Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hay bước vào đợt không khí lạnh, những cơn đau buốt, co cứng tại các khớp gối, khớp ngón tay lại trở thành nỗi ám ảnh dai dẳng của người cao tuổi và bệnh nhân thoái hóa khớp. Không ít người tìm kiếm các bài thuốc dân gian quen thuộc trong vườn nhà, trong đó lá và các bộ phận của cây vọng cách thường được truyền tai nhau như một vị cứu tinh cho chứng đau nhức xương khớp.
Thực tế, các bằng chứng dược lý học hiện đại cho thấy vọng cách chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm, giúp ức chế enzym gây viêm, giảm tính thấm thành mạch và từ đó xoa dịu triệu chứng sưng đau khớp một cách đáng kể. Tuy nhiên, hiệu quả này cần được hiểu đúng theo cơ chế khoa học thay vì ngộ nhận như một liệu pháp thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.
Nỗi ám ảnh đau nhức khớp và thói quen tìm đến cây thuốc vườn nhà
Thoái hóa khớp là tình trạng tổn thương sụn khớp và xương dưới sụn, đi kèm với phản ứng viêm mạn tính mức độ nhẹ đến vừa tại màng hoạt dịch. Khi sụn khớp bị bào mòn, các mảnh vỡ giải phóng vào bao khớp sẽ kích hoạt tế bào miễn dịch, làm bùng phát các đợt sưng, nóng, đỏ và đau nhức dữ dội, hạn chế nghiêm trọng khả năng vận động hàng ngày.
Trước nỗi lo ngại về tác dụng phụ trên dạ dày và thận khi phải dùng thuốc giảm đau kháng viêm tây y kéo dài, nhiều người bệnh có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Cây vọng cách (tên khoa học là Premna integrifolia hoặc Premna serratifolia, thuộc họ Cỏ roi ngựa Verbenaceae) từ lâu đã hiện diện trong bữa ăn của người Việt như một loại rau gia vị ăn kèm gỏi cá, thịt nướng, đồng thời là vị thuốc được dân gian dùng để thanh nhiệt, tiêu độc và làm dịu các chứng đau mỏi gân xương.
Vọng cách tác động thế nào đến ổ viêm khớp?
Bản chất của các cơn đau nhức trong thoái hóa khớp xuất phát từ các chất trung gian hóa học gây viêm được giải phóng tại mô khớp. Trong đó, enzym cyclo-oxygenase (đặc biệt là COX) đóng vai trò then chốt trong việc chuyển hóa acid arachidonic thành prostaglandin – chất gây giãn mạch, tăng tính thấm và khuếch đại cảm giác đau lên các đầu mút dây thần kinh.
Theo các nghiên cứu dược lý, chiết xuất từ cây vọng cách có khả năng tác động đa cơ chế lên tiến trình viêm này. Chiết xuất methanolic của cây đã được chứng minh có tác dụng ức chế rõ rệt hoạt động của enzym cyclo-oxygenase-1 (COX-1) và giúp ổn định màng tế bào [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết cây còn giúp ức chế hiện tượng tăng tính thấm mạch máu do acid acetic gây ra và ngăn chặn tình trạng tạo nốt sẩn phù do histamin [1]. Khi màng tế bào được ổn định và các chất trung gian như histamin hay prostaglandin bị chặn đường hoạt động, hiện tượng thoát dịch viêm vào ổ khớp giảm xuống, nhờ đó hiện tượng sưng nề và cảm giác căng tức, đau buốt tại khớp thoái hóa được xoa dịu.
Ức chế enzym COX-1 và ổn định màng tế bào: Nghiên cứu từ chiết xuất vỏ và rễ
Để làm sáng tỏ khả năng chống viêm của loài thảo dược này, một tổng quan dược lý công bố năm 2016 đã ghi nhận nhiều thí nghiệm chuyên sâu trên động vật [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanolic từ vỏ cây vọng cách (Premna integrifolia) trên mô hình gây viêm thực nghiệm bằng carrageenan ở chuột cống với hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng [1].
Kết quả cho thấy ở liều 200 mg/kg thể trọng, chiết xuất vỏ cây đạt tỷ lệ ức chế phù nề bàn chân chuột lên tới 71,16%, một con số rất ấn tượng khi so sánh với thuốc chống viêm chuẩn Indomethacin ở liều 10 mg/kg đường uống đạt tỷ lệ ức chế 75,72% [1].
