Trả lời ngắn: Không có bằng chứng cho quy tắc chung rằng mọi người bị viêm cột sống dính khớp đều phải tránh mọi động tác duỗi cột sống. Ngược lại, NICE khuyến nghị chương trình tập có cấu trúc, cá nhân hóa với chuyên viên vật lý trị liệu; chương trình có thể bao gồm duỗi cột sống, tầm vận động, sức mạnh, tư thế và thể dục nhịp điệu [1]. Tuy nhiên, khuyến nghị đó không có nghĩa mọi tư thế ngửa sâu trong yoga đều phù hợp, đặc biệt nếu cột sống đã cứng/dính, có gù rõ, loãng xương hoặc từng gãy đốt sống. Chưa có nghiên cứu đủ để xác định tư thế ngửa sâu nào an toàn cho từng mức bệnh. Hãy xin hướng dẫn cá nhân từ bác sĩ thấp khớp hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước khi tăng biên độ hay dùng lực ép.

Viêm cột sống dính khớp ảnh hưởng cột sống ra sao?

Viêm cột sống dính khớp (ankylosing spondylitis, AS) là một thể của viêm cột sống trục. Mức độ viêm, đau, cứng khớp và thay đổi cấu trúc khác nhau giữa từng người. Ở một số người bệnh lâu năm, các đốt sống có thể dần hạn chế di động hoặc dính; một số khác vẫn duy trì khả năng vận động đáng kể. Không thể suy ra tình trạng cột sống chỉ từ tên chẩn đoán hoặc số năm mắc bệnh.

Khi cột sống trở nên cứng và có biến đổi cấu trúc, lực tác động có thể phân bố khác với cột sống linh hoạt. Nghiên cứu bệnh chứng toàn quốc ở Đài Loan ghi nhận AS liên quan nguy cơ gãy cột sống cao hơn, và các tổng quan về gãy trên cột sống dính nhấn mạnh chấn thương nhẹ đôi khi cũng đáng lưu ý [2, 3]. Những dữ liệu này nói về nguy cơ gãy ở nhóm người mắc AS, nhất là khi có tổn thương cấu trúc; chúng không chứng minh động tác yoga ngửa lưng gây gãy xương.

Vì vậy cần tránh cả hai cực đoan: không nên buộc người bệnh vào tư thế sâu, nhưng cũng không nên mặc định rằng cột sống phải bất động hoặc mọi vận động đều nguy hiểm. Mức dính, tư thế hiện tại, mật độ xương, tiền sử gãy, mức độ viêm và khả năng kiểm soát thân mình đều ảnh hưởng lựa chọn bài tập.

Duỗi cột sống có vai trò gì trong chương trình điều trị?

Duỗi cột sống là hướng vận động đưa thân mình về tư thế thẳng hoặc hơi mở ra sau; động tác này khác với việc giật, nảy hoặc cố ép lưng đến cuối biên độ. NICE khuyến nghị người mắc viêm cột sống trục được giới thiệu đến chuyên viên vật lý trị liệu để xây dựng chương trình có cấu trúc, bao gồm duỗi cột sống, tầm vận động, kéo giãn, tăng sức mạnh, tư thế, hít thở sâu và vận động nhịp điệu [1]. ASAS–EULAR cũng xem giáo dục và vận động là thành phần quan trọng trong chăm sóc viêm cột sống trục [4].

Các khuyến nghị này hỗ trợ duy trì vận động chức năng và tư thế, không phải lời khuyên tự thực hiện mọi động tác ở biên độ tối đa. Chuyên viên có thể chọn dạng duỗi nhẹ, tư thế nằm có hỗ trợ, bài tập cho ngực/hông hoặc cách khác tùy triệu chứng. Một động tác có vẻ “mở ngực” nhưng khiến người tập phải cong mạnh ở một đoạn cột sống cứng có thể không tương đương bài tập duỗi được hướng dẫn trong vật lý trị liệu.

Người bệnh cũng không nên dùng mức đau làm thước đo duy nhất cho tổn thương. Cảm giác căng nhẹ thoáng qua trong một bài tập đã được hướng dẫn khác với đau nhói mới xuất hiện, đau tăng kéo dài, tê yếu hoặc mất thăng bằng. Nếu triệu chứng đổi khác đáng kể, dừng động tác và trao đổi với nhóm điều trị.

