gián đoạn giấc ngủ và sinh hoạt.

Tiền mãn kinh là giai đoạn chuyển tiếp, khi độ dài chu kỳ kinh và nồng độ hormone có thể biến đổi. Không phải mọi cảm giác nóng đều do bốc hỏa: sốt, tác dụng thuốc, rối loạn tuyến giáp hoặc nguyên nhân khác cũng có thể gây nóng, vã mồ hôi hay tim đập nhanh. Nếu triệu chứng mới xuất hiện, bất thường hoặc làm bạn lo lắng, hãy trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự quy hết cho caffeine.

Caffeine có thể tác động thế nào?

Caffeine kích thích hệ thần kinh trung ương và có thể làm một số người cảm thấy tỉnh táo hơn, hồi hộp, bồn chồn hoặc khó ngủ. Nhiều người cũng nhận thấy đồ uống nóng, rượu, món cay hoặc môi trường nóng trùng với thời điểm xuất hiện triệu chứng. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng cảm giác khó chịu hay giấc ngủ, nhưng không tự chứng minh rằng caffeine làm thay đổi tần suất bốc hỏa do hormone.

Một giả thuyết là chất kích thích hoặc thay đổi cảm giác nóng có thể làm một người vốn nhạy với triệu chứng để ý cơn bốc hỏa nhiều hơn. Cũng có thể cà phê uống nóng, đường thêm vào, hút thuốc đi kèm, căng thẳng hoặc thời gian uống gần giờ ngủ là yếu tố cùng xuất hiện. Chưa thể tách riêng các cơ chế này chỉ từ việc một người uống cà phê và báo cáo nhiều triệu chứng hơn.

Nghiên cứu trên phụ nữ cho kết quả ra sao?

Nghiên cứu tại phòng khám Mayo Clinic hỏi 2.507 phụ nữ đến khám vì vấn đề mãn kinh; 1.806 người đáp ứng tiêu chí phân tích. Người dùng caffeine có điểm khó chịu do triệu chứng vận mạch trung bình 2,30 so với 2,15 ở nhóm không dùng; mối liên hệ vẫn còn sau khi hiệu chỉnh tình trạng mãn kinh và hút thuốc [1]. Chênh lệch này nhỏ và nghiên cứu cắt ngang chỉ ghi nhận mối liên hệ tại một thời điểm. Nó không chứng minh caffeine gây bốc hỏa, không cho biết mỗi người uống bao nhiêu, và có thể không đại diện cho toàn bộ phụ nữ trong cộng đồng vì người tham gia đã tìm đến phòng khám.

Phân tích về triệu chứng vận mạch trong nghiên cứu SWAN xem xét chế độ ăn và các yếu tố lối sống ở phụ nữ trung niên. Sau khi tính đến một số yếu tố gây nhiễu như học vấn, hút thuốc và BMI, lượng năng lượng, chất béo, chất xơ, caffeine, rượu và một số vitamin không liên hệ nhất quán với triệu chứng vận mạch [2]. Dữ liệu quan sát cũng có giới hạn: nó không thể loại trừ tác động ở một nhóm nhạy cảm hoặc do liều và thời điểm uống cụ thể.

Kết quả khác nhau không nhất thiết là mâu thuẫn hoàn toàn. Một nghiên cứu hỏi người đi khám về mức phiền toái, nghiên cứu khác phân tích khẩu phần trong một đoàn hệ lớn; cách đo caffeine, trạng thái mãn kinh và cách ghi nhận bốc hỏa cũng không giống nhau. Để kết luận nguyên nhân, cần các nghiên cứu tiến cứu hoặc thử nghiệm có đối chứng, đo được lượng caffeine và theo dõi cơn bốc hỏa khách quan lẫn cảm nhận của người tham gia.

Hướng dẫn chuyên môn nói gì về việc kiêng caffeine?

Tuyên bố vị trí năm 2023 của Hội Mãn kinh Bắc Mỹ ghi nhận phụ nữ thường được khuyên tránh rượu, caffeine, món cay hoặc thức ăn/đồ uống nóng. Tuy nhiên, tuyên bố này cho biết chưa có thử nghiệm lâm sàng đánh giá việc tránh các tác nhân đó có làm dịu triệu chứng vận mạch hay không; bằng chứng được xếp mức hạn chế và cách tiếp cận này không được khuyến nghị như một liệu pháp điều trị bốc hỏa [3]. Tuyên bố cũng nhấn mạnh bằng chứng hỗ trợ thay đổi chế độ ăn nhằm cải thiện trực tiếp triệu chứng vận mạch còn hạn chế.

Thông tin dành cho bệnh nhân của Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ vẫn liệt kê caffeine trong số những thứ một số người có thể thử tránh nếu họ thấy làm triệu chứng xấu đi [4]. Hai cách diễn đạt này có thể cùng tồn tại: thử thay đổi một thói quen ít rủi ro để xem phản ứng cá nhân khác với khuyến nghị y khoa khẳng định biện pháp đó có hiệu quả cho số đông. Một hướng dẫn tự chăm sóc không thay thế bằng chứng thử nghiệm.

Có nên bỏ cà phê hoàn toàn không?

