Nhiều người dù ăn uống chừng mực, không nạp dư thừa lượng lớn calo nhưng vòng eo vẫn ngày một lớn dần. Áp lực công việc kéo dài, mất ngủ và lo âu triền miên thường bị xem nhẹ, nhưng đây lại chính là thủ phạm âm thầm khiến cơ thể tích trữ mỡ sâu trong ổ bụng.
Thực tế, căng thẳng kéo dài kích hoạt hệ thống thần kinh nội tiết, thúc đẩy tuyến thượng thận giải phóng liên tục hormone cortisol, điều hướng năng lượng lưu trữ thành mỡ nội tạng [1], [2]. Tình trạng này khiến vòng hai tăng kích thước ngay cả khi chế độ ăn không dư thừa quá nhiều calo [1], [2].
Trục HPA và cơ chế tích tụ mỡ bụng khi stress
Trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) là hệ thống thần kinh nội tiết chủ chốt giữ vai trò duy trì trạng thái cân bằng nội môi của cơ thể trước các tác nhân gây stress [3], [2]. Khi gặp căng thẳng tâm lý hoặc thể chất, trục HPA được kích hoạt để giải phóng hormone giải phóng corticotropin (CRH), kích thích tuyến yên tiết hormone vỏ thượng thận (ACTH), từ đó thúc đẩy tuyến thượng thận giải phóng cortisol vào máu [4]. Cortisol bình thường sẽ tham gia kiểm soát phản ứng căng thẳng thông qua cơ chế phản hồi ngược âm tính nhằm ngăn chặn việc sản xuất thừa hormone này [2].
Tuy nhiên, trước các tác nhân áp lực kéo dài, cơ chế ức chế phản hồi này hoạt động kém hiệu quả, gây mất kiểm soát và dẫn đến tình trạng cường cortisol chức năng [1], [2]. Nồng độ glucocorticoid và cortisol tăng cao mạn tính trực tiếp thúc đẩy quá trình tân tạo glucose ở gan và làm tăng đường huyết [2]. Đồng thời, lượng hormone dư thừa này kích thích phân giải lipid tại mô mỡ dưới da và thoái hóa protein ở cơ bắp để cung cấp cơ chất cho các con đường oxy hóa đối phó stress, nhưng lại tái phân phối và chuyển các chất này thành mỡ tích tụ tại khu vực nội tạng [2].
Vì sao mỡ nội tạng "nhạy cảm" với cortisol hơn các vùng khác?
Mô mỡ ổ bụng có những đặc điểm sinh học rất khác biệt so với mô mỡ dưới da ở hông hay đùi [5]. Mỡ nội tạng có mật độ tế bào trên mỗi đơn vị khối lượng lớn hơn, lưu lượng máu tưới dồi dào hơn và sở hữu mật độ thụ thể tiếp nhận glucocorticoid cao hơn hẳn [5]. Chính vì vậy, nồng độ cortisol tăng cao trong máu sẽ tác động mạnh mẽ lên vùng mỡ nội tạng hơn nhiều so với mô mỡ dưới da [5].
Ngoài ra, nồng độ cortisol dư thừa kích thích gia tăng nồng độ lipoprotein lipase - một loại enzyme then chốt đảm nhiệm chức năng dự trữ chất béo, đặc biệt diễn ra mạnh mẽ tại mô mỡ nội tạng [6]. Tại khu vực gan và mô mỡ nội tạng, quá trình tự sản xuất cortisol nội tại cục bộ cũng cao vượt mức bình thường, củng cố thêm xu hướng tích lũy mỡ bụng [1]. Mô mỡ nội tạng tích tụ còn làm tăng tổng hợp cortisol và tiết ra các cytokine kích thích ngược lại trục HPA, vô tình tạo nên một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn khó dứt [5], [3].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu trên động vật và người nói gì?
Mối liên hệ giữa hoạt động quá mức của trục HPA và mỡ nội tạng đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu:
Một loạt nghiên cứu thực nghiệm của nhóm tác giả Shively thực hiện trên loài linh trưởng (khỉ cynomolgus) đã cung cấp mô hình thực nghiệm rõ ràng về vai trò của stress mạn tính [6]. Nghiên cứu tiến hành cho các cá thể khỉ tiếp xúc với căng thẳng tâm lý và thể chất kéo dài liên tục trong vòng 2 năm [6]. Kết quả cho thấy, so với nhóm đối chứng không bị căng thẳng, những cá thể khỉ chịu stress phát triển các biến đổi hành vi bất thường như hung hăng hơn, tăng trọng lượng cơ thể kèm theo tăng lắng đọng mỡ nội tạng rõ rệt [6]. Đi cùng với đó là tình trạng đề kháng insulin, tăng insulin máu, suy giảm dung nạp glucose hoặc đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, phì đại tuyến thượng thận, tăng phản ứng cortisol khi làm xét nghiệm kích thích ACTH và xơ vữa động mạch vành [6].
Ở người, hội chứng Cushing (tình trạng tăng cortisol máu mạn tính) cung cấp bằng chứng lâm sàng điển hình nhất cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa mức cortisol tăng cao và sự tích tụ mỡ trung tâm [5], [7]. Béo bụng đặc trưng bởi sự tăng hoạt động của trục HPA, hình thành trạng thái cường cortisol chức năng do hai cơ chế: biến đổi động học tiết ACTH ở trung ương và tăng sản xuất cortisol ngoại vi tại gan và mô mỡ nội tạng [1]. Một nghiên cứu năm 2021 can thiệp chế độ ăn hạn chế năng lượng nghiêm ngặt (VLCKD) kéo dài 8 tuần trên 30 đối tượng nam giới béo phì đã ghi nhận nồng độ cortisol trong nước bọt và phản ứng da mạ điện (GSR) giảm rõ rệt sau điều trị [3]. Cùng với sự hạ nhiệt của hệ thần kinh giao cảm và trục HPA, các chỉ số thành phần cơ thể và đặc điểm hóa sinh đều được cải thiện, khẳng định vai trò của việc can thiệp giảm hoạt hóa trục nội tiết này trong kiểm soát béo phì [3].
