Trả lời ngắn: Chưa có nghiên cứu lâm sàng tốt cho biết Chasteberry (Vitex agnus-castus) làm u xơ tử cung lớn lên hay khiến lạc nội mạc tử cung tiến triển. Điều đó cũng không chứng minh sản phẩm an toàn hoặc có ích cho hai bệnh này. Cơ quan y tế lưu ý Chasteberry có thể có hoạt tính liên quan đến dopamine và estrogen, nhưng cơ chế còn chưa rõ; dữ liệu về khối u và tổn thương lạc nội mạc ở người còn thiếu [1,2]. Nếu đã được chẩn đoán u xơ hoặc lạc nội mạc tử cung, hãy hỏi bác sĩ phụ khoa trước khi dùng, nhất là khi đang sử dụng thuốc nội tiết, thuốc tránh thai hoặc thuốc tác động lên dopamine.
Chasteberry là gì và được dùng để làm gì?
Chasteberry, còn gọi là quả trinh nữ hoặc Vitex, là quả chín của cây Vitex agnus-castus. Chiết xuất có thể khác nhau về phần cây, dung môi, tỷ lệ chiết và lượng hoạt chất; tên chung trên nhãn không bảo đảm các sản phẩm tương đương nhau. Chasteberry được quảng bá cho hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS), đau căng ngực theo chu kỳ, rối loạn kinh nguyệt, mãn kinh hoặc khả năng sinh sản.
Bằng chứng lâm sàng tốt hơn—dù vẫn có giới hạn—tập trung vào một số triệu chứng PMS và đau ngực theo chu kỳ, không phải điều trị u xơ hay lạc nội mạc tử cung [1,3]. Tổng quan thử nghiệm đối chứng về Vitex ghi nhận các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào PMS, rối loạn tiền kinh nguyệt và tăng prolactin tiềm ẩn; không thiết lập tác dụng làm nhỏ u xơ hoặc làm giảm tổn thương lạc nội mạc [3]. Vì vậy, không nên lấy kết quả về đau ngực tiền kinh nguyệt để suy ra hiệu quả hoặc độ an toàn trong bệnh lý phụ khoa khác.
Chasteberry có làm u xơ tử cung phát triển không?
Hiện chưa có bằng chứng ở người chứng minh Chasteberry làm u xơ tăng kích thước. Cũng chưa có thử nghiệm đủ tốt cho thấy dùng thảo dược này không ảnh hưởng đến diễn tiến u. U xơ là khối tăng trưởng lành tính từ cơ tử cung, không đồng nghĩa ung thư [4]. Kích thước, vị trí và triệu chứng có thể khác nhau đáng kể giữa mỗi người; theo dõi hoặc điều trị cần dựa vào tình trạng cụ thể và mục tiêu sinh sản.
Một lý do khiến người bệnh lo ngại là các hoạt chất thực vật có thể tương tác với thụ thể hormone trong thí nghiệm. Báo cáo đánh giá của Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) nêu dữ liệu về tác dụng estrogen của Vitex còn mâu thuẫn; không thể loại trừ tác động dopaminergic hoặc estrogenic cũng như một số tương tác thuốc [2]. Đây là tín hiệu cơ chế và lý do cần thận trọng, không phải bằng chứng rằng Chasteberry kích thích u xơ ở người.
NCCIH cảnh báo việc bổ sung Chasteberry có thể không an toàn ở người mắc một số bệnh nhạy cảm hormone như ung thư vú, tử cung hoặc buồng trứng [1]. Cảnh báo về ung thư không tự động có nghĩa u xơ là ung thư hoặc Chasteberry đã được chứng minh làm u xơ lớn hơn. Nếu có u xơ, cách diễn giải hợp lý là dữ liệu trực tiếp chưa đủ để tự khẳng định an toàn; nên trao đổi với bác sĩ đang theo dõi khối u trước khi dùng.
Còn lạc nội mạc tử cung thì sao?
Lạc nội mạc tử cung là tình trạng mô tương tự niêm mạc tử cung phát triển bên ngoài tử cung, có thể gây đau vùng chậu, đau khi quan hệ, đau khi đại tiện hoặc khó thụ thai. Bệnh thường cần đánh giá và lựa chọn chăm sóc phù hợp với triệu chứng, hình ảnh học, kế hoạch mang thai và đáp ứng điều trị [5]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đáng tin cậy để kết luận Chasteberry làm các tổn thương lạc nội mạc tăng trưởng, giảm đi hay không thay đổi.
