Can khương làm tăng huyết áp: Đúng hay sai theo nghiên cứu y học?

Nhiều người có thói quen hãm vài lát gừng tươi hoặc gừng khô vào nước ấm để làm ấm bụng trong những ngày trở gió. Tuy nhiên, không ít người mắc bệnh huyết áp lại e dè, truyền tai nhau rằng loại củ cay nóng này có thể khiến huyết áp tăng vọt nguy hiểm. Nỗi lo lắng đó khiến vị thuốc quen thuộc này bị loại bỏ khỏi chế độ ăn uống thường nhật của nhiều bệnh nhân.

Thực tế, theo các bằng chứng y học hiện đại, quan niệm can khương (gừng khô) hay gừng nói chung gây tăng áp lực máu là hoàn toàn sai lầm. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng hoạt chất trong gừng không làm tăng huyết áp, ngược lại còn hỗ trợ hạ nhẹ chỉ số này nhờ cơ chế giãn mạch tự nhiên.

Cơ chế sinh học: Vì sao gừng gây giãn mạch thay vì co mạch?

Cảm giác cay nồng đặc trưng của gừng dễ khiến người dùng nhầm lẫn với việc thân nhiệt tăng và tim đập nhanh. Dù vậy, tác động của các hoạt chất ở mức độ tế bào lại diễn ra theo hướng ngược lại nhằm bảo vệ thành mạch.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 đã phân tích tác động của dịch chiết gừng thô trên hệ thống tuần hoàn ^[1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết gừng tạo ra sự sụt giảm huyết áp động mạch phụ thuộc vào liều lượng từ 0,3 đến 3 mg/kg ở chuột ^[1]. Tác động này diễn ra nhờ khả năng phong tỏa các kênh canxi phụ thuộc điện thế trên cơ trơn mạch máu, một cơ chế tương tự hoạt động của thuốc verapamil dùng trong tim mạch ^[1]. Khi các kênh ion canxi bị chặn lại, cơ trơn thành động mạch sẽ thư giãn, dẫn đến giãn lòng mạch và giảm sức cản ngoại vi, từ đó hỗ trợ hạ áp ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu công bố năm 2018 tập trung vào hoạt chất 6-gingerol tìm thấy trong củ gừng đã làm sáng tỏ thêm cơ chế ở mức độ phân tử ^[2]. Trong các tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC), 6-gingerol kích thích gia tăng mức biểu hiện của protein tổng hợp nitric oxide nội mô dạng phosphoryl hóa (eNOS), hỗ trợ sản sinh nitric oxide thúc đẩy thành mạch co giãn đàn hồi hơn ^[2]. Đồng thời, chất này làm giảm các yếu tố gây viêm như protein kết dính tế bào mạch máu 1 (VCAM1) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNFalpha) ^[2]. Tại tế bào biểu mô thận, hoạt chất 6-gingerol còn điều hòa thụ thể PPARdelta để ức chế kênh natri biểu mô ENaC, hỗ trợ thận kiểm soát việc bài tiết muối và chất lỏng ^[2].

Tổng hợp các cơ chế này, một bài báo tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng các hoạt chất sinh học trong gừng thúc đẩy sự giãn mạch, góp phần hạ áp chứ không gây co thắt lòng mạch ^[3]. Một đánh giá khác vào năm 2021 cũng củng cố rằng các thành phần của gừng vừa chặn kênh canxi, vừa tăng tổng hợp oxit nitric và ngăn ngừa tăng sinh tế bào cơ trơn mạch máu ^[4].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định điều gì?

Không chỉ dừng lại ở các thí nghiệm tế bào hay động vật, tác động thực tế của gừng trên huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều can thiệp lâm sàng có đối chứng.