Lợi ích tiến hóa và mặt trái nguy hại của béo bụng
Xét dưới góc độ sinh học thích nghi, việc tích lũy mỡ nội tạng từng là cơ chế giúp sinh tồn [5]. Giả thuyết Hervey cho rằng tế bào mỡ có khả năng thu nạp và dị hóa glucocorticoid, hỗ trợ thanh thải cortisol khỏi tuần hoàn máu để bảo vệ cơ thể trước tác động độc hại của việc thừa hormone này [5]. Sự gia tăng cortisol cũng có tác dụng chống sinh nhiệt, giúp cơ thể bảo tồn tối đa nguồn năng lượng trong giai đoạn gặp hiểm nguy hay thiếu thốn [5].
Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại với áp lực tâm lý thường trực, cơ chế thích nghi này trở thành gánh nặng bệnh lý [5], [7]. Tình trạng rối loạn chức năng trục HPA kéo dài đi kèm suy giảm hormone sinh dục và hormone tăng trưởng góp phần làm tăng nồng độ axit béo tự do trong máu và gây đề kháng insulin [8]. Béo nội tạng do stress trở thành yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến đái tháo đường týp 2, tăng huyết áp, bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) và các biến cố tim mạch nguy hiểm [5], [2], [8].
Hiểu lầm: Có phải cứ stress là ăn nhiều hơn?
Một quan niệm phổ biến cho rằng stress chỉ làm tăng mỡ bụng gián tiếp qua việc kích thích thói quen ăn uống vô độ. Mặc dù nồng độ cortisol tăng cao kích thích cảm giác thèm ăn và thúc đẩy hành vi ăn uống theo cảm xúc [7], [4], nhưng tác động thực tế của việc kích hoạt trục HPA lên lượng thức ăn nạp vào ở mỗi người là không đồng nhất [7].
Nghiên cứu cho thấy tính biến thiên này phụ thuộc vào giới tính, cơ địa hoạt động của trục HPA và thái độ đối với việc ăn uống [7]. Phụ nữ có điểm số kiềm chế ăn uống cao đặc biệt dễ rơi vào tình trạng ăn nhiều do stress [7]. Tuy vậy, ngay cả khi không nạp thừa calo quá mức, việc tiếp xúc kéo dài với nồng độ cortisol cao tự nó đã trực tiếp tái cấu trúc mô mỡ, ức chế tiêu mỡ vùng bụng và làm tích lũy mỡ nội tạng thông qua các cơ chế nội tiết và enzyme [1], [2].
Ai nên thận trọng với tình trạng mỡ bụng do stress?
Nhóm người thường xuyên chịu áp lực công việc cao, người có tiền sử sang chấn tâm lý hoặc trải nghiệm tiêu cực thời thơ ấu (ACEs) có nguy cơ biến đổi trục HPA và tích trữ mỡ bụng cao hơn bình thường [4]. Bên cạnh đó, các yếu tố tâm lý xã hội, tình trạng kinh tế, việc lạm dụng rượu, nét tính cách trầm cảm và rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) đều liên kết chặt chẽ với bất thường trục thần kinh này [8], [4].
Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò đáng kể [5], [4]. Một số cá nhân mang tính đa hình DNA liên quan đến hoạt động của trục HPA hoặc đa hình thụ thể glucocorticoid (GR) có xu hướng tích lũy mỡ bụng rõ rệt hơn khi đối mặt với hoàn cảnh căng thẳng [5], [7], [8]. Ngoài ra, sự suy giảm tương tác với các hormone sinh dục như estrogen và androgen ở từng giới cũng khiến trục HPA phản ứng nhạy cảm hơn trước stress [6].
Cách giải tỏa căng thẳng và kiểm soát mỡ nội tạng
Để ngăn chặn vòng xoắn bệnh lý giữa stress và béo bụng, việc chỉ áp dụng ăn kiêng đơn thuần là chưa đủ mà cần kết hợp can thiệp kiểm soát thần kinh nội tiết [5]:
- Quản lý căng thẳng chủ động: Dành 15-30 phút mỗi ngày cho các kỹ thuật thư giãn sâu như hít thở chậm, thiền định hoặc nghe nhạc thư giãn để hạ mức kích hoạt của hệ thần kinh giao cảm và trục HPA [3], [2].
- Duy trì vận động thể chất: Tập thể dục vừa sức giúp cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ tiêu hao mỡ thừa và giải phóng áp lực tâm lý mà không làm quá tải trục HPA.
- Điều chỉnh dinh dưỡng hợp lý: Hạn chế tối đa các loại đồ uống có cồn vì rượu liên quan trực tiếp đến các rối loạn chức năng trục HPA [8]. Tránh ăn kiêng quá mức gây áp lực tâm lý dồn nén, vì cảm giác kiềm chế ăn uống nghiêm ngặt có thể làm tăng mức cortisol nền và dễ dẫn đến ăn bù mất kiểm soát [7]. Khi cần thiết, việc áp dụng chế độ hạn chế calo có kiểm soát dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế có thể giúp hạ nồng độ cortisol và cải thiện thành phần cơ thể [3].
Kiểm soát vòng eo không chỉ là bài toán cân bằng calo nạp vào và tiêu hao. Lắng nghe cơ thể, chủ động giải tỏa căng thẳng tâm lý và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa then chốt để giữ trục HPA ổn định, bảo vệ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa lâu dài.
