Nhiều người có thói quen ngâm các loại thảo dược vào rượu để bồi bổ sức khỏe hoặc điều hòa huyết áp. Trong số đó, câu đằng (đặc biệt là câu đằng lông) thường được chọn để ngâm rượu vì cho rằng rượu giúp "hút" hết chất quý ra ngoài. Tuy nhiên, việc đưa loại thảo dược này vào dung môi cồn có thực sự tốt hơn cách sắc nước truyền thống hay không vẫn là băn khoăn của rất nhiều người.

Câu trả lời ngắn gọn: Câu đằng ngâm rượu không tốt hơn sắc nước. Dung môi cồn hòa tan alkaloid nhiều hơn, nhưng việc dung nạp hoạt chất qua rượu làm tăng nguy cơ tổn thương gan và tiềm ẩn rủi ro tương tác ức chế hệ thần kinh trung ương.

Cơ chế tác động và sự khác biệt giữa cồn và nước

Bộ phận dùng làm thuốc của câu đằng là phần cành có gai móc câu khô thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), bao gồm các loài như Uncaria rhynchophylla, Uncaria macrophylla, Uncaria hirsuta (câu đằng lông) [1], [2]. Nhóm hoạt chất mang lại tác dụng sinh học chủ yếu của vị thuốc này là các alkaloid tự nhiên, tiêu biểu là rhynchophylline, isorhynchophylline, corynoxeine, isocorynoxeine, hirsutine và hirsuteine [3], [1]. Các alkaloid này có tác dụng hạ huyết áp, an thần, chống loạn nhịp và hỗ trợ chống động kinh [4].

Về mặt hóa học thực vật, alkaloid là những hợp chất có độ tan rất tốt trong dung môi hữu cơ như ethanol hoặc cồn nước [5], [6]. Khi dùng cồn để chiết xuất, lượng alkaloid hòa tan thu được thường cao hơn so với dung môi nước đơn thuần. Tuy nhiên, hiệu suất chiết xuất phòng thí nghiệm khác xa với độ an toàn khi uống vào cơ thể. Việc giải phóng ồ ạt alkaloid vào cồn tạo thành một dung dịch đậm đặc, khi uống kèm chất kích thích như rượu sẽ biến đổi hoàn toàn con đường dược lực học của dược liệu.

Hơn nữa, rượu chuyển hóa trực tiếp qua gan và ức chế hệ thần kinh trung ương. Khi kết hợp với các alkaloid của câu đằng vốn có khả năng gây an thần, việc ngâm rượu làm gia tăng nguy cơ ngộ độc tế bào gan và gây hiện tượng ức chế thần kinh quá mức.

Bằng chứng khoa học về chiết xuất cồn và nước

Nhiều công trình khoa học đã khảo sát tính chất hòa tan và chiết xuất các alkaloid trong chi Câu đằng (Uncaria). Năm 2012, một nghiên cứu tối ưu hóa phương pháp phân tích đã chỉ ra rằng việc chiết xuất bằng ethanol-nước cho năng suất oxindole alkaloid tối ưu từ mẫu bột thực vật [6]. Một nghiên cứu năm 2014 trên dòng tế bào ung thư HT29 cũng ghi nhận chiết xuất vỏ cây Uncaria bằng ethanol 50% hoặc 96% đạt nồng độ ức chế IC50 từ 499 đến 803 microgam/mL, và dịch chiết 5% trong cồn 70% ở nồng độ 750 microgam/mL kích hoạt hiện tượng chết theo chương trình của tế bào [5].

Năm 2013, các nhà khoa học đã tách chiết thành công sáu alkaloid từ dịch chiết ethanol của Uncaria macrophylla Wall bằng kỹ thuật sắc ký ngược dòng thanh lọc vùng pH [4]. Dù hàm lượng ban đầu chỉ chiếm khoảng 0,2% trọng lượng khô, từ 2,8 gam cao toàn phần đã tinh chế được 163 mg rhynchophylline, 149 mg corynoxeine, 82 mg uncarine C, 73 mg uncarine E, 48 mg hirsuteine và 36 mg hirsutine với độ tinh khiết trên 96% [4]. Một nghiên cứu năm 2015 tiếp tục dùng phương pháp tương tự trên Uncaria rhynchophylla, nâng hàm lượng 7 indole alkaloid từ 4,64% lên 15,78% và thu được rhynchophylline, isorhynchophylline, hirsutine, corynoxeine tinh khiết [3].

Tuy nhiên, dạng chiết xuất bằng nước truyền thống (sắc nước) vẫn bảo tồn đầy đủ hoạt tính sinh học mà không gây sốc nồng độ. Năm 2017, nghiên cứu về nước sắc lá Uncaria (nấu 4 gam lá khô trong 200 mL nước ấm dưới nhiệt độ sôi trong 20 phút) đã chứng minh dịch sắc nước làm tăng tính nhạy cảm tiêