Nhiều người có thói quen dùng gừng khô, hay còn gọi là can khương, để giữ ấm cơ thể, pha trà trị cảm lạnh hoặc giảm các triệu chứng tiêu hóa khó chịu hàng ngày. Tuy nhiên, với những người đang phải điều trị bệnh tim mạch bằng thuốc chống đông máu, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro rất lớn.
Khi kết hợp thuốc chống đông với các sản phẩm từ can khương, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, chảy máu cam hoặc ho ra máu có thể tăng lên rõ rệt. Hiểu rõ tương tác dược lý giữa dược liệu và thuốc điều trị sẽ giúp người bệnh phòng tránh những tai biến xuất huyết nguy hiểm.
Nguy cơ tiềm ẩn từ dược liệu quen thuộc
Can khương thực chất là thân rễ phơi hoặc sấy khô của cây gừng (Zingiber officinale). Trong y học cổ truyền và đời sống thường nhật, đây là vị thuốc tính ấm, được dùng phổ biến để chữa đau bụng lạnh, nôn mửa hoặc pha nước ngâm chân, làm gia vị.
Dù quen thuộc, can khương lại chứa hàm lượng hoạt chất cô đặc cao hơn nhiều so với gừng tươi. Người bệnh sử dụng thuốc chống đông thường chỉ chú ý kiêng khem các loại tân dược khác mà quên rằng các thảo dược tự nhiên cũng có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn [1, 2].
Cơ chế tác động lên quá trình đông cầm máu
Quá trình đông máu của cơ thể cần sự tham gia nhịp nhàng của các tế bào tiểu cầu và hệ thống protein đông máu để tạo thành nút chặn cầm máu khi mạch máu bị tổn thương. Can khương tác động tiêu cực đến quá trình này qua hai con đường chính.
Thứ nhất, các nghiên cứu chỉ ra rằng các hoạt chất trong gừng có khả năng ức chế sự kết tập của tiểu cầu [1, 5, 6]. Khi dùng với liều lượng nhất định, cụ thể như thử nghiệm dùng 5g gừng chia làm hai lần uống cùng bữa ăn giàu chất béo ở nam giới khỏe mạnh, hoạt tính kết tập tiểu cầu đã bị ức chế rõ rệt [1]. Khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu qua kích thích thụ thể ADP sau khi dùng gừng kéo dài thậm chí được ghi nhận gần tương đương với thuốc chống kết tập tiểu cầu clopidogrel [2].
Thứ hai, gừng được xác định là một chất ức chế mạnh protein vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) [1]. Thuốc chống đông đường uống dabigatran etexilate là một cơ chất của hệ vận chuyển này [1]. Khi P-gp bị ức chế bởi gừng, sự đào thải của dabigatran qua đường này suy giảm, dẫn đến việc tăng nồng độ thuốc tự do trong huyết tương, đẩy nguy cơ chảy máu lên mức báo động [1].
Ghi nhận từ các nghiên cứu và ca lâm sàng thực tế
Mối lo ngại về việc dùng gừng song song với thuốc chống đông không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo lâm sàng thực tế.
Năm 2019, các bác sĩ ghi nhận trường hợp một nam bệnh nhân 36 tuổi điều trị bằng thuốc chống đông rivaroxaban ổn định trong 18 tháng do huyết khối tĩnh mạch sâu tái phát và mang đột biến Factor-V-Leiden dị hợp tử [2]. Bệnh nhân đột ngột nhập viện cấp cứu vì ho ra máu sau khi dùng lượng lớn gừng [2]. Xét nghiệm chức năng tiểu cầu thực hiện vào ngày thứ 3 sau khi ngừng gừng cho thấy kiểu hình kết tập tiểu cầu bị suy giảm rõ rệt sau khi kích thích bằng ADP [2]. Sau đó, bệnh nhân được giảm liều rivaroxaban và được khuyên giảm tiêu thụ gừng để tránh nguy cơ chảy máu tái phát [2].
Một báo cáo khác vào năm 2019 cảnh báo về việc phối hợp thảo dược với thuốc chống đông trực tiếp [1]. Một bệnh nhân tự uống hỗn hợp nước đun gừng và quế 2 lần mỗi ngày trong 3 ngày trước khi nhập viện với tình trạng xuất huyết niêm mạc lan tỏa ở đường tiêu hóa trên [1]. Do không dùng thêm thuốc mới nào khác, các chuyên gia kết luận tương tác giữa dabigatran và hỗn hợp quế, gừng đã gây xuất huyết tiêu hóa nặng [1]. Quế chứa coumarin kết hợp cùng tác động ức chế P-gp và ức chế tiểu cầu của gừng đã làm tăng nồng độ dabigatran, biến sự phối hợp này thành mối đe dọa tử vong [1].
Không chỉ các thuốc chống đông thế hệ mới, thuốc kháng vitamin K kinh điển cũng chịu ảnh hưởng. Báo cáo năm 2004 ghi nhận một phụ nữ châu Âu 76 tuổi đang điều trị phenprocoumon ổn định với chỉ số INR nằm trong ngưỡng trị liệu, nhưng sau vài tuần bắt đầu dùng các sản phẩm từ gừng, bà bị chảy máu cam dữ dội và chỉ số INR vọt lên mức 10 [3]. Tình trạng này chỉ trở về bình thường sau khi ngừng gừng và được điều trị bằng vitamin K1 [3].
Xung đột bằng chứng và giới hạn dữ liệu
Bên cạnh các ca lâm sàng nghiêm trọng, dữ liệu khoa học về tương tác này vẫn còn một số điểm chưa đồng nhất.
