Nhiều phụ nữ khi mang thai tìm đến chế độ ăn thực dưỡng vĩ mô với mong muốn thanh lọc cơ thể và mang lại sự an lành cho con. Tuy nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn đạm động vật và chất béo thiết yếu trong giai đoạn này thường làm dấy lên nỗi lo về sự phát triển của thai nhi.

Các dữ liệu y khoa cho thấy chế độ ăn thực dưỡng nghiêm ngặt làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân và hạn chế tốc độ tăng trưởng thể chất của trẻ sau sinh [1]. Nguy cơ này chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng thiếu hụt năng lượng và vi chất quan trọng trong thực đơn hàng ngày [2].

Cơ chế tác động của thực dưỡng đến cân nặng thai nhi

Chế độ ăn thực dưỡng vĩ mô cổ điển dựa trên ngũ cốc nguyên hạt, rau củ địa phương và đậu, hoàn toàn loại bỏ thịt, cá, trứng cùng sữa. Điều này làm giảm mật độ năng lượng và hàm lượng protein sinh học cao, vốn là nguyên liệu cơ bản xây dựng mô tế bào của thai nhi [2].

Tốc độ phát triển chiều dài của trẻ có mối liên hệ trực tiếp với lượng protein trong khẩu phần ăn của mẹ, chứ không đơn thuần phụ thuộc vào mức năng lượng tổng thể [1], [2]. Khi nguồn cung protein và vi chất bị giới hạn, bào thai không nhận đủ dưỡng chất để tối ưu hóa cân nặng trước ngày sinh [1].

Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu đoàn hệ

Một nghiên cứu theo dõi dọc kết hợp tại Hà Lan năm 1989 đã tiến hành đối chiếu 53 trẻ em được nuôi bằng chế độ ăn thực dưỡng với 57 trẻ thuộc nhóm ăn đối chứng đa dạng [1]. Các đối tượng được ghép cặp chặt chẽ theo tháng sinh, giới tính, số lần sinh của mẹ, trình độ học vấn của bố và khu vực cư trú [1].

Kết quả cho thấy cân nặng khi sinh ở nhóm trẻ có mẹ ăn thực dưỡng thấp hơn 180 g so với nhóm đối chứng [1]. Cân nặng của bé sơ sinh có mối tương quan thuận với mức tăng cân của người mẹ trong suốt thời kỳ mang thai [1].

Từ sơ sinh đến 4 tháng tuổi, mức tăng cân của trẻ ăn thực dưỡng diễn biến chậm hơn rõ rệt [1]. Từ mốc 6 tháng, đà tăng trưởng về cân nặng và chiều dài tiếp tục sụt giảm, chạm ngưỡng đáy trong giai đoạn từ 8 đến 14 tháng tuổi [1]. Các bác sĩ nhi khoa ghi nhận 30% số trẻ ăn thực dưỡng bị tiêu hao mô mỡ và teo cơ nghiêm trọng [1].

Một công trình đánh giá dài hạn công bố năm 1994 trên cùng quần thể trẻ em ăn thực dưỡng (nghiên cứu cắt ngang trên 243 trẻ từ 0-8 tuổi) khẳng định sự chững lại về thể chất xuất hiện rõ nhất trong giai đoạn ăn dặm [2]. Sau đó, các nhà khoa học khuyến nghị bổ sung cá béo và sữa vào thực đơn của các gia đình này; đợt tái khám sau 2 năm trên 194 trẻ cho thấy nhóm được bổ sung cá béo hoặc chế phẩm sữa đã tăng trưởng chiều cao nhanh hơn rõ rệt so với nhóm còn lại (p < 0.05) [2].

Tại Bắc Mỹ, phân tích năm 2017 trên 3.997 cặp mẹ con thuộc 4 nhóm đoàn hệ đa sắc tộc tại Canada (NutriGen Alliance) đã xem xét mối liên quan giữa mô hình ăn uống gốc thực vật với cân nặng sơ sinh [3]. Kết quả chỉ ra rằng mô hình dinh dưỡng thực vật có mối liên hệ nghịch với cân nặng thai nhi, trung bình giảm 67,6 g cho mỗi đơn vị gia tăng của thang điểm dinh dưỡng thực vật (p < 0.001) [3].

Ở nhóm phụ nữ da trắng gốc Âu, chế độ ăn thuần thực vật làm giảm cân nặng con (hệ số beta = -65,9 g; p < 0.001) và làm tăng đáng kể nguy cơ trẻ sinh ra nhỏ hơn so với tuổi thai (SGA) với tỷ số chênh OR = 1,46 (khoảng tin cậy 95%: 1,08 - 1,54; p = 0.005) [3].

Hệ lụy thần kinh và phát triển vận động

Tác động tiêu cực của chế độ ăn thực dưỡng nghiêm ngặt không dừng lại ở chỉ số cân nặng. Một tổng quan hệ thống năm 2022 trích dẫn nghiên cứu của Dagnelie và cộng sự đã đánh giá sự phát triển tâm thần vận động ở trẻ [4]. Trẻ thuộc nhóm ăn thực dưỡng đạt mốc tự đi độc lập muộn hơn trung bình 3 tháng so với nhóm ăn uống đa dạng [4].