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2017 đã thu thập các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá mức độ an toàn của củ gừng trên huyết áp người ^[5]. Trong một thử nghiệm mù đôi kiểm tra trên 70 bệnh nhân đái tháo đường nhằm so sánh gừng với giả dược, các nhà khoa học không ghi nhận bất kỳ tác động làm tăng huyết áp tâm thu hay tâm trương nào, với biến động huyết áp động mạch trung bình chỉ ở mức 0,1 +- 1,1 ^[5]. Đáng chú ý hơn, ở một thử nghiệm an toàn khác trên 60 người khỏe mạnh chia 3 nhóm ngẫu nhiên, liều gừng 100 mg/kg cân nặng đã làm hạ rõ rệt huyết áp tâm thu từ 114,3 +- 3,22 mmHg xuống còn 105,5 +- 3,13 mmHg sau 2 giờ sử dụng ^[5]. Huyết áp tâm trương của nhóm này cũng giảm từ 73,3 +- 3,35 mmHg xuống 70,5 +- 3,39 mmHg trong cùng khoảng thời gian kiểm tra ^[5].

Đến năm 2019, một phân tích gộp toàn diện từ 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 345 người tham gia đã đưa ra cái nhìn tổng thể hơn ^[6]. Dữ liệu gộp từ mô hình tác động ngẫu nhiên cho thấy việc bổ sung gừng làm giảm chỉ số huyết áp tâm thu trung bình 6,36 mmHg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 2,12 mmHg ^[6]. Hiệu quả hạ áp này thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm người từ 50 tuổi trở xuống, can thiệp trong thời gian không quá 8 tuần và sử dụng liều lượng gừng từ 3 gam mỗi ngày trở lên ^[6].

Năm 2023, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng giả dược kéo dài 3 tháng trên 76 bệnh nhân mắc đồng thời đái tháo đường tuýp 2 và gan nhiễm mỡ không do rượu cũng ghi nhận kết quả tích cực ^[7]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống bột gừng viên nang liều 1.000 mg hai lần mỗi ngày (tương đương 2.000 mg/ngày) hoặc viên giả dược ^[7]. Kết thúc 3 tháng, nhóm dùng gừng ghi nhận mức cải thiện có ý nghĩa thống kê ở cả chỉ số huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương ^[7]. Ngoài ra, nhóm bổ sung gừng còn cải thiện nồng độ insulin huyết thanh, giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR và tăng cholesterol tốt HDL ^[7].

Lợi ích tim mạch đi kèm và các giới hạn khoa học

Bên cạnh tác động ổn định huyết áp, các thử nghiệm lâm sàng còn phát hiện gừng hỗ trợ kiểm soát các chỉ số chuyển hóa liên quan chặt chẽ đến biến cố tim mạch. Việc cải thiện mỡ máu, giảm kháng insulin và chống kết tập tiểu cầu giúp giảm bớt gánh nặng tổng thể lên thành mạch [4, 6]. Gừng cũng đã được xếp vào danh mục các dược liệu tiềm năng đang được thiết kế các quy trình phân tích gộp quy mô lớn để đánh giá liều lượng - đáp ứng trên sức khỏe mạch máu ^[8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách chừng mực và thận trọng. Mặc dù các kết quả đều cho thấy gừng không gây tăng huyết áp, mức độ giảm áp trong các nghiên cứu chưa thể thay thế tác dụng kiểm soát bệnh của các nhóm thuốc điều trị huyết áp chuẩn hóa.

Mặt khác, một số phân tích ghi nhận mức độ không đồng nhất giữa các dữ liệu nghiên cứu còn tương đối cao ^[6]. Các thử nghiệm lâm sàng hiện có thường kéo dài từ vài tuần đến ba tháng trên các nhóm nhỏ vài chục đến vài trăm đối tượng [1, 4, 8]. Do đó, hiệu quả lâu dài qua nhiều năm vẫn cần thêm các nghiên cứu dài hạn quy mô lớn hơn để kết luận chắc chắn.

Giải mã hiểu lầm: Tại sao dân gian nghĩ gừng làm tăng huyết áp?

