Dùng can khương giảm đau bụng kinh: Thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Cơn đau quặn vùng bụng dưới mỗi khi đến kỳ kinh nguyệt là nỗi ám ảnh của nhiều phụ nữ. Thay vì dùng ngay thuốc giảm đau tổng hợp, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian quen thuộc, trong đó có can khương (thân rễ gừng phơi hoặc sấy khô). Nhưng liệu vị thuốc ấm nóng này có thực sự xoa dịu được cơn đau, hay chỉ là cảm giác tâm lý?

Dưới góc nhìn y học thực chứng, các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng bột gừng khô thực sự có tác dụng giảm nhẹ đau bụng kinh nguyên phát ^[1]. Đáng chú ý, một số nghiên cứu ghi nhận mức độ hạ đau của gừng tương đương với các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thông dụng như ibuprofen hay axit mefenamic ^[2], ^[3]. Dù vậy, phần lớn thử nghiệm hiện nay có cỡ mẫu nhỏ nên người dùng vẫn cần thận trọng và hiểu đúng giới hạn thực tế.

Cơn đau bụng kinh nguyên phát sinh ra từ đâu?

Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng đau quặn vùng chậu diễn ra trong kỳ hành kinh mà không kèm theo bệnh lý vùng chậu tiềm ẩn nào ^[1], ^[2]. Tình trạng này rất phổ biến, có thể ảnh hưởng tới 50% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản ^[1]. Cơn đau kéo dài không chỉ gây mệt mỏi mà còn làm giảm hiệu suất sinh hoạt, học tập của nữ giới ^[2].

Về mặt sinh lý, các cơn co bóp tử cung dữ dội trong kỳ kinh xuất phát từ sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm, điển hình là prostaglandin. Từ xa xưa, gừng (tên khoa học Zingiber officinale R.) đã là loại gia vị và dược liệu quen thuộc dùng để chống lại các biểu hiện viêm nhiễm ^[1]. Khi chuyển dạng thành can khương qua quá trình sấy hoặc phơi khô, dược tính của gừng được ứng dụng để làm ấm, tán hàn và giảm cảm giác đau buốt.

Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận kết quả ra sao?

Nghiên cứu về tác dụng giảm đau của bột gừng đối với chứng đau bụng kinh đã được triển khai qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng:

Một thử nghiệm mù đôi năm 2009 so sánh tác dụng của gừng với hai loại thuốc giảm đau thông thường trên 150 nữ sinh viên từ 18 tuổi trở lên ^[3]. Tình nguyện viên được chia làm 3 nhóm bằng nhau: nhóm dùng gừng uống viên nang bột thân rễ gừng liều 250 mg (4 lần/ngày), nhóm dùng 250 mg axit mefenamic và nhóm dùng 400 mg ibuprofen, tất cả đều uống trong 3 ngày đầu của chu kỳ ^[3]. Đánh giá sau chu kỳ kinh cho thấy mức độ nghiêm trọng của đau bụng kinh đều giảm ở cả 3 nhóm, không có khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa gừng và 2 nhóm thuốc giảm đau về khả năng cắt cơn đau hay mức độ hài lòng của người tham gia (p > 0.05) ^[3].

Đến năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược theo dõi 120 sinh viên bị đau bụng kinh nguyên phát từ vừa đến nặng ^[1]. Nghiên cứu so sánh 2 phác đồ uống viên nang bột gừng 500 mg (3 lần/ngày) so với giả dược: phác đồ 1 uống từ 2 ngày trước kỳ kinh và tiếp tục trong 3 ngày đầu kỳ; phác đồ 2 chỉ uống trong 3 ngày đầu kỳ kinh ^[1]. Kết quả phân tích (nhóm gừng n = 56, giả dược n = 46) cho thấy cả hai phác đồ dùng gừng đều giảm mức độ đau đáng kể so với giả dược (p = 0.015 ở phác đồ 1 và p = 0.029 ở phác đồ 2) ^[1]. Tuy nhiên, chỉ có phác đồ 1 (dùng đủ 5 ngày) là tạo ra sự khác biệt rõ rệt về việc rút ngắn thời gian đau so với giả dược (p = 0.017), còn phác đồ 2 thì không thấy khác biệt đáng kể (p = 0.210) ^[1].

