Thực dưỡng có cải thiện chỉ số viêm CRP ở bệnh nhân ung thư?

Nhiều người bệnh ung thư truyền tai nhau thực dưỡng để hạ viêm máu và trị bệnh. Phương pháp này thường nhấn mạnh ngũ cốc nguyên hạt cùng rau củ nhằm thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, việc ăn uống khắt khe này có thực sự giúp giảm chỉ số phản ứng viêm trên xét nghiệm định kỳ hay không vẫn là dấu hỏi lớn.

Hiện chưa có bằng chứng khoa học khẳng định ăn thực dưỡng giúp hạ chỉ số protein phản ứng C (CRP) ở người bệnh ung thư. Dù các chế độ ăn giàu thực vật giúp kiểm soát viêm ở người khỏe mạnh hoặc mắc bệnh chuyển hóa, việc tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc khi đang điều trị ung thư tiềm ẩn nguy cơ suy dinh dưỡng nghiêm trọng [1, 8].

Cơ chế sinh học của phản ứng viêm và chỉ số CRP

Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp liên quan mật thiết đến sự phát triển của nhiều bệnh lý mạn tính [2, 6]. Khẩu phần ăn hàng ngày tác động trực tiếp đến hệ vi sinh đường ruột. Khi tỷ lệ vi khuẩn đường ruột mất cân bằng, độc tố lipopolysaccharide (LPS) từ màng vi khuẩn gram âm có thể đi xuyên qua lớp tế bào biểu mô ruột vào hệ tuần hoàn máu ^[1].

Hiện tượng rò rỉ độc tố này kích hoạt các con đường tín hiệu tiền viêm gồm NF-kB và MAPK ^[1]. Khi đó, các tế bào miễn dịch như đại thực bào và tế bào lympho T tăng cường tiết ra chất trung gian gây viêm, điển hình là interleukin-6 (IL-6) ^[1]. Chất này kích thích tế bào gan sản xuất và giải phóng CRP vào máu ^[1]. Khi nồng độ CRP vượt mức 10,0 mg/L, cơ thể thường phản ánh tình trạng tổn thương mô cấp tính, trong khi các biến thiên nhỏ ở nồng độ thấp (đo bằng hsCRP) phản ánh tình trạng viêm mạn tính tiềm ẩn ^[1].

Ý nghĩa tiên lượng của xét nghiệm máu định kỳ ở bệnh nhân ung thư

Chỉ số viêm toàn thân giữ vai trò thiết yếu trong việc đánh giá tiên lượng người bệnh ung thư ^[2]. Nồng độ CRP tăng cao thường thấy ở bệnh nhân có tiên lượng xấu hoặc đã tiến triển di căn xa ^[2]. Phản ứng viêm kích thích tăng sinh tế bào lạ, hình thành mạch máu nuôi u và thúc đẩy di căn ^[2].

Chỉ số mGPS kết hợp giữa định lượng CRP và nồng độ albumin huyết thanh giúp phản ánh đồng thời mức độ viêm lẫn sự suy kiệt dinh dưỡng ^[2]. Nghiên cứu năm 2021 trên bệnh nhân ung thư biểu mô đường niệu bàng quang cho thấy mGPS (độ 1 và 2 so với độ 0) cùng nồng độ fibrinogen ban đầu cao là các yếu tố dự báo độc lập về biến chứng hậu phẫu nặng, tái phát bệnh và tử vong đặc hiệu do ung thư ^[2]. Tỷ số bạch cầu trung tính trên lympho (NLR) trước phẫu thuật lớn hơn 3 cùng nồng độ albumin thấp dự báo thời gian sống thêm toàn bộ kém hơn ^[2].

Nghiên cứu khác năm 2021 xây dựng thang điểm gồm loại u, giai đoạn bệnh, tiền sử hút thuốc, CRP và chỉ số viêm miễn dịch toàn thân (SII) ^[3]. Mô hình H (âm tính với các chỉ số viêm) có thời gian sống thêm toàn bộ dài nhất ^[3]. Ngược lại, nhóm bệnh nhân thuộc mô hình A (tiền sử hút thuốc trên 8 bao-năm, CRP từ 5 mg/L trở lên, SII từ 940 trở lên) có tiên lượng xấu nhất và thời gian sống thêm ngắn nhất, đặc biệt rõ ở ung thư phổi, ung thư vú và ung thư tiêu hóa ^[3].

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2025 theo dõi 388 bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển tại 18 trung tâm chăm sóc xác nhận CRP liên quan có ý nghĩa thống kê với thang điểm thể trạng ECOG-PS (p < 0,01) và mức độ sụt cân (p < 0,05) ^[4]. Thang điểm mGPS cũng liên quan chặt chẽ với ECOG-PS (p < 0,001), sụt cân (p < 0,001) và chỉ số khối cơ thể BMI (p < 0,05) ^[4]. Tình trạng sụt cân và suy giảm khối cơ (SMI) liên quan mật thiết đến tỷ lệ tử vong, chứng minh phản ứng viêm toàn thân gắn liền với nguy cơ suy kiệt ^[4].

Các nghiên cứu dinh dưỡng về chỉ số viêm

Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về thực dưỡng (macrobiotic) hiện chỉ ghi nhận trên nhóm bệnh nhân khác chứ không phải bệnh nhân ung thư. Thử nghiệm MADIAB phân tích năm 2015 can thiệp chế độ ăn thực dưỡng Ma-Pi 2 trong 21 ngày trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 ^[5]. Kết quả cho thấy cả nhóm ăn thực dưỡng lẫn nhóm đối chứng đều giảm đáng kể nồng độ TNF-alpha và CRP, không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê về nồng độ CRP giữa hai nhóm sau 21 ngày ^[5]. Chế độ ăn Ma-Pi 2 làm giảm nồng độ IGF-1 trung vị -12,6% và cải thiện khả năng chống oxy hóa huyết tương (BAP) thêm 26,9%, nhưng biến thiên CRP không khác biệt ^[5].

