Nhiều phụ nữ sau sinh gặp áp lực giảm cân nhanh và tìm đến các chế độ ăn cắt giảm tinh bột như keto hoặc low-carb. Tuy nhiên, việc áp dụng các chế độ ăn kiêng khắt khe trong giai đoạn tạo sữa tiềm ẩn những thay đổi chuyển hóa đáng lo ngại.
Về mặt an toàn, chế độ ăn rất ít carbohydrate như keto (thường dưới 50g mỗi ngày) tiềm ẩn nguy cơ biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, điển hình là toan ceton [1]. Ngược lại, việc giảm mức độ vừa phải (low-carb) ít tạo áp lực chuyển hóa hơn, nhưng hiện tại y văn vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp để so sánh các mốc carbohydrate cụ thể ở nhóm đối tượng này [2], [1].
Cơ chế chuyển hóa khi cắt giảm carbohydrate
Khi lượng carbohydrate nạp vào giảm xuống mức rất thấp, cơ thể cạn kiệt nguồn glucose dự trữ và buộc phải chuyển đổi chất béo thành các thể ceton tại gan để cung cấp năng lượng thay thế [3], [1]. Trạng thái này được gọi là ketosis dinh dưỡng [1].
Ở người bình thường, ketosis dinh dưỡng duy trì lượng ceton ở ngưỡng an toàn mà không làm thay đổi độ pH trong máu [1]. Tuy nhiên, hoạt động tạo sữa ở phụ nữ sau sinh đòi hỏi tiêu hao năng lượng và glucose rất lớn [1]. Khi lượng carbohydrate ăn vào bị cắt giảm mạnh kết hợp với nhu cầu tạo sữa cao, quá trình oxy hóa chất béo tăng vọt trong khi quá trình oxy hóa tinh bột sụt giảm, dẫn đến tình trạng tích tụ ceton nhanh bất thường [1].
Rủi ro chuyển hóa ở phụ nữ đang cho con bú: Bằng chứng y văn
Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ đang cho con bú hiện nay chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh và quan sát sinh hóa [1]. Một báo cáo ca bệnh và tổng quan y văn năm 2019 ghi nhận trường hợp người mẹ cho con bú bị nhiễm toan ceton nặng nguy hiểm đến tính mạng sau khi áp dụng chế độ keto dưới 50g carbohydrate mỗi ngày [1].
Nghiên cứu quan sát cũng chỉ ra rằng, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ khi áp dụng chế độ ăn ít tinh bột hoặc nhịn ăn 42 giờ có nồng độ axit hydroxybutyric trong máu cao hơn rõ rệt so với phụ nữ không cho con bú [1]. Hiện tượng này tương tự như "bovine ketosis" ở bò sữa, xảy ra khi năng lượng nạp vào không bù đắp nổi nhu cầu tạo sữa [1].
Đối với tim mạch và chuyển hóa chung, tổng quan năm 2021 cho thấy chế độ keto rất ít carbohydrate có thể đem lại cải thiện ngắn hạn về cân nặng, đường huyết nhưng dữ liệu an toàn dài hạn còn thiếu, và rủi ro có thể vượt trội lợi ích [4]. Một tổng quan khác đánh giá về nguy cơ tim mạch cũng chỉ ra mô hình low-carb vừa phải mang lại nhiều lợi ích về tỷ lệ tử vong do tim mạch hơn so với mô hình cắt giảm cực đoan như keto [5].
Cần lưu ý, một nghiên cứu năm 2020 trên 79 trẻ dưới 1 tuổi bị động kinh kháng thuốc cho thấy việc kết hợp sữa mẹ vào phác đồ ăn keto của chính đứa trẻ là khả thi và an toàn [6]. Tuy nhiên, kết quả này áp dụng trên đứa trẻ điều trị bệnh, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người mẹ cho con bú ăn keto là an toàn [6], [1].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các tài liệu khoa học hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về dinh dưỡng sau sinh:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng kiểm soát so sánh trực tiếp rủi ro chuyển hóa giữa mức cắt giảm cực đoan (dưới 20g carb/ngày) và mức giảm vừa (50-100g carb/ngày) ở phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ.
- Chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ carbohydrate tối thiểu an toàn để mẹ không bị rơi vào tình trạng toan ceton khi đang duy trì lượng sữa [2], [1].
- Chưa có nghiên cứu dài hạn đánh giá tác động của chế độ ăn keto của mẹ lên thành phần dưỡng chất đầy đủ của sữa mẹ và sự phát triển của trẻ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú hoàn toàn không nên tự ý áp dụng chế độ ăn cắt giảm carbohydrate cực đoan như keto [1]. Nhu cầu năng lượng phục vụ việc tiết sữa rất cao, việc thiếu hụt đột ngột calo và tinh bột dễ đẩy cơ thể vào trạng thái suy kiệt và nhiễm toan chuyển hóa [1].
Những người có tiền sử rối loạn chuyển hóa, bệnh tim mạch hoặc suy giảm chức năng gan thận cũng cần tránh việc tự ý ăn keto, do chế độ này làm thay đổi chất lượng bữa ăn và chưa có đủ bằng chứng về tính an toàn lâu dài [4], [5].
Lời khuyên áp dụng trong thực tế
Thay vì áp dụng các biện pháp ăn kiêng khắt khe để giảm cân sau sinh, việc cắt giảm từ từ các nguồn tinh bột hấp thu nhanh (bánh kẹo, nước ngọt) và duy trì lượng carbohydrate phức hợp hợp lý là lựa chọn an toàn hơn. Bất kỳ sự thay đổi lớn nào về khẩu phần ăn trong giai đoạn cho con bú cũng cần có sự tư vấn và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.