Hiểu lầm gừng làm tăng huyết áp bắt nguồn chủ yếu từ cảm giác ấm nóng thực thể sau khi sử dụng. Khi uống nước gừng, hoạt chất cay kích thích thụ thể nhiệt ở niêm mạc họng và dạ dày, thúc đẩy tuần hoàn máu ngoại vi dưới da gây đỏ mặt hoặc toát mồ hôi nhẹ. Nhiều người nhầm tưởng dấu hiệu nóng bừng này đồng nghĩa với việc huyết áp tăng vọt.

Thực chất, việc dồn máu ra các mạch ngoại biên vi mô để tản nhiệt lại đi kèm phản xạ giãn mạch nội tạng, làm giảm tải áp lực dồn lên động mạch trung tâm [5, 7]. Trừ khi người dùng pha gừng chung với lượng đường hoặc mật ong quá lớn gây kích thích chuyển hóa đột ngột, bản thân gừng không phải là tác nhân kích hoạt cơn tăng huyết áp.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng can khương?

Mặc dù an toàn và hỗ trợ hạ áp nhẹ, gừng không phải là thực phẩm có thể sử dụng tùy tiện không giới hạn. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung:

Thứ nhất là người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày. Vì gừng có hoạt tính ức chế kênh canxi tự nhiên và thúc đẩy giãn mạch, việc dùng đồng thời gừng với liều lượng cao có thể cộng gộp tác dụng với thuốc hạ áp, gây tụt huyết áp quá mức ^[1].

Thứ hai là người mắc chứng rối loạn đông máu hoặc sắp bước vào phẫu thuật. Hoạt chất trong gừng có đặc tính chống kết tập tiểu cầu ^[4]. Việc kết hợp liều cao gừng với các thuốc chống đông như warfarin hay aspirin có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm.

Thứ ba là người có cơ địa dễ bị viêm loét dạ dày tá tràng nặng. Gừng kích thích tăng tiết dịch vị tiêu hóa, nếu dùng lượng đậm đặc khi bụng rỗng có thể gây cồn cào, ợ nóng khó chịu. Những bệnh nhân có bệnh nền mạn tính luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo tương thích với đơn thuốc đang sử dụng.

Cách ứng dụng an toàn trong sinh hoạt hàng ngày

Để tận dụng các đặc tính có lợi của gừng đối với hệ mạch mà không gây phản ứng phụ, người tiêu dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc:

• Liều lượng phù hợp: Các phân tích tổng hợp chỉ ra liều bột gừng từ 2 đến 3 gam mỗi ngày (khoảng 2.000 - 3.000 mg) phân bố đều trong ngày là mức có ghi nhận hiệu quả lâm sàng tốt trên mạch máu và huyết áp [4, 8]. Đối với gừng tươi, mức này tương đương khoảng vài lát mỏng hãm trà.
• Thời điểm sử dụng: Nên dùng sau bữa ăn ấm khoảng 30 phút. Tránh uống trà gừng đậm đặc lúc đói cồn cào hoặc sát giờ đi ngủ để tránh kích ứng dạ dày.
• Cách chế biến: Can khương (gừng khô) hoặc gừng tươi có thể hãm nước sôi lấy nước uống trong ngày, hoặc dùng làm gia vị nêm nếm món ăn. Khi làm trà gừng, nên hạn chế tối đa việc cho thêm nhiều đường tinh luyện.
• Kết hợp lối sống: Bổ sung gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống. Nền tảng duy trì áp lực máu ổn định vẫn đòi hỏi chế độ ăn giảm muối, uống đủ nước, vận động thể lực đều đặn và ngủ đủ giấc.

Tóm lại, lo ngại gừng hay can khương gây tăng huyết áp là một hiểu lầm phổ biến trái ngược với các bằng chứng y học hiện nay. Thay vì làm tăng áp lực mạch máu, các hoạt chất trong gừng giúp hỗ trợ giãn mạch và điều hòa huyết áp nhẹ nhàng. Sử dụng gừng với lượng vừa phải như một loại gia vị hay tách trà ấm sau bữa ăn là thói quen lành mạnh, nhưng không thể thay thế cho chỉ định điều trị và thuốc kê đơn từ bác sĩ chuyên khoa.