Nhiều người rỉ tai nhau tìm mua các loại bột vảy tê tê có màu sắc sáng đẹp, sạch sẽ trên thị trường tự do để bồi bổ hoặc hỗ trợ cải thiện sức khỏe. Những lời quảng cáo hấp dẫn về sản phẩm này khiến không ít người sẵn sàng chi số tiền lớn để sở hữu. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài bắt mắt của các chế phẩm truyền miệng lại tiềm ẩn mối nguy hại khôn lường cho nội tạng.
Uống các loại bột dược liệu không rõ nguồn gốc, đặc biệt là sản phẩm được tẩy rửa hay xử lý hóa chất để tạo mẫu mã đẹp, có thể dẫn trực tiếp đến tổn thương gan và suy thận nghiêm trọng [1], [2]. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi khiến người dùng đưa vào cơ thể hàng loạt độc chất nguy hiểm mà không hề hay biết [1], [3].
Nguy cơ tiềm ẩn từ hóa chất bảo quản và xử lý mẫu mã
Trên thị trường phi chính thức, các nguyên liệu nguồn gốc động vật hoặc thảo dược thô thường dễ bị ẩm mốc, phân hủy hoặc có hình thức xấu xí. Để thu hút người mua và tăng giá trị thương mại, gian thương thường sử dụng các công đoạn xử lý không được kiểm soát. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng các sản phẩm thảo dược và bài thuốc cổ truyền thường xuyên bị phát hiện nhiễm bẩn vi nấm, chất độc vi sinh, thuốc trừ sâu, cũng như các kim loại nặng có độc tính rất cao [1].
Bên cạnh đó, việc cố tình pha trộn hoặc tẩm ướp hóa chất, dược chất chưa qua kiểm duyệt vào chuỗi cung ứng là tình trạng diễn ra tương đối phổ biến [4]. Mục đích chính của hành vi này là làm đẹp hình thức bên ngoài hoặc tăng cường giả tạo các tác dụng sinh học nhằm trục lợi thương mại [4]. Nhiều loại chế phẩm lưu hành không có nhãn mác rõ ràng về thành phần, thiếu chứng nhận từ các cơ quan y tế có thẩm quyền, đẩy người dùng vào tình trạng phơi nhiễm hóa chất độc hại [5]. Thậm chí, một số sản phẩm còn chứa các thành phần động thực vật cấm lưu hành hoặc bị cố tình pha trộn thuốc tây trái phép [3].
Cơ chế khiến gan và thận dễ bị phá hủy bởi tạp chất độc hại
Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hóa và đào thải các chất độc ra khỏi cơ thể con người. Tuy nhiên, chính đặc điểm giải phẫu và sinh lý đặc thù khiến thận trở thành mục tiêu đặc biệt dễ bị tổn thương bởi các hóa chất lạ [2]. Thận có lưu lượng máu đi qua rất lớn, diện tích bề mặt tế bào nội mô rộng cùng hoạt động chuyển hóa cực kỳ cao [2].
Quá trình các tế bào biểu mô ống thận chủ động hấp thu hóa chất, kết hợp với hiện tượng cô đặc nước tiểu ở vùng tủy thận và độ pH nước tiểu thấp làm tăng nguy cơ lắng đọng các phân tử độc [2]. Khi tạp chất hoặc kim loại nặng xâm nhập, chúng có thể khởi phát các phản ứng viêm mô kẽ, hình thành tinh thể niệu, gây hoại tử ống thận hoặc phát triển thành bệnh thận mạn tính tiến triển [2], [6]. Trong khi đó, gan phải gánh chịu độc tính trực tiếp từ quá trình phân giải các hóa chất lạ, dẫn tới suy giảm chức năng tế bào gan và gây tổn thương đa cơ quan [1], [4].
Bằng chứng khoa học về độc tính của thảo dược nhiễm bẩn
Các đánh giá hệ thống quy mô lớn đã cảnh báo rõ ràng về mối nguy của các chế phẩm cổ truyền bị ô nhiễm tạp chất và hóa chất.
