Cát cánh trị ho, long đờm: Bằng chứng khoa học nói gì?

Cơn ho kéo dài kèm theo đờm đặc quánh ở cổ họng là một trong những trải nghiệm gây khó chịu nhất khi thời tiết thay đổi hoặc sau các đợt cảm cúm. Trong dân gian, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc sắc hoặc món ăn chế biến từ củ cát cánh để làm dịu họng, tiêu đờm. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm lưu truyền từ xa xưa này có thực sự được y học hiện đại chứng minh?

Thực tế, các bằng chứng dược lý ghi nhận hoạt chất trong rễ cát cánh, tiêu biểu là các saponin, có khả năng kích thích tiết dịch đường thở giúp tống xuất chất nhầy dễ dàng hơn ^[1]. Dù vậy, phần lớn các kết luận hiện nay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật; dữ liệu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người vẫn còn rất khiêm tốn [2, 3].

Cát cánh: Từ vị thuốc cổ truyền đến y học hiện đại

Cát cánh, có tên khoa học là Platycodon grandiflorus, là loài thực vật thuộc họ Hoa chuông được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền tại các quốc gia Đông Bắc Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ và Hàn Quốc ^[2]. Trong văn hóa ẩm thực và dưỡng sinh bản địa, cát cánh vừa được dùng làm thuốc vừa được xem như một loại thực phẩm bổ dưỡng [1, 3]. Dược liệu này thường xuyên góp mặt trong các đơn thuốc chủ trị chứng ho dai dẳng, đờm nghẽn ở cổ, đau rát họng, khàn tiếng, viêm phế quản và các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp [2, 3, 4].

Về mặt hóa học thực vật, rễ cát cánh chứa một lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng bao gồm saponin triterpene, flavonoid, polyacetylene, sterol và các hợp chất phenolic ^[2]. Trong số các hợp chất này, nhóm saponin triterpene được ghi nhận là nhóm chất đại diện, đóng vai trò chính tạo nên tác dụng dược lý của cây ^[3]. Đặc biệt, hoạt chất platycodin D được xác định là thành phần saponin dồi dào nhất và sở hữu hoạt tính sinh học nổi bật nhất [1, 3].

Cơ chế tác động: Saponin làm loãng đờm ra sao?

Cơ chế sinh lý bệnh của các cơn ho có đờm bắt nguồn từ việc chất nhầy tích tụ, đặc dính và bám chặt vào niêm mạc phế quản, cản trở sự lưu thông của không khí và kích thích phản xạ ho liên tục. Để đẩy được dị vật này ra ngoài, cơ thể cần tăng cường tiết dịch nhằm làm loãng khối đờm, hỗ trợ hệ thống lông chuyển trong đường thở đẩy chất nhầy ngược lên thanh quản.

Nghiên cứu dược lý chứng minh rằng các saponin trong cát cánh, nổi bật là platycodin D và D3, có khả năng kích thích sự giải phóng mucin từ các tế bào biểu mô bề mặt khí quản ^[1]. Khi mucin được tiết ra cùng dịch lỏng, khối đờm đặc quánh sẽ dần bị nhũ hóa và loãng ra, giảm độ bám dính vào thành khí quản, từ đó giúp người bệnh dễ dàng khạc đờm ra ngoài và giảm bớt các kích thích gây ho ^[1]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ cát cánh còn giúp ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm như NF-kappaB, PI3K/Akt và MAPK, từ đó làm dịu phản ứng sưng nề ở niêm mạc đường hô hấp [4, 5].

Bằng chứng khoa học: Những nghiên cứu tiêu biểu nói gì?

Để đánh giá chính xác tác dụng trị ho và long đờm của cát cánh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc lập qua nhiều giai đoạn:

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2002 đánh giá tác động của hai saponin platycodin D và D3 đối với sự giải phóng chất nhầy ^[1]. Thử nghiệm được tiến hành cả trên mô hình in vitro (nuôi cấy tế bào biểu mô bề mặt khí quản của chuột cống và chuột hamster) lẫn in vivo (trên khí quản nguyên vẹn của chuột cống bằng phương pháp khí dung) ^[1]. Kết quả cho thấy cả hai hoạt chất đều làm tăng giải phóng mucin đáng kể ^[1]. Đặc biệt, tác dụng của platycodin D3 được ghi nhận mạnh hơn cả chất kích thích tiết mucin mạnh là ATP và thuốc làm loãng đờm ambroxol ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại trên mô hình tế bào và động vật gặm nhấm, chưa khảo sát trực tiếp đáp ứng trên niêm mạc người ^[1].

Năm 2023, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát chiết xuất dạng nước của cát cánh trên mô hình chuột bị tổn thương phổi cấp do nội độc tố vi khuẩn LPS gây ra ^[4]. Phân tích nhận diện được 26 thành phần hóa học trong chiết xuất nước của dược liệu ^[4]. Bằng các kỹ thuật sinh học phân tử như nhuộm HE, RT-qPCR, TUNEL và Western blotting, nghiên cứu kết luận dịch chiết cát cánh giúp giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm quá trình chết tế bào biểu mô phổi thông qua ức chế con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt và điều hòa chuyển hóa lipid phổi ^[4]. Dù vậy, đây vẫn là nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và sử dụng mô hình gây viêm cấp tính nhân tạo bằng độc tố ^[4].