Năm 2014, một thử nghiệm ngẫu nhiên khác so sánh tác dụng của gừng, kẽm sulfat và giả dược trên 150 nữ sinh trung học ^[4]. Tình nguyện viên uống viên nang liên tục 4 ngày, bắt đầu từ ngày trước kỳ kinh đến ngày thứ 3 của chu kỳ ^[4]. Cả nhóm dùng gừng và nhóm dùng kẽm sulfat đều ghi nhận sự thuyên giảm mức độ đau rõ rệt hơn hẳn so với nhóm dùng giả dược (p < 0.05), đồng thời gừng và kẽm sulfat cho hiệu quả tích cực tương đương nhau ^[4].

Năm 2015, một nghiên cứu trên 122 nữ sinh viên bị đau bụng kinh từ vừa đến nặng tiếp tục so sánh bột gừng (biệt dược zintoma liều 250 mg uống mỗi 6 giờ) với viên nang axit mefenamic 250 mg (uống mỗi 8 giờ) qua 2 chu kỳ kinh nguyệt ^[5]. Điểm đau giữa hai nhóm không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê ở cả tháng thứ nhất (43.49 ± 19.99 ở nhóm gừng so với 39.01 ± 17.77 ở nhóm axit mefenamic) lẫn tháng thứ hai (38.19 ± 20.47 ở nhóm gừng so với 33.75 ± 17.71 ở nhóm axit mefenamic, p > 0.05) ^[5]. Không có sự khác biệt về mức độ đau, thời gian đau hay lượng máu kinh giữa hai nhóm, dù số ngày hành kinh ở nhóm dùng gừng có dài hơn nhóm đối chứng một chút ở cả hai chu kỳ ^[5].

Bằng chứng tổng hợp từ các phân tích gộp

Bên cạnh các nghiên cứu đơn lẻ, các dữ liệu tổng hợp cũng mang lại cái nhìn toàn diện hơn về dược liệu này:

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2015 đã rà soát 12 cơ sở dữ liệu điện tử lớn, trích xuất 7 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn ^[6]. Trong đó, phân tích gộp từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên dùng gừng so sánh với giả dược trong 3-4 ngày đầu kỳ kinh cho thấy gừng giúp giảm rõ rệt điểm đau trên thang đo thị giác trực quan (tỷ số rủi ro RR = -1.85, khoảng tin cậy 95% CI: -2.87 đến -0.84, p = 0.0003) ^[6]. Phân tích kết luận liều bột gừng từ 750 đến 2000 mg mỗi ngày trong 3-4 ngày đầu chu kỳ mang lại hiệu quả xoa dịu đau kinh nguyên phát ^[6].

Một phân tích gộp công bố năm 2021 tổng hợp từ 5 thử nghiệm so sánh với giả dược và 2 thử nghiệm so sánh trực tiếp với thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) ^[2]. Kết quả cho thấy gừng hiệu quả hơn giả dược trong việc giảm đau (chênh lệch trung bình MD = 2.67, 95% CI: 3.51 đến 1.84, p = 0.0001) ^[2]. Đặc biệt, khi so sánh với NSAID, gừng cho hiệu quả giảm cường độ đau tương đương (RR = 1.15, 95% CI: 0.53 đến 2.52, p = 0.72) ^[2]. Dẫu vậy, phân tích không thấy gừng giúp rút ngắn thời gian kéo dài của cơn đau so với giả dược (MD = -2.22, 95% CI: -7.62 đến 3.18, p = 0.42) ^[2].

Hiệu quả thực tế và giới hạn của các nghiên cứu

Dù mang lại tín hiệu khả quan, người bệnh cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách khách quan. Các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra gừng an toàn, không ghi nhận các tác dụng phụ nghiêm trọng ^[3], ^[5]. Tuy nhiên, các phân tích gộp nhấn mạnh dữ liệu hiện nay vẫn còn hạn chế về độ đồng nhất phương pháp và cỡ mẫu ^[2].