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ 5 cơ sở dữ liệu điện tử lớn, phân tích tổng cộng 26 nghiên cứu tổng quan hệ thống liên quan đến vấn đề gian lận và nhiễm bẩn thảo dược [1]. Kết quả cho thấy tình trạng ô nhiễm rất phức tạp với bụi bẩn, ký sinh trùng, vi khuẩn, nấm mốc, thuốc trừ sâu, tân dược và đặc biệt là kim loại nặng độc hại [1]. Hậu quả lâm sàng ghi nhận bao gồm ngộ độc thạch tín (asen), ngộ độc chì, thủy ngân, hội chứng gan thận, suy thận, suy gan cấp, bệnh não gan, toan chuyển hóa, hôn mê và tử vong [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt vì các rủi ro sức khỏe là vô cùng nặng nề [1].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2012 tập trung vào tác động tiêu cực của các bài thuốc đối với thận [5]. Nghiên cứu chỉ rõ tổn thương thận không chỉ bắt nguồn từ độc tính tự nhiên của thảo dược mà phần lớn do quy trình bào chế cẩu thả, sự hiện diện của tạp chất, kim loại nặng và hóa chất gian lận [5]. Tác giả nhấn mạnh việc thiếu nhãn mác cảnh báo và thiếu kiểm định quy trình sản xuất đang đe dọa trực tiếp đến an toàn của người bệnh [5].
Tại Hoa Kỳ, nghiên cứu năm 2016 về tổn thương gan do thực phẩm chức năng và thảo dược ghi nhận các hóa chất lạ bị đưa vào chuỗi cung ứng ở bất kỳ giai đoạn nào, từ nguyên liệu thô đến khâu đóng gói [4]. Đa phần các vụ việc là hành vi cố ý thao túng để thu lợi thương mại [4]. Nhiều loại hóa chất độc hại đã bị cấm khỏi thị trường nhưng vẫn bị phát hiện lén lút trong các sản phẩm trôi nổi [4].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2021 về bệnh thận do thảo dược cho biết ước tính có tới một phần ba người trưởng thành tại các nước phát triển và trên 80% dân số tại nhiều nước đang phát triển sử dụng các bài thuốc truyền thống [2]. Nghiên cứu cảnh báo các hóa chất ô nhiễm hoặc pha trộn trái phép có thể kích hoạt tổn thương thận cấp, xơ hóa kẽ thận mạn tính, sỏi thận, hoặc thậm chí là ung thư biểu mô đường niệu [2].
Nghiên cứu năm 2018 về độc tính thận từ các phương thuốc truyền thống phân tích thêm rằng chế biến sai quy cách, điều kiện bảo quản kém, nhiễm kim loại nặng và gian lận thương mại là các yếu tố chính thúc đẩy viêm thận mô kẽ, tiêu cơ vân, hội chứng Fanconi và suy thận [6].
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy rõ rệt nguy cơ nhiễm độc cơ quan từ tạp chất và hóa chất tẩm ướp [1], [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng lưu ý rằng tần suất tổn thương thực tế ngoài cộng đồng rất khó thống kê đầy đủ do người bệnh thường giấu giếm tiền sử sử dụng hoặc sản phẩm trôi nổi không thể truy xuất nguồn gốc [2], [6].
Hiểu lầm tai hại: Cứ đẹp mắt và tự nhiên là bổ dưỡng
Rất nhiều người lầm tưởng rằng nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên hoặc động vật quý hiếm thì luôn an toàn và lành tính [3], [6]. Thực tế, quan niệm sai lầm này khiến cả người dùng lẫn thầy thuốc dễ bỏ qua các dấu hiệu suy thận, suy gan giai đoạn sớm do độc chất [2], [6].
