Nhiều người rỉ tai nhau dùng cây cải trời nấu nước uống để làm teo bướu cổ, tiêu hạch cổ mà không cần phẫu thuật hay dùng thuốc tây. Đây là bài thuốc truyền miệng rất phổ biến ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên khoa học hiện nay là: Chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh cải trời có thể làm teo bướu cổ hay làm tan hạch ở người. Việc người dân tự ý bỏ phác đồ y khoa để chỉ uống nước lá cải trời tiềm ẩn rất nhiều rủi ro.
Cải trời và lời đồn tiêu bướu dân gian
Cải trời (tên khoa học phổ biến là Blumea lacera, thuộc họ Cúc Asteraceae) vốn là loại cỏ dại mọc hoang rất nhiều ở các vùng đất ẩm nước ta [1]. Trong đời sống thường ngày, cải trời vừa được dùng làm rau ăn, vừa xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian trị mụn nhọt, viêm họng hoặc sưng hạch.
Từ quan niệm dân gian cho rằng thảo dược này có tính "mát", giải độc và tiêu viêm, nhiều người đã suy đoán rằng cây có thể làm tiêu giảm các khối bướu tại cổ. Bướu cổ thực chất là thuật ngữ chung chỉ sự phì đại hoặc biến đổi cấu trúc tuyến giáp, bao gồm nhiều thể bệnh khác nhau như bướu nhân giáp đơn thuần, bướu nhân độc, bướu giáp keo hay ung thư biểu mô tuyến giáp [2], [3].
Nỗi sợ phẫu thuật hoặc ngại dùng thuốc dài ngày khiến không ít bệnh nhân tin vào lời đồn. Nhiều người mua cả bó cây cải trời tươi hoặc khô về sắc uống mỗi ngày với hy vọng khối bướu sẽ tự biến mất mà không cần đi khám.
Cơ chế bệnh tuyến giáp và sự phức tạp của bướu cổ
Để hiểu vì sao một cây thảo dược khó có thể "làm teo bướu", cần nhìn vào cơ chế sinh bệnh rất phức tạp của mô tuyến giáp. Tuyến giáp chịu sự điều hòa chặt chẽ của hệ nội tiết và các quá trình sinh hóa tế bào.
Một nghiên cứu công bố năm 2006 khảo sát mô tuyến giáp sau phẫu thuật của bệnh nhân bướu giáp nhân bình giáp cho thấy stress oxy hóa đóng vai trò lớn trong cơ chế bệnh sinh [2]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu ghi nhận hoạt tính enzyme superoxide dismutase (SOD) tăng 101,0% và 125,9%, catalase tăng 76,6% và 71,2%, glutathione peroxidase tăng 109,6% và 249,2%, cùng các sản phẩm aldehyde peroxy hóa lipid tăng 148,5% và 120,4% trong các mô u tuyến và ung thư biểu mô [2]. Mô bình thường cạnh bướu cũng ghi nhận hoạt tính SOD tăng gấp 1,62 lần và nồng độ peroxy hóa lipid tăng 1,62 đến 1,65 lần [2]. Điều này cho thấy các cơ chế gốc tự do và stress oxy hóa can thiệp sâu vào chuyển hóa iod của tế bào tuyến giáp và sự phát triển của bệnh lý nhân giáp [2].
Mặt khác, chức năng tuyến giáp còn phụ thuộc vào enzyme và tự kháng thể. Nghiên cứu năm 1993 phát hiện hoạt tính riêng biệt của thyroid peroxidase (TPO) ở mô bướu Basedow tương đương hoặc cao hơn tuyến giáp bình thường, trong khi ở u lành tính và ung thư biểu mô tuyến giáp thì thấp hơn và thay đổi thất thường [4]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 1995 trên các bệnh nhân đần độn địa phương có bướu hoặc không bướu cho thấy tự kháng thể thể dịch kháng thụ thể TSH không tham gia vào mọi dạng bệnh sinh phì đại [5]. Rõ ràng, bướu giáp liên quan mật thiết tới tổn thương phân tử, men nội sinh và miễn dịch chứ không đơn thuần chỉ là "ứ đọng độc tố" để có thể dễ dàng giải độc bằng nước lá.
Khoa học thực nghiệm nói gì về cây cải trời?
Hiện tại, các nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp trên cây cải trời (Blumea lacera) chủ yếu dừng lại ở mức khảo sát độc tính tế bào trong ống nghiệm (in vitro) và bảo vệ gan trên mô hình động vật (in vivo).
Một nghiên cứu công bố năm 2011 về tác dụng độc tế bào của dịch chiết các cây thuốc cho thấy dịch chiết methanol và dịch chiết nước của Blumea lacera thể hiện độc tính tế bào cao trên tất cả các dòng tế bào được thử nghiệm [6]. Trong đó, dịch chiết methanol của Blumea lacera là chất có độc tính tế bào mạnh nhất trong số các chiết xuất thực vật được thử nghiệm trong nghiên cứu này [6]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết nước nóng của Blumea lacera từng được báo cáo là có hoạt tính gây độc tế bào đối với tế bào bệnh bạch cầu K562 ở người [6]. Tuy nhiên, hoạt tính gây độc tế bào trong ống nghiệm chỉ là bước sơ khai, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống thảo dược này sẽ làm tan tế bào bướu giáp trong cơ thể người.