Không chỉ dừng lại ở vỏ cây, phần rễ của vọng cách cũng cho thấy hoạt tính chống viêm phụ thuộc vào liều lượng trên cả mô hình viêm cấp tính và mạn tính [1]. Cụ thể, chuột được điều trị bằng chiết xuất methanolic 70% từ rễ cây ở mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng đã thể hiện mức độ ức chế phản ứng viêm cấp tính do carrageenan lần lượt là 47,05% và 70,58% [1].
Trong mô hình viêm mạn tính gây ra bởi formalin, mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg chiết xuất rễ cũng ghi nhận tỷ lệ ức chế tình trạng phù nề lần lượt là 50,00% và 72,00% [1]. Ngoài ra, hoạt chất alkaloid premnazole phân lập từ Premna integrifolia cũng cho thấy tác dụng chống viêm thông qua việc làm giảm sự hình thành u hạt gây bởi viên nén cấy dưới da chuột [1]. Nghiên cứu cũng phát hiện luteolin có nguồn gốc từ mô sẹo rễ cây mang lại hoạt tính sinh học kháng viêm rõ nét [1].
Hiệu quả giảm đau và sưng trong các thử nghiệm viêm thực nghiệm
Triệu chứng đau nhức là rào cản lớn nhất đối với người mắc bệnh lý khớp. Hoạt tính giảm đau của vọng cách đã được làm sáng tỏ trong một nghiên cứu dược lý thực nghiệm công bố năm 2014 trên chuột cống [2]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng giảm đau thông qua thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic và phản ứng liếm bàn chân do tiêm formalin [2].
Kết quả cho thấy chiết xuất methanolic từ vỏ cây vọng cách làm giảm đáng kể và phụ thuộc vào liều lượng các cơn co thắt quặn đau ở thử nghiệm acid acetic, đồng thời giảm rõ rệt phản ứng liếm chân khi bị đau do viêm kích ứng bởi formalin [2]. Ở liều 200 mg/kg thể trọng, dịch chiết vỏ cây thể hiện khả năng ức chế phản ứng viêm do carrageenan đạt 71,16% [2].
Thử nghiệm hành vi trong cùng nghiên cứu này còn ghi nhận chiết xuất vỏ cây làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột trong các bài kiểm tra trường mở (open field) và chui lỗ (hole cross) có ý nghĩa thống kê [2]. Điều này cho thấy chiết xuất có thể mang lại tác động làm dịu thần kinh trung ương mức độ nhẹ, phối hợp cùng cơ chế giảm đau ngoại biên để xoa dịu cảm giác khó chịu do kích thích viêm gây ra [2].
Thử nghiệm viêm khớp mạn tính 21 ngày: Tiềm năng phục hồi chức năng
Thoái hóa khớp hay viêm khớp không phải bệnh lý cấp tính diễn ra trong vài giờ mà kéo dài dai dẳng nhiều tuần, nhiều tháng. Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2010 đã đi sâu kiểm tra hoạt tính chống viêm khớp mạn tính của chiết xuất ethanol từ gỗ cây Premna serratifolia trên mô hình chuột cống bị viêm khớp gây ra bởi tá chất Freund – một mô hình có nhiều đặc điểm tổn thương xương khớp rất gần với bệnh viêm khớp ở người [3].
Thử nghiệm được theo dõi liên tục trong suốt 21 ngày với nhóm chuột sử dụng chiết xuất liều 300 mg/kg thể trọng so sánh cùng nhóm dùng Indomethacin chuẩn [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol từ gỗ cây vọng cách ở liều 300 mg/kg thể trọng đã ức chế phù nề bàn chân chuột tới 68,32%, tương đương với mức ức chế 74,87% của Indomethacin sau 21 ngày điều trị [3].
Điểm đáng chú ý là tình trạng sụt cân do viêm khớp mạn tính gây ra ở chuột đã được cải thiện rõ rệt khi dùng chiết xuất từ cây, tương tự như nhóm dùng thuốc chuẩn [3]. Nghiên cứu cũng đánh giá các chỉ số huyết học như hàm lượng hemoglobin, tổng lượng bạch cầu, hồng cầu và tốc độ máu lắng (ESR) [3].
Các nhà khoa học nhận định hiệu quả chống viêm khớp này có được nhờ sự hiện diện của các nhóm hoạt chất thực vật phong phú trong cây bao gồm iridoid glycoside, alkaloid, các hợp chất phenolic và flavonoid [3]. Những chất chống oxy hóa và kháng viêm tự nhiên này cùng phối hợp tạo nên sức mạnh bảo vệ khớp trước quá trình phá hủy của phản ứng viêm kéo dài [3].