Nhiều người chi tiền triệu mua vảy tê tê vì thấy bề mặt nhẵn bóng, sạch sẽ, màu sắc đồng đều mà không biết rằng vẻ ngoài bắt mắt đó thường là sản phẩm của các loại thuốc tẩy, hóa chất chống mốc công nghiệp hoặc kim loại nặng được sử dụng cẩu thả [1], [5]. Việc nghiền mịn các nguyên liệu này thành bột vô tình biến chúng thành một "ly cocktail hóa chất" đưa trực tiếp vào đường tiêu hóa, gây độc nhanh chóng cho gan và thận [1], [4]. Hơn nữa, việc sử dụng các sản phẩm từ động vật hoang dã nguy cấp còn vi phạm pháp luật bảo vệ động vật hoang dã.
Những đối tượng tuyệt đối phải cẩn trọng
Bất kỳ ai cũng có thể bị nhiễm độc nếu dung nạp phải hóa chất tẩy rửa hoặc tạp chất có trong bột dược liệu trôi nổi [1]. Dù vậy, một số nhóm đối tượng sau đây đối diện với rủi ro đe dọa tính mạng cao hơn nhiều lần:
- Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, gan nhiễm mỡ hoặc viêm gan virus: Khả năng trung hòa độc chất của gan đã suy yếu, việc tiếp xúc với hóa chất hay kim loại nặng dễ kích hoạt viêm gan cấp và bệnh não gan [1].
- Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc cao huyết áp: Thận của nhóm này vốn đã suy giảm độ lọc cầu thận, rất nhạy cảm với tình trạng lắng đọng độc chất, dễ rơi vào suy thận cấp hoặc tổn thương mô kẽ không thể phục hồi [2], [6].
- Người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Hóa chất tẩm ướp hoặc các thành phần pha trộn có thể tạo ra tương tác dược lực học bất lợi, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị và gia tăng độc tính chuyển hóa [5], [2], [3].
- Người cao tuổi: Chức năng sinh lý của hệ bài tiết suy giảm tự nhiên theo độ tuổi khiến việc thanh thải độc tố diễn ra chậm chạp [2].
Lời khuyên thực tế để bảo vệ sức khỏe gan thận
Để bảo vệ bản thân và gia đình trước các rủi ro nhiễm độc nghiêm trọng, mỗi người cần xây dựng thói quen chăm sóc sức khỏe khoa học và tỉnh táo:
- Không mua bán, sử dụng bột vảy tê tê hay bất kỳ chế phẩm động vật hoang dã nào: Đây là hành vi vi phạm pháp luật và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc rất lớn từ các hóa chất bảo quản chợ đen [1], [3].
- Tránh xa các loại bột dược liệu không rõ nguồn gốc: Tuyệt đối không dùng sản phẩm không có bao bì tiêu chuẩn, thiếu nhãn mác, không công bố thành phần định lượng hoặc chưa được cơ quan y tế cấp phép lưu hành [5].
- Cảnh giác với hình thức "đẹp bất thường": Các sản phẩm thô tự nhiên thường có độ xỉn màu nhất định; màu sắc quá sáng, bóng bẩy hoặc không bị mối mốc theo thời gian thường là dấu hiệu của việc lạm dụng chất bảo quản hoặc hóa chất tẩy trắng [1].
- Thăm khám bác sĩ khi cơ thể có bất thường: Nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, vàng da, phù nề, nước tiểu đổi màu hoặc tiểu ít sau khi dùng các bài thuốc truyền miệng, cần lập tức đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan thận [2], [6]. Nhớ thông báo chi tiết cho bác sĩ về các loại bột hay thảo dược đã sử dụng [2], [3].
Sức khỏe không đến từ các loại bột đắt đỏ được quảng cáo truyền miệng một cách vô căn cứ. Việc sử dụng bột vảy tê tê tẩm ướp hóa chất làm đẹp không chỉ đe dọa trực tiếp mạng sống bởi suy gan, suy thận mà còn tiếp tay cho các hành vi săn bắt trái phép. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại chế phẩm bồi bổ nào.