Yoga có thể có lợi, nhưng nghiên cứu chưa trả lời câu hỏi về ngửa sâu

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có nhóm chờ gồm 60 người mắc AS đánh giá chương trình yoga trực tuyến ba lần mỗi tuần trong tám tuần, bên cạnh điều trị thường quy. Nhóm yoga cải thiện một số chỉ số chức năng, hoạt động bệnh, độ linh hoạt và chất lượng sống so với nhóm đối chứng [5]. Nghiên cứu này cho thấy một chương trình yoga được thiết kế trong khuôn khổ nghiên cứu có thể hữu ích cho một số người; nó không phân tích riêng tư thế ngửa sâu, không thiết lập liều độ cong an toàn và không chứng minh kết quả áp dụng cho người có cột sống dính cứng hoặc nguy cơ gãy cao.

Thử nghiệm yoga và tập luyện khác ở nhóm AS cũng nghiên cứu các chương trình có cấu trúc, chứ không yêu cầu người tham gia tự ép đến biên độ tối đa [6]. Khi đọc tiêu đề kiểu “yoga cải thiện độ linh hoạt”, cần xem tư thế cụ thể, người được tuyển, thời lượng, giám sát và báo cáo biến cố. Kết quả chung của một lớp tập không đủ để đánh giá một động tác riêng như tư thế rắn hổ mang, bánh xe hay cầu ngửa.

Cho đến nay, thiếu thử nghiệm so sánh các mức ngửa lưng cụ thể ở người có AS, phân tầng theo dính đốt sống, mật độ xương và tiền sử gãy. Vì vậy, không thể đưa ra một góc ngửa hoặc danh sách tư thế cấm áp dụng cho tất cả. Hướng hợp lý là giữ vận động có lợi nhưng điều chỉnh theo đánh giá chuyên môn.

Ai cần được đánh giá kỹ trước khi tập tư thế sâu?

Trao đổi với bác sĩ thấp khớp hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước khi tập tư thế yoga có biên độ lớn nếu bạn đã được nói rằng cột sống dính/cứng, có gù hoặc khó giữ đầu-thân ở tư thế trung tính, được chẩn đoán loãng xương, từng gãy đốt sống, có đau lưng mới xuất hiện, hoặc đã phẫu thuật cột sống. Cũng nên hỏi nếu bệnh đang bùng phát, đau ảnh hưởng giấc ngủ, có tê/yếu chi hay đang dùng thuốc làm tăng nguy cơ té ngã.

Các yếu tố này không tự động cấm mọi hình thức yoga. Chúng là lý do để được đánh giá xem cần giới hạn biên độ, hỗ trợ bằng ghế/gối, thay tư thế nằm, chọn bài tập khác hoặc theo dõi sát hơn. Với người cột sống dính và gù, việc cố “nắn thẳng” bằng lực ngoài có thể nguy hiểm; các khuyến nghị về cột sống dính nhấn mạnh xử trí thận trọng khi có chấn thương hoặc nghi gãy [3, 7].

Hãy báo cho giáo viên yoga về chẩn đoán và những hạn chế đã được bác sĩ xác nhận. Tuy nhiên, giáo viên không thay thế đánh giá lâm sàng; nếu chưa được hướng dẫn, không nên để người khác đẩy lưng, kéo tay hoặc dùng trọng lượng cơ thể để tăng độ ngửa. Các động tác xoay mạnh, giật nảy và thao tác nắn chỉnh cột sống cũng cần được xem xét riêng với nhân viên y tế.

Cách chọn bài tập thay cho việc cố đạt tư thế sâu

Nếu đã được chuyên viên cho phép tập, bắt đầu bằng biên độ thoải mái và chậm rãi. Có thể dùng tư thế trung tính, bài tập thở, vận động vai-ngực-hông hoặc duỗi nhẹ có hỗ trợ nếu phù hợp với kế hoạch cá nhân. Tăng từng yếu tố một—thời lượng, số lần hoặc biên độ—để nhận biết cơ thể đáp ứng ra sao; tránh đồng thời tăng độ sâu và cường độ.