Thêm vào đó, gừng có thể không phải là lựa chọn duy nhất hoặc tối ưu nhất trong nhóm các biện pháp không dùng thuốc. Một thử nghiệm năm 2017 chia 122 nữ sinh làm 2 nhóm, so sánh việc uống viên nang gừng 250 mg với tập các bài tập kéo giãn bụng và xương chậu (10 phút mỗi lần, 3 lần/tuần) ^[7]. Kết quả ở chu kỳ thứ hai cho thấy nhóm tập kéo giãn giảm đau tốt hơn đáng kể so với nhóm dùng gừng (điểm đau 31.57 ± 16.03 so với 38.19 ± 20.47, p = 0.02) và giảm thời gian hành kinh tốt hơn (6.08 ± 1.22 ngày so với 6.67 ± 1.24 ngày, p = 0.006) ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng giảm đau

Nhiều người lầm tưởng uống can khương càng nhiều thì cơn đau sẽ biến mất càng nhanh. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng chỉ sử dụng mức liều bột gừng vừa phải, từ 750 mg đến 2000 mg mỗi ngày ^[6]. Việc lạm dụng gừng khô với liều lượng quá mức có thể gây kích ứng niêm mạc miệng, ợ nóng hoặc khó chịu vùng thượng vị.

Một quan niệm sai lầm khác là gừng có thể thay thế hoàn toàn mọi phác đồ y khoa cho mọi dạng đau bụng kinh. Các nghiên cứu đề cập ở trên hoàn toàn chỉ thực hiện trên đối tượng đau bụng kinh nguyên phát (không có tổn thương thực thể) ^[1], ^[2]. Nếu cơn đau kinh bắt nguồn từ các bệnh lý phụ khoa thứ phát như lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung hay viêm nhiễm vùng chậu, gừng khô sẽ không thể xử lý dứt điểm nguyên nhân gốc rễ.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Gừng nói chung và can khương nói riêng tương đối lành tính trong các thử nghiệm đối với nữ sinh viên ^[3], ^[5]. Tuy nhiên, các trường hợp sau cần lưu ý đặc biệt:

Người có bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng nặng cần chú ý phản ứng của đường tiêu hóa, bởi vị cay nóng của gừng khô có thể gây khó chịu. Những người có tiền sử rối loạn đông máu, phụ nữ bị rong kinh kéo dài hoặc người đang sử dụng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng gừng đều đặn theo liều trị liệu, do gừng có thể ảnh hưởng nhẹ tới độ dài ngày hành kinh ^[5].

Người mắc các bệnh nền mạn tính hoặc đau bụng kinh dữ dội kèm theo sốt, dịch tiết âm đạo bất thường không nên tự ý dùng gừng tại nhà mà cần đến cơ sở y tế để thăm khám xác định chính xác nguyên nhân.

Hướng dẫn áp dụng can khương hợp lý

Để hỗ trợ kiểm soát cơn đau bụng kinh nguyên phát, người dùng có thể tham khảo liều lượng đã được kiểm chứng an toàn qua các thử nghiệm lâm sàng:

• Liều lượng và cách chia: Có thể dùng bột gừng khô với mức liều từ 750 mg đến 2000 mg mỗi ngày ^[6]. Thông thường, có thể chia thành các liều nhỏ 250 mg uống cách mỗi 6 giờ ^[5], hoặc viên 250 mg chia 4 lần trong ngày ^[3], hoặc 500 mg chia 3 lần mỗi ngày ^[1].
• Thời điểm sử dụng: Nên bắt đầu dùng ngay từ ngày đầu tiên xuất hiện kinh nguyệt và duy trì trong 3 ngày đầu ^[3], ^[5]. Trong trường hợp thường xuyên bị đau nặng, có thể bắt đầu dùng trước kỳ kinh khoảng 2 ngày và tiếp tục đến hết ngày thứ 3 của chu kỳ để hỗ trợ rút ngắn thời gian đau ^[1].
• Cách dùng: Có thể dùng bột gừng dưới dạng viên nang tiêu chuẩn hoặc hòa bột gừng vào nước ấm để uống sau bữa ăn nhằm giảm kích ứng dạ dày. Bên cạnh đó, có thể kết hợp việc dùng gừng với các bài tập vận động, kéo giãn cơ bụng - vùng chậu thường xuyên để nâng cao hiệu quả giảm đau ^[7].

Nhìn chung, can khương là một giải pháp thảo dược tự nhiên tiềm năng, cho tác dụng giảm đau bụng kinh nguyên phát tương đương một số thuốc NSAID thông thường mà ít tác dụng phụ ^[3], ^[5]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ; chị em phụ nữ cần lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và thăm khám bác sĩ chuyên khoa nếu cơn đau kéo dài bất thường.