Việc một bệnh chịu ảnh hưởng của hormone không có nghĩa bất kỳ thảo dược nào được cho là “cân bằng hormone” đều sẽ làm bệnh nặng hơn hoặc nhẹ đi. Tác dụng trong tế bào, động vật hoặc trên một hormone trong máu không cho biết chắc diễn biến tổn thương ở cơ thể người. Một số bài tổng quan về thực vật và lạc nội mạc nêu nhiều cơ chế được nghiên cứu tiền lâm sàng, nhưng bằng chứng đó không thay thế thử nghiệm ở người [6].
Do thiếu dữ liệu, không nên dùng Chasteberry thay thuốc nội tiết, thuốc giảm đau, theo dõi chuyên khoa hoặc kế hoạch chăm sóc khả năng sinh sản. Cũng không nên ngưng thuốc đã kê vì một sản phẩm được quảng cáo là “tự nhiên”. Nếu muốn thử bất kỳ chế phẩm nào, hãy đưa nhãn sản phẩm và thành phần cho bác sĩ phụ khoa hoặc dược sĩ rà soát.
Vì sao có thể có tương tác với thuốc nội tiết?
Vitex có thể ảnh hưởng đến hệ dopamine–prolactin; tác động estrogen được mô tả trong một số nghiên cứu tiền lâm sàng nhưng chưa nhất quán. EMA nhận định cơ chế chưa được làm sáng tỏ và tương tác với thuốc chủ vận hoặc đối kháng dopamine, estrogen hay kháng estrogen không thể loại trừ [2]. Cơ quan quản lý dược Úc cũng khuyên người dùng thuốc tránh thai đường uống, liệu pháp hormone hoặc thuốc có tác động dopaminergic cần hỏi chuyên gia trước khi kết hợp; dữ liệu lâm sàng về mức độ tương tác còn hạn chế [7].
Vì thế, nếu đang dùng thuốc tránh thai nội tiết, liệu pháp hormone, thuốc điều trị dopamine hoặc thuốc kê cho bệnh phụ khoa, không nên tự bắt đầu Chasteberry. Không có cơ sở để khẳng định mọi người sẽ gặp tương tác, nhưng thiếu dữ liệu không thể được hiểu thành bảo đảm không có tương tác. Không tự ngừng thuốc tránh thai hoặc dùng thêm biện pháp liều cao theo suy đoán; hãy nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn cách tránh thai phù hợp.
Chasteberry cũng không được khuyến nghị tự dùng trong thai kỳ hay khi cho con bú: NCCIH ghi nhận một số bằng chứng tiền lâm sàng về nguy cơ, còn EMA không khuyến nghị dùng trong các giai đoạn này do dữ liệu an toàn chưa đầy đủ và có thể ảnh hưởng tiết sữa [1,2]. Nếu đang cố gắng mang thai hoặc đang điều trị hiếm muộn, cần thông báo cho bác sĩ về mọi thảo dược và thực phẩm bổ sung.
Những việc nên làm nếu đang có u xơ hoặc lạc nội mạc
- Ghi lại tên chính xác sản phẩm, loài cây, dạng chiết xuất, liều trên nhãn và ngày bắt đầu trước khi hỏi bác sĩ.
- Cho bác sĩ biết thuốc tránh thai, hormone, thuốc Parkinson, thuốc an thần hoặc thuốc tâm thần đang sử dụng.
- Tiếp tục lịch tái khám và theo dõi đã thống nhất; đừng trì hoãn siêu âm, xét nghiệm hoặc điều trị để chờ hiệu quả từ thảo dược.
- Khi triệu chứng thay đổi, ghi thời điểm đau, lượng máu kinh, chảy máu giữa kỳ, đau khi quan hệ và tác động lên sinh hoạt.
Nếu đau vùng chậu tăng dần, kinh ra nhiều hoặc kéo dài, chóng mặt, mệt lả, đau khi quan hệ hoặc có khó khăn về khả năng sinh sản, hãy trao đổi với bác sĩ phụ khoa. Chảy máu rất nhiều, choáng/ngất hoặc đau dữ dội mới xuất hiện cần được chăm sóc y tế khẩn cấp. Những dấu hiệu này cần đánh giá nguyên nhân; không thể xác định là do Chasteberry hay do bệnh nền chỉ dựa trên thời điểm xuất hiện.