Không dùng ảnh chụp tư thế của người khác để đặt mục tiêu cho cột sống của mình. Mỗi người có mức độ dính, cấu trúc xương, đau và khả năng giữ thăng bằng khác nhau. Có thể hỏi chuyên viên: “Tôi có cần hạn chế ngửa lưng không?”, “Động tác nào thay thế tư thế này?”, “Dấu hiệu nào cần dừng?” và “Có cần kiểm tra nguy cơ loãng xương/gãy xương không?”.

Nếu xuất hiện đau đột ngột dữ dội sau cú ngã hoặc va chạm nhẹ, đau mới khu trú ở cột sống, yếu/tê chân tay, tê vùng yên ngựa hoặc thay đổi kiểm soát bàng quang/ruột, cần tìm đánh giá y tế khẩn. Ở người có AS và cột sống cứng, triệu chứng sau chấn thương cần được xem xét nghiêm túc; NICE khuyến nghị chuyển chuyên khoa khi nghi gãy cột sống [1, 3].

Nếu đang cân nhắc xoa bóp hoặc rượu thuốc để xử lý đau khớp, hãy đọc thêm những giới hạn và lưu ý an toàn khi dùng rượu thuốc xoa bóp. Đau do viêm cột sống trục cần được quản lý cùng bác sĩ, không nên dùng lực mạnh để cố nắn cột sống.

Câu hỏi thường gặp

Người bị AS có phải tránh mọi động tác duỗi lưng không?

Không. NICE đưa duỗi cột sống vào chương trình tập cá nhân hóa do chuyên viên vật lý trị liệu hướng dẫn. Điều đó không đồng nghĩa mọi tư thế ngửa sâu hoặc ép cuối biên độ đều phù hợp [1].

Yoga ngửa lưng sâu có gây gãy cột sống không?

Chưa có bằng chứng trực tiếp để khẳng định tư thế yoga ngửa sâu gây gãy ở mọi người mắc AS. Cột sống đã dính có thể dễ tổn thương hơn khi chấn thương; người có dính cứng, loãng xương, gù hoặc tiền sử gãy nên được đánh giá trước khi tập biên độ lớn [2, 3].

Yoga có thể giúp người mắc viêm cột sống dính khớp không?

Một số thử nghiệm chương trình yoga có cấu trúc ghi nhận cải thiện chức năng và một số kết quả sức khỏe, nhưng không xác định an toàn cho từng tư thế ngửa sâu. Hãy dùng chương trình đã điều chỉnh và trao đổi với chuyên viên [5, 6].

Giáo viên có thể dùng tay đẩy lưng để tăng độ ngửa không?

Không nên để người khác ép lưng hoặc nắn chỉnh khi chưa có đánh giá chuyên môn, nhất là khi cột sống đã cứng/dính. Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước.

Tôi cần làm gì khi đau tăng trong lúc tập?

Dừng động tác gây đau, trở về tư thế an toàn và ghi nhận triệu chứng. Nếu đau mới, dữ dội, kéo dài hoặc có tê yếu, hãy liên hệ nhóm điều trị; sau chấn thương hoặc có dấu hiệu thần kinh cần được đánh giá khẩn.

Động tác nào có thể thay tư thế ngửa sâu?

Không có một bài thay thế chung cho mọi mức bệnh. Chuyên viên có thể chọn vận động tư thế, duỗi nhẹ có hỗ trợ, bài thở hoặc vận động các vùng khác tùy mức dính và triệu chứng.

Kết luận

Người mắc viêm cột sống dính khớp không cần tự cấm toàn bộ vận động duỗi lưng; hướng dẫn lâm sàng còn khuyến nghị duỗi cột sống trong chương trình cá nhân hóa. Nhưng tư thế yoga ngửa sâu chưa được nghiên cứu đủ để khẳng định an toàn cho mọi người, nhất là khi cột sống dính, gù, loãng xương hoặc từng gãy. Hãy tập theo đánh giá chuyên môn, không ép biên độ hay nắn chỉnh bằng lực, và tìm trợ giúp nếu có đau mới sau chấn thương hoặc dấu hiệu thần kinh.