Không nhất thiết. Nếu bạn không nhận thấy mối liên hệ giữa caffeine và triệu chứng, không có lý do dựa trên bằng chứng để mọi phụ nữ tiền mãn kinh phải kiêng tuyệt đối. Caffeine còn có trong trà, cola, nước tăng lực, chocolate, một số thuốc giảm đau và thực phẩm bổ sung; giảm cà phê nhưng vẫn dùng nguồn khác có thể không thay đổi tổng lượng.

Nếu muốn tìm hiểu tác nhân cá nhân, hãy ghi nhật ký trong khoảng hai tuần: thời điểm, loại và lượng đồ uống; có nóng hay không; thời gian cơn bốc hỏa; mức khó chịu; giấc ngủ, rượu, hút thuốc và các yếu tố nổi bật khác. Sau đó thử thay đổi một yếu tố mỗi lần, chẳng hạn chuyển sang cà phê ít caffeine hoặc giảm một khẩu phần, rồi tiếp tục ghi nhận. Tránh loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc vì sẽ khó biết điều gì có liên quan và có thể khiến khẩu phần thiếu đa dạng.

Một đợt triệu chứng dao động tự nhiên không đủ chứng minh rằng thay đổi chế độ ăn có tác dụng. Nếu bạn giảm caffeine, lưu ý rằng người uống thường xuyên có thể bị đau đầu, mệt mỏi hoặc khó tập trung khi dừng đột ngột; giảm từ từ thường dễ chịu hơn. Thử nghiệm cá nhân giúp nhận biết thói quen của mình, nhưng không phải phương pháp điều trị đã được kiểm chứng.

Để xem caffeine trong bối cảnh các tác nhân ăn uống khác và cách thử thay đổi mà không kiêng quá mức, đọc thêm bài Bốc hỏa mãn kinh: 5 nhóm ăn uống nên theo dõi.

Caffeine có thể ảnh hưởng giấc ngủ dù không gây bốc hỏa?

Có thể. Caffeine uống gần giờ ngủ có thể làm khó vào giấc hoặc giảm thời lượng ngủ, và độ nhạy khác nhau giữa từng người. Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo ở nam giới trưởng thành ghi nhận liều đơn 400 mg có thể làm gián đoạn giấc ngủ khi uống trước giờ ngủ nhiều giờ; nghiên cứu này không tiến hành ở phụ nữ mãn kinh và không đo bốc hỏa [5]. Vì thế không dùng kết quả đó để kết luận caffeine gây triệu chứng vận mạch, nhưng nếu bạn khó ngủ, thời điểm uống là yếu tố thực tế đáng xem xét độc lập.

Bạn có thể thử tránh caffeine vào buổi chiều hoặc tối nếu nhật ký cho thấy nó làm khó ngủ, dù không thấy cơn bốc hỏa tăng. Cân nhắc cả kích thước ly và cách pha: một cốc lớn hoặc cà phê pha đậm có thể chứa nhiều caffeine hơn bạn nghĩ. Không có một giờ giới hạn duy nhất phù hợp với tất cả mọi người.

Khi nào nên trao đổi với nhân viên y tế?

Nếu bốc hỏa làm gián đoạn giấc ngủ, công việc hoặc chất lượng sống, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia y tế về các lựa chọn đã được đánh giá, thay vì cố gắng kiêng ngày càng nhiều món. Có các phương pháp hormone và không hormone cần cân nhắc dựa trên sức khỏe, tiền sử bệnh, mục tiêu và sở thích cá nhân; nhân viên y tế có thể giúp cân nhắc lợi ích và rủi ro.

Nên tìm đánh giá nếu cảm giác nóng kèm sốt, sụt cân không chủ ý, đau ngực, khó thở, ngất, tim đập nhanh kéo dài hoặc triệu chứng khác lạ. Nếu đang dùng thuốc, có bệnh nền hoặc triệu chứng xuất hiện sau khi bắt đầu một sản phẩm bổ sung, hãy cung cấp danh sách thuốc và sản phẩm cho người khám.

Kết luận

Caffeine có thể làm tăng cảm giác khó chịu, hồi hộp hoặc mất ngủ ở một số người, nhưng bằng chứng hiện tại chưa xác nhận nó trực tiếp làm bốc hỏa tiền mãn kinh nặng hơn trên diện rộng. Nghiên cứu quan sát cho kết quả chưa đồng nhất và chưa có thử nghiệm chứng minh kiêng caffeine điều trị triệu chứng vận mạch. Nếu nghi ngờ cà phê là tác nhân của riêng mình, hãy thử giảm từ từ, thay đổi từng yếu tố và ghi nhật ký; đừng kiêng khem quá mức hoặc trì hoãn trao đổi y tế khi triệu chứng ảnh hưởng cuộc sống.

Tài liệu tham khảo

[1] Faubion SS, et al. Caffeine and menopausal symptoms: what is the association? Menopause. 2015;22(2):155–158. PMID: 25051286.

[2] Thurston RC, Joffe H. Vasomotor Symptoms and Menopause: Findings from the Study of Women's Health Across the Nation (SWAN). Obstet Gynecol Clin North Am. 2011;38(3):489–501. PMCID: PMC3185243.

[3] The North American Menopause Society. The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause. 2023;30(6):573–590. DOI: 10.1097/GME.0000000000002200.

[4] National Institute on Aging. Hot Flashes: What Can I Do?

[5] Drake C, et al. Caffeine Effects on Sleep Taken 0, 3, or 6 Hours before Going to Bed. J Clin Sleep Med. 2013;9(11):1195–1200. PMID: 24235903.