Lợi ích và những ranh giới khoa học cần hiểu đúng
Những bằng chứng nghiên cứu trên đã cung cấp cơ sở khoa học giải thích vì sao dân gian lại dùng vọng cách để trị đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận ranh giới giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và thực tế điều trị một cách khách quan.
Tất cả các con số ấn tượng về tỷ lệ ức chế viêm 71,16% hay 68,32% đều được ghi nhận từ các dịch chiết cô đặc (methanolic hoặc ethanol) ở các bộ phận như vỏ, rễ hoặc gỗ thân cây trên mô hình chuột thí nghiệm [1], [2], [3]. Các nghiên cứu này chưa phải là thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người mắc thoái hóa khớp tự nhiên.
Hơn nữa, người dân hiện nay chủ yếu dùng phần lá vọng cách như một món rau ăn sống hoặc sắc nước uống hàng ngày. Nồng độ hoạt chất trong lá tươi hoặc nước sắc dân dã chắc chắn sẽ thấp hơn và tốc độ hấp thu khác biệt nhiều so với các chiết xuất tiêu chuẩn dùng trong phòng thí nghiệm. Do đó, vọng cách không thể thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp, không thể tái tạo lại phần sụn đã mòn hay đảo ngược cấu trúc xương dưới sụn bị thoái hóa.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Dù vọng cách là loài cây lành tính quen thuộc trong văn hóa ẩm thực, việc sử dụng nó với mục đích hỗ trợ điều trị bệnh lý vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng nhất định ở một số đối tượng:
Thứ nhất, người có tiền sử loét dạ dày - tá tràng nặng cần thận trọng. Mặc dù chiết xuất từ cây có khả năng chống viêm mạnh, cơ chế của nó liên quan đến việc ức chế enzym COX-1 [1]. Enzym COX-1 vốn đóng vai trò bảo vệ niêm mạc dạ dày, do đó dùng thảo dược đậm đặc kéo dài có thể gây kích ứng đường tiêu hóa ở người nhạy cảm.
Thứ hai, người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu. Các hoạt chất thực vật có khả năng ổn định màng tế bào và tác động đến tính thấm mạch máu cần được giám sát để tránh tương tác bất lợi [1].
Thứ ba, người có cơ địa huyết áp thấp hoặc đang sử dụng thuốc an thần. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy chiết xuất vỏ cây có thể làm giảm hoạt động vận động tự nhiên và an thần nhẹ [2], do đó có thể cộng hưởng làm tăng cảm giác buồn ngủ hoặc mệt mỏi ở người vốn có thể trạng yếu.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ vỏ hoặc rễ cây vọng cách khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý cách dùng vọng cách an toàn và hợp lý trong đời sống
Đối với người bị thoái hóa khớp muốn tận dụng lợi tính của cây vọng cách trong sinh hoạt hàng ngày, cách an toàn và tự nhiên nhất là đưa lá vọng cách vào chế độ ăn uống thường nhật một cách điều độ.
Lá vọng cách bánh tẻ có thể dùng ăn kèm trong các bữa ăn có nhiều đạm hoặc xào nhẹ cùng thịt bò, nấu canh thịt nạc. Vị đắng nhẹ, hơi the và mùi thơm dịu của lá không chỉ giúp kích thích tiêu hóa mà còn cung cấp một lượng chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do sinh ra trong phản ứng viêm.
Nếu sử dụng dạng phơi khô hãm nước uống, người bệnh chỉ nên dùng một nắm lá khô nhỏ (khoảng 10-15g) hãm loãng uống trong ngày như một loại nước thảo mộc thanh nhiệt, không nên sắc quá đặc và không nên uống liên tục kéo dài nhiều tháng mà không có khoảng nghỉ.
Để kiểm soát thoái hóa khớp hiệu quả, việc dùng thảo dược phải đi kèm chế độ tập luyện nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp chịu tải và tuân thủ các hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.
Vọng cách là một vị thuốc dân gian quý với tiềm năng chống viêm, giảm đau nhức khớp đã được bước đầu chứng minh qua các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại. Tuy nhiên, người bệnh thoái hóa khớp cần tiếp cận một cách sáng suốt, xem đây là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng kết hợp lối sống lành mạnh, không tự ý bỏ thuốc hay xem thảo dược là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh thoái hóa khớp.