Đối với người cao tuổi, nghiên cứu đoàn hệ Lothian Birth Cohort 1936 công bố năm 2015 trên 792 người 70 tuổi sử dụng bảng hỏi tần suất thực phẩm 168 món ^[6]. Kết quả cho thấy mô hình ăn uống ít chất béo "ý thức sức khỏe" (OR 0,82, khoảng tin cậy 95% 0,68 - 0,99) và thói quen ăn nhiều trái cây (OR 0,91, khoảng tin cậy 95% 0,82 - 0,99), bao gồm táo giàu flavonoid (OR 0,63), liên quan nghịch có ý nghĩa với nồng độ CRP cao ^[6]. Nồng độ chất đông máu fibrinogen cũng tỷ lệ nghịch với mô hình Địa Trung Hải, lượng trái cây và lượng rau quả tổng thể ^[6]. Dù vậy, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ độc lập giữa từng hoạt chất chống oxy hóa riêng lẻ với các chỉ số viêm ^[6].

Một nghiên cứu can thiệp hồi cứu năm 2022 trên 16 người thuộc cộng đồng áp dụng chế độ ăn thực vật ít viêm (LIFE) nhiều rau lá xanh đậm hoặc uống sinh tố LIFE hàng ngày ^[7]. Sau 7 ngày, nồng độ CRP giảm 0,47 mg/L ở nhóm ăn kiêng LIFE (p = 0,02) và giảm 1,2 mg/L ở nhóm uống sinh tố (p = 0,04), đồng thời nồng độ beta-carotene huyết tương tăng lần lượt 23,2 và 20,6 ^[7]. Tuy nhiên, quy mô mẫu chỉ có 16 người và thiết kế hồi cứu là giới hạn lớn ^[7].

Ngược lại, nghiên cứu cắt ngang năm 2024 tại Tanzania trên 574 người trưởng thành cho thấy chế độ ăn ít rau củ làm tăng nồng độ dấu ấn viêm ruột myeloperoxidase (OR 1,7) ^[8]. Dù vậy, nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ nào giữa các mô hình ăn uống với các dấu ấn viêm toàn thân trong máu như CRP hay protein liên kết lipopolysaccharide (LBP) ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và khoảng trống bằng chứng

Nhiều người nhầm tưởng rằng chế độ ăn kiêng thực vật giúp hạ CRP ở người khỏe mạnh thì cũng có thể "bỏ đói tế bào ung thư" và hạ viêm ở người mang khối u. Đây là quan niệm sai lầm và chưa có cơ sở khoa học. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên bệnh nhân ung thư để kiểm tra việc thực dưỡng hạ CRP hoàn toàn vắng bóng; nghiên cứu của Ma-Pi 2 chỉ thực hiện trên người đái tháo đường ^[5].

Thực tế, tình trạng tăng CRP ở bệnh nhân ung thư chịu tác động lớn từ sự giải phóng cytokine do khối u và phản ứng miễn dịch nội tại của cơ thể [5, 6]. Việc đơn thuần cắt giảm dinh dưỡng qua thực dưỡng không thể thay thế các phác đồ điều trị ung bướu chuẩn mực ^[2].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn thực dưỡng?

Bệnh nhân ung thư được chẩn đoán có nguy cơ suy dinh dưỡng theo tiêu chuẩn GLIM cần tuyệt đối tránh các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo ^[4]. Người bệnh có chỉ số mGPS từ 1 trở lên, nồng độ albumin máu suy giảm hoặc tỷ số NLR lớn hơn 3 đang trong tình trạng dị hóa nặng ^[2].

Những bệnh nhân có nồng độ CRP từ 5 mg/L trở lên hoặc trên 10 mg/L thường đối mặt với nguy cơ sụt cân và suy giảm khối cơ nhanh chóng [7, 8]. Việc áp dụng thực dưỡng gắt gao có thể đẩy người bệnh vào tình trạng suy mòn ác tính (cachexia), làm gián đoạn chu kỳ hóa trị, xạ trị hoặc tăng biến chứng sau phẫu thuật ngoại khoa [5, 8].

Cách tiếp cận dinh dưỡng hợp lý

Thay vì kiêng khem khắc nghiệt theo thực dưỡng cực đoan, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu thực vật đa dạng, đủ năng lượng và cân đối:

• Tăng cường rau củ quả tự nhiên: Bổ sung đa dạng các loại rau lá xanh đậm và trái cây tươi như táo nhằm hỗ trợ chống oxy hóa và giảm các yếu tố viêm gián tiếp [2, 3].
• Không kiêng khem đạm động vật mù quáng: Người bệnh ung thư cần lượng protein chất lượng cao để bảo tồn khối cơ và duy trì nồng độ albumin huyết thanh [5, 8].
• Theo dõi xét nghiệm định kỳ: Thực hiện kiểm tra công thức máu, định lượng CRP, albumin để tính toán chỉ số mGPS và NLR theo chỉ định của bác sĩ điều trị [5, 8].
• Tham vấn chuyên môn: Mọi can thiệp thay đổi khẩu phần ăn lớn cần thông qua ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thực hiện.

Kiểm soát viêm toàn thân là yếu tố quan trọng giúp nâng cao tiên lượng điều trị ung bướu. Tuy nhiên, chế độ thực dưỡng không phải là giải pháp giúp hạ chỉ số CRP được khoa học kiểm chứng ở bệnh nhân ung thư. Ăn uống cân đối, duy trì khối lượng cơ bắp và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa là kim chỉ nam an toàn nhất cho người bệnh.