Để xem bằng chứng về một mục đích sử dụng khác—triệu chứng tiền kinh nguyệt—đọc bài Chasteberry và thời gian đáp ứng trong điều hòa kinh nguyệt. Hiệu quả tiềm năng với PMS không cho phép suy rộng sang u xơ hoặc lạc nội mạc.
Câu hỏi thường gặp
Chasteberry có làm u xơ tử cung lớn lên không?
Chưa có nghiên cứu lâm sàng đáng tin cậy chứng minh điều đó. Nhưng cũng chưa có dữ liệu đủ để khẳng định sản phẩm an toàn cho mọi người có u xơ; hãy hỏi bác sĩ phụ khoa trước khi dùng.
Người bị lạc nội mạc tử cung có nên dùng Chasteberry để cân bằng hormone?
Chưa có bằng chứng đủ để xem Chasteberry là phương pháp điều trị lạc nội mạc. Không tự thay thuốc hoặc kế hoạch điều trị; hãy thảo luận với bác sĩ nếu muốn dùng.
Cảnh báo hormone-sensitive cancer của NCCIH có áp dụng cho u xơ không?
Không thể đánh đồng hai tình trạng. U xơ là khối lành tính; cảnh báo của NCCIH nêu một số ung thư nhạy cảm hormone. Với u xơ, vấn đề là thiếu dữ liệu trực tiếp, nên cần tư vấn cá nhân thay vì kết luận thảo dược chắc chắn làm khối u phát triển.
Chasteberry có thể làm giảm tác dụng thuốc tránh thai không?
Có khả năng tương tác được cơ quan quản lý lưu ý, nhưng bằng chứng lâm sàng còn hạn chế. Nếu đang dùng thuốc tránh thai nội tiết, hỏi chuyên gia trước khi sử dụng và không tự ngừng thuốc.
Chasteberry có thể thay thuốc giảm đau hoặc thuốc nội tiết không?
Không. Hiệu quả với triệu chứng PMS còn có giới hạn và không chứng minh điều trị được u xơ hoặc lạc nội mạc. Không trì hoãn chăm sóc chuyên khoa để thử thảo dược.
Kết luận
Chưa có bằng chứng ở người cho biết Chasteberry làm u xơ tử cung lớn lên hoặc khiến lạc nội mạc tiến triển. Đồng thời, cũng chưa có dữ liệu đủ để xác nhận an toàn hoặc hiệu quả của nó cho hai bệnh này. Một số cơ quan chuyên môn ghi nhận khả năng tác động hormone và tương tác thuốc, nên người đang được theo dõi u xơ, lạc nội mạc hoặc dùng thuốc nội tiết nên hỏi bác sĩ phụ khoa trước khi dùng. Chasteberry không thay thế chẩn đoán, theo dõi hay điều trị đã được thống nhất.
Tài liệu tham khảo
[1] National Center for Complementary and Integrative Health. Chasteberry: Usefulness and Safety. https://www.nccih.nih.gov/health/chasteberry.
[2] European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. Assessment report on Vitex agnus-castus L., fructus. EMA/HMPC/606741/2017. https://www.ema.europa.eu/documents/herbal-report/final-assessment-report-vitex-agnus-castus-l-fructus-revision-1_en.pdf.
[3] van Die MD, Burger HG, Teede HJ, Bone KM. Vitex agnus-castus extracts for female reproductive disorders: a systematic review of clinical trials. Planta Med. 2013;79(7):562–575. PMID: 23136064. DOI: 10.1055/s-0032-1327831.
[4] American College of Obstetricians and Gynecologists. Uterine Fibroids. https://www.acog.org/womens-health/faqs/uterine-fibroids.
[5] National Institute for Health and Care Excellence. Endometriosis: diagnosis and management (NG73). https://www.nice.org.uk/guidance/ng73.
[6] Horne AW, et al. Novel drug targets with traditional herbal medicines for overcoming endometriosis. Am J Reprod Immunol. 2019. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6637095/.
[7] Therapeutic Goods Administration. Vitex agnus-castus: safety advisory on potential interaction with oral contraceptives. https://www.tga.gov.au/safety/safety-monitoring-and-information/safety-alerts/vitex-agnus-castus.