Ở thử nghiệm trên động vật (in vivo), một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất lá Blumea lacera trên chuột cống Long Evan bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) [7]. Nghiên cứu tiến hành bào chế dạng liposome kích thước nano và dạng hỗn dịch từ chiết xuất lá cải trời đã được định danh bằng phương pháp GC-MS (chứa các thành phần như phytol) [7]. Kết quả chỉ ra cả dạng hỗn dịch và liposome của Blumea lacera đều giúp bình thường hóa các thông số sinh hóa gan, các men gan và các dấu ấn stress oxy hóa bị tăng cao do CCl4 [7]. Dạng liposome mang lại hiệu quả bảo vệ gan và giảm mức độ viêm gan trên mô bệnh học vượt trội hơn so với hỗn dịch thông thường nhờ cải thiện độ ổn định và sinh khả dụng [7].
Nghiên cứu trên cho thấy cải trời có chứa các hợp chất kháng viêm, chống oxy hóa trên gan động vật. Dù vậy, nghiên cứu này không đánh giá mô tuyến giáp và cũng không thử nghiệm trên bệnh nhân bướu cổ [7].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng
Nhìn vào các dữ liệu hiện có, chiết xuất cải trời sở hữu một số hoạt tính sinh học đáng chú ý: kháng oxy hóa, chống viêm gan trên mô hình động vật và ức chế dòng tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm [6], [7]. Chiết xuất tinh dầu của loài này cũng từng được phân tích thành phần cùng các cây họ Cúc khác ở Việt Nam để ứng dụng diệt ấu trùng muỗi truyền bệnh [1].
Thế nhưng, khoảng cách từ đĩa petri phòng thí nghiệm hay mô hình gan chuột đến viên thuốc trị bệnh tuyến giáp ở người là một chặng đường rất xa. Tuyến giáp có hệ thống chuyển hóa riêng biệt gắn liền với iod và các enzyme nội sinh đặc hiệu [2], [4]. Một chất có tác dụng chống oxy hóa trên tế bào gan [7] không đồng nghĩa với việc nó sẽ đảo ngược được sự tăng sinh nhân giáp hay sửa chữa rối loạn men chuyển hóa tại cổ [2].
Tính đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên thế giới hay tại Việt Nam chứng minh uống nước cải trời giúp thu nhỏ thể tích bướu cổ, teo hạch hay chữa lành các khối u tuyến giáp. Mọi lời quảng cáo "uống cải trời tan biến bướu giáp" đều là suy diễn chưa có cơ sở khoa học.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý trị bướu bằng cây cỏ
Hiểu lầm lớn nhất là xem bướu giáp là một bệnh duy nhất và cứ có bướu là dùng chung một bài thuốc. Thực tế, bướu cổ có thể là bướu nhân giáp đơn thuần, cường giáp, suy giáp hoặc ung thư tuyến giáp.
Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng hoạt tính của các men microsomal reductase như CYB5R và CYPOR có sự biến thiên rất lớn giữa các thể bệnh tuyến giáp: tăng gấp khoảng 5 và 10 lần ở bướu độc tuyến giáp, tăng gấp 15 và 30 lần ở một nửa số ca ung thư biểu mô tuyến giáp thể nhú (PTC), nhưng lại giảm từ 2 đến 4 lần ở u tuyến thể nang [3]. Điều này chứng minh mỗi dạng tổn thương tuyến giáp có bản chất sinh học hoàn toàn khác nhau [3]. Uống thảo dược truyền miệng không thể phân biệt hay can thiệp trúng đích vào các cơ chế phân tử này.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại". Chiết xuất methanol của cải trời từng được ghi nhận có độc tính tế bào cao trong môi trường thử nghiệm [6]. Việc dùng thảo dược không rõ liều lượng, thu hái không kiểm soát có thể gây ngộ độc, quá tải cho gan và thận, nhất là khi gan của người bệnh vốn đang phải xử lý nhiều chuyển hóa phức tạp [7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang phát hiện khối u vùng cổ, nghi ngờ bướu giáp hoặc nổi hạch cổ tuyệt đối không tự ý uống cải trời thay thế điều trị y khoa.
Cần đặc biệt thận trọng đối với những người có dấu hiệu bướu phát triển nhanh, gây khàn tiếng, khó thở, nuốt vướng hoặc sờ thấy hạch cổ cứng chắc. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của các bệnh lý ác tính như ung thư biểu mô tuyến giáp [2], [3]. Tự ý uống nước lá sẽ làm lỡ "thời gian vàng" can thiệp, khiến khối u di căn hoặc xâm lấn phức tạp.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng dịch chiết hay uống nước sắc cải trời đậm đặc vì chưa có dữ liệu kiểm chứng về độ an toàn sinh sản cũng như độc tính lâu dài trên cơ thể người.
Cách tiếp cận thực tế và an toàn cho người bệnh
Nếu bạn yêu thích cải trời, cách sử dụng an toàn và hợp lý nhất là xem nó như một loại rau ăn tự nhiên trong bữa cơm gia đình. Khi nấu canh hoặc luộc rau cải trời, nhiệt độ nấu chín thông thường giúp giảm bớt vị hăng đắng.
Tuyệt đối không nên đào rễ, nhổ cả cây nấu nước cô đặc uống thay nước lọc dài ngày với mục đích chữa bướu cổ hay tiêu hạch. Khi thấy cổ to ra hoặc sờ thấy hạch bất thường, việc đầu tiên cần làm là đến bệnh viện chuyên khoa nội tiết hoặc ung bướu để được khám, siêu âm tuyến giáp và làm xét nghiệm hormone máu.
Bác sĩ sẽ xác định rõ tính chất u là lành tính hay ác tính, chức năng tuyến giáp bình giáp, cường giáp hay suy giáp để có phác đồ điều trị chính xác, an toàn. Cải trời chỉ nên dừng lại ở vai trò một loại rau xanh ăn kèm đa dạng, không thể thay thế cho thuốc điều trị nội tiết hay chỉ định phẫu thuật.