Một tổng quan hệ thống năm 2015 chỉ ra rằng bằng chứng lâm sàng về tác dụng của gừng đối với sự kết tập tiểu cầu vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng [4]. Cụ thể, nghiên cứu của Jiang và cộng sự trên bệnh nhân dùng warfarin cùng gừng trong 7 ngày không thấy có sự thay đổi đáng kể về chỉ số INR [4]. Thử nghiệm trên chuột Wistar cũng cho thấy dịch chiết gừng dùng chung với warfarin không tạo tác dụng hiệp đồng lên thời gian đông máu toàn phần, thời gian prothrombin (PT) hay aPTT [4].
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng dù chưa có đủ thử nghiệm đối chứng lớn, ảnh hưởng của gừng đối với chức năng tiểu cầu không thể bị xem nhẹ, đặc biệt trên những bệnh nhân có sẵn khiếm khuyết tiểu cầu, giảm tiểu cầu hoặc đang dùng thuốc chống đông [4]. Hơn nữa, việc xét nghiệm chức năng tiểu cầu vẫn cho kết quả bất thường ở bệnh nhân ho ra máu ngay cả 3 ngày sau khi dừng ăn gừng [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng can khương
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên như gừng hay can khương đều lành tính, ăn hoặc uống bao nhiêu cũng không ảnh hưởng đến đơn thuốc của bác sĩ. Thực tế, thảo dược mang các hoạt chất hóa học tự nhiên có tác động sinh học trực tiếp, tương tự như các thành phần thuốc tây [1, 5].
Một hiểu lầm khác là chỉ người dùng thuốc kháng vitamin K cổ điển (như warfarin, acenocoumarol) mới cần kiêng khem tương tác thực phẩm, còn thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOAC) như rivaroxaban, dabigatran thì hoàn toàn tự do [5]. Dữ liệu cho thấy tương tác thực phẩm với DOAC thường bị bỏ quên, nhưng các yếu tố như dùng gừng, dầu cá hay thể trọng thấp vẫn là những nguy cơ làm tăng biến cố chảy máu ở người dùng rivaroxaban [5].
Nhiều bệnh nhân cũng không chủ động thông báo cho bác sĩ về việc họ đang sử dụng các loại thực phẩm chức năng, trà thảo dược hay dược liệu bổ sung [4]. Tỷ lệ người bệnh giấu kín hoặc không trao đổi về các liệu pháp bổ sung với nhân viên y tế dao động từ 40% đến 50% [4], dẫn đến việc bác sĩ gặp khó khăn khi chẩn đoán nguyên nhân của các đợt xuất huyết không rõ nguồn gốc [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang được chỉ định bất kỳ loại thuốc chống đông máu nào – bao gồm cả nhóm kháng vitamin K (warfarin, phenprocoumon) và nhóm DOAC (dabigatran, rivaroxaban) – đều phải hết sức cẩn trọng khi dùng can khương [1, 3, 5].
Người cao tuổi mắc nhiều bệnh lý phối hợp và đang phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc thuộc nhóm có nguy cơ xuất huyết cao nhất [5]. Các khuyến cáo thực hành lâm sàng năm 2021 của Hiệp hội Nhịp tim Châu Âu (EHRA) nêu rõ cần đặc biệt thận trọng ở những bệnh nhân điều trị đa thuốc hoặc có từ 2 yếu tố nguy cơ chảy máu trở lên [5].
Bệnh nhân có tiền sử giảm tiểu cầu, rối loạn chức năng tiểu cầu, bệnh lý đông máu hoặc bệnh nhân hóa trị ung thư dùng gừng để giảm nôn trớ cũng là nhóm đối tượng được khuyến cáo nên tránh bổ sung gừng [4]. Khuyến cáo y khoa đã nêu rõ cần hạn chế sử dụng gừng và các thảo dược khác như tỏi, bạch quả trong những trường hợp mà biến cố chảy máu có thể đe dọa tính mạng [3].
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang phải sử dụng thuốc chống đông máu lâu dài, việc điều chỉnh thói quen ăn uống cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
- Tránh tuyệt đối các bài thuốc tự chế có nồng độ can khương cao, chẳng hạn như sắc nước can khương đặc, uống bột gừng khô dài ngày hoặc đun sôi gừng phối hợp với quế vỏ [1].
- Có thể dùng gừng tươi với lượng gia vị nhỏ thông thường trong nấu nướng hàng ngày, nhưng không nên lạm dụng ăn sống liên tục với lượng lớn hay uống trà thảo dược đậm đặc [1, 5].
- Luôn đọc kỹ thành phần các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, cao dán, trà giải cảm hoặc viên uống thảo dược để kiểm tra xem có chứa thành phần gừng hay can khương hay không.
- Chủ động lập danh sách tất cả các loại thảo dược, trà hay thuốc đông y mà bạn có thói quen dùng và trao đổi thẳng thắn với bác sĩ tim mạch trong mỗi lần tái khám [4].
- Theo dõi sát các dấu hiệu xuất huyết bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm, vết bầm tím tự nhiên lan rộng dưới da, phân có màu đen hoặc ho ra vệt máu để kịp thời đến viện [1, 3].
Lời khuyên giúp kiểm soát an toàn
Can khương hay gừng khô là vị thuốc quý với nhiều công dụng hữu ích, nhưng không an toàn đối với người đang sử dụng thuốc chống đông máu [1, 5]. Việc tương tác làm giảm chức năng tiểu cầu và cản trở thanh thải thuốc có thể gây ra những biến chứng xuất huyết khó lường [1, 5].
Trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ bồi bổ bằng thảo dược nào, hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tính mạng cho chính mình.