Năm 2024, một nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm phối hợp giữa nhóm saponin và polysaccharide chiết xuất từ cát cánh trên mô hình chuột mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) do hít khói thuốc lá và bụi mạt cưa ^[5]. Kết quả phân tích dịch rửa phế quản phế nang (BALF) và mô bệnh học cho thấy việc dùng kết hợp hai nhóm hoạt chất này làm giảm đáng kể sự thâm nhiễm của các tế bào viêm, ức chế các tổn thương cấu trúc phổi thông qua trục ruột - phổi và hệ vi sinh đường ruột ^[5]. Điểm hạn chế là bệnh cảnh COPD trên chuột thực nghiệm không thể phản ánh hoàn toàn cơ chế phức tạp kéo dài nhiều năm trên người ^[5].

Đến năm 2025, các bài tổng quan hệ thống phân tích sâu về platycodin D và tiềm năng chống virus của cát cánh đã điểm lại dữ liệu thu thập qua nhiều thập kỷ [3, 4]. Các đánh giá xác nhận cát cánh có hoạt tính kháng viêm mạnh, tăng cường chức năng tế bào T và đại thực bào, ức chế một số loại virus gây viêm đường hô hấp ^[6]. Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ rõ rào cản lớn hiện nay nằm ở sinh khả dụng và dược động học của platycodin D, đồng thời nhấn mạnh sự cấp thiết của các nghiên cứu lâm sàng trên người nhằm xác lập liều điều trị an toàn [3, 4].

Lợi ích thực tế và những khoảng trống dữ liệu

Tổng hợp các tài liệu cho thấy cát cánh là một dược liệu có tiềm năng lớn trong hỗ trợ điều trị hô hấp nhờ cơ chế tác động kép: vừa kích thích tiết dịch giúp tống đờm, vừa kháng viêm làm dịu niêm mạc [4, 8]. Việc sử dụng vị thuốc này trong các bài thuốc sắc truyền thống có cơ sở khoa học nhất định khi các saponin hòa tan tốt trong nước sắc và phát huy tác dụng tại chỗ [5, 6].

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất giữa lý thuyết và thực hành chính là sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (RCT) quy mô lớn trên bệnh nhân [2, 3]. Hầu hết các con số về hiệu quả kích thích tiết mucin hay chống viêm đều bắt nguồn từ tế bào nuôi cấy hoặc động vật gặm nhấm [5, 8]. Cơ thể người có hệ thống tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa phức tạp hơn rất nhiều, do đó người dùng không thể mặc định kết quả trên chuột sẽ hoàn toàn tương đương với tác dụng thực tế khi uống ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cát cánh trị ho

Một sai lầm rất phổ biến là dùng cát cánh cho mọi trường hợp ho. Vì cát cánh có hoạt tính kích thích bài tiết mucin làm loãng đờm, dược liệu này phù hợp nhất với các chứng ho có đờm đặc quánh khó khạc ^[1]. Ngược lại, đối với trường hợp ho khan kéo dài do kích ứng niêm mạc, dị ứng hoặc trào ngược dạ dày, việc lạm dụng dược liệu kích thích tiết dịch có thể không mang lại hiệu quả mà còn gây cảm giác vướng víu khó chịu hơn ở cổ họng.

Nhiều người cũng tin rằng thảo dược thiên nhiên có thể thay thế hoàn toàn kháng sinh hoặc thuốc giãn phế quản trong các đợt nhiễm trùng hô hấp cấp. Thực chất, cát cánh chỉ đóng vai trò hỗ trợ tống xuất chất nhầy và làm dịu phản ứng viêm phụ trợ [4, 8]. Khi ho kèm theo sốt cao, đờm có màu xanh vàng hoặc khó thở, nguyên nhân có thể do nhiễm khuẩn sâu và cần can thiệp y tế đặc hiệu thay vì chỉ tự ý dùng thảo dược tại nhà.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù được dùng rộng rãi trong ẩm thực ở một số nước, cát cánh vẫn chứa hàm lượng saponin đáng kể [1, 2]. Hoạt chất saponin có tính kích ứng nhẹ đối với niêm mạc dạ dày, do đó những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc tiêu hóa kém nên cẩn trọng, tránh uống lúc bụng đói để phòng ngừa cảm giác cồn cào, buồn nôn.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ cát cánh do chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm này. Bên cạnh đó, những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc thuốc ức chế miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp dùng dược liệu để tránh các tương tác thuốc không mong muốn ^[6].

Gợi ý áp dụng cát cánh an toàn trong đời sống

Trong đời sống thường ngày, nếu gặp tình trạng ho có đờm sau cảm lạnh, bạn có thể sử dụng cát cánh khô đã qua sơ chế đạt tiêu chuẩn dược điển. Phương pháp phổ biến và an toàn nhất là dùng cát cánh sắc nước uống hoặc hãm như trà thảo mộc, có thể kết hợp cùng các vị thuốc quen thuộc như cam thảo hoặc gừng để điều hòa vị đắng cay và tăng hiệu quả giữ ấm đường thở.

Nên uống nước sắc sau bữa ăn khi nước còn ấm để hoạt chất làm dịu cổ họng tốt nhất. Tránh lạm dụng uống quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần liền nếu không có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền. Việc bảo quản cát cánh khô cũng cần lưu ý để nơi khô ráo, tránh ẩm mốc để không làm biến đổi các hợp chất saponin có lợi.

Nhìn chung, cát cánh là vị thuốc hỗ trợ giảm ho và long đờm giàu tiềm năng sinh học, được củng cố bởi nhiều bằng chứng tiền lâm sàng rõ ràng về hoạt tính của saponin platycodin D [3, 8]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ góc nhìn thận trọng và tỉnh táo: sử dụng như một giải pháp hỗ trợ điều triệu chứng nhẹ, duy trì lối sống lành mạnh và luôn thăm khám bác sĩ chuyên khoa nếu các cơn ho kéo dài dai dẳng.