Chỉ số phát triển vận động thô tổng thể ở nhóm thực dưỡng sụt giảm đáng kể (SD = -0,63; p < 0.001), khả năng giữ thăng bằng ngồi và kiểm soát đầu cổ đạt SD = -0,48 (p = 0.04), khả năng tập đi đạt SD = -0,60 (p = 0.001) [4]. Sự chậm trễ và điểm số thấp trong phát triển ngôn ngữ (SD = -0,42; p = 0.03) cũng tương quan mật thiết với tình trạng trẻ nhẹ cân khi sinh ở nhóm thực dưỡng (p < 0.05) [4].

Đáng lo ngại hơn, tổng quan này ghi nhận chuỗi 10 ca bệnh ở trẻ từ 8-18 tháng tuổi ăn chế độ thiếu hụt đạm động vật [4]. Toàn bộ 10 trường hợp đều biểu hiện di chứng thần kinh nặng nề kèm chậm lớn do nồng độ vitamin B12 và vitamin D xuống thấp, dẫn đến thiếu máu, còi cọc, bất thường cấu trúc não và thoái hóa myelin [4].

Giá trị của can thiệp dinh dưỡng chuẩn mực

Trái ngược với việc hạn chế thực phẩm hà khắc, can thiệp dinh dưỡng đầy đủ mang lại lợi ích rõ rệt cho thai nhi. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2014 gồm 29 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (31 bài báo) đã chứng minh rằng việc cung cấp thực phẩm và thực phẩm tăng cường vi chất giúp nâng cao cân nặng sơ sinh (SMD: 0,27; KTC 95%: 0,14 - 0,40; p < 0.01) [5].

Đồng thời, giải pháp này giúp giảm đáng kể tỷ lệ trẻ sơ sinh nhẹ cân (SMD: -0,22; KTC 95%: -0,37 - -0,06; p < 0.01) [5]. Các can thiệp tập trung vào nhóm chất đa lượng cũng cải thiện chiều dài của trẻ khi chào đời (p < 0.05) [5].

Ngoài ra, nghiên cứu đoàn hệ New Hampshire năm 2018 trên 862 cặp mẹ con cũng ghi nhận chất lượng bữa ăn tổng thể của người mẹ càng cao thì nguy cơ thai nhi bị nhỏ hơn so với tuổi thai (SGA) càng giảm (p-trend = 0.03) [6].

Hiểu lầm thường gặp về thực dưỡng thai kỳ

Nhiều người lầm tưởng rằng ăn thực dưỡng giúp con "nhẹ cân để dễ sinh", sau đó bé sẽ nhanh chóng bắt kịp đà tăng trưởng. Nghiên cứu thực tế tại Hà Lan chỉ ra rằng tình trạng chững tăng trưởng ở trẻ ăn thực dưỡng kéo dài đến tận giai đoạn ăn dặm, với vòng cánh tay giảm tuyệt đối và cơ bắp chỉ tăng bằng một nửa so với trẻ bình thường giữa tháng thứ 8 và 14 [1].

Một lầm tưởng khác là thực dưỡng chỉ dùng thảo mộc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối. Các dữ liệu lâm sàng khẳng định việc loại bỏ hoàn toàn đạm động vật dẫn đến thiếu hụt nghiêm trọng vitamin B12, vitamin D và đạm chuẩn, gây tổn thương não bộ và còi xương [4], [2].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ thực dưỡng vĩ mô nghiêm ngặt nếu không có chỉ định và giám sát của bác sĩ. Những thai phụ có thể trạng gầy, người có tiền sử sảy thai hoặc sinh con chậm tăng trưởng càng cần tránh việc hạn chế calo tùy tiện.

Bên cạnh đó, các bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ trong giai đoạn ăn dặm là đối tượng rất nhạy cảm. Việc cắt giảm thực phẩm nguồn gốc động vật ở lứa tuổi này dễ dẫn tới tình trạng teo cơ và thoái hóa myelin không hồi phục [1], [4].

Khuyến nghị áp dụng dinh dưỡng thai kỳ hợp lý

Thai phụ muốn duy trì xu hướng ăn nhiều thực vật cần thực hiện theo cách tiếp cận linh hoạt và khoa học:

  • Không kiêng khem cực đoan: Bổ sung định kỳ cá béo, trứng và các chế phẩm từ sữa để cung cấp đủ protein chất lượng cao và chất béo thiết yếu cho não thai nhi [2].
  • Đảm bảo kiểm soát vi chất: Khám thai định kỳ và làm xét nghiệm kiểm tra nồng độ vitamin B12, vitamin D cùng các chỉ số máu để bổ sung kịp thời [4].
  • Theo dõi cân nặng mẹ và con: Đảm bảo mức tăng cân thai kỳ hợp lý, bởi cân nặng sơ sinh phụ thuộc mật thiết vào số cân nặng mẹ tích lũy trong 9 tháng mang thai [1].

Dinh dưỡng thai kỳ đòi hỏi sự cân bằng và đa dạng sinh học thay vì những quy tắc ăn uống kiêng khem hà khắc. Việc cung cấp đầy đủ dưỡng chất không chỉ bảo vệ cân nặng sơ sinh của trẻ mà còn đặt nền móng vững chắc cho khả năng vận động và trí tuệ suốt đời [1], [4]. Thai phụ có bệnh lý nền hoặc đang theo các chế độ ăn đặc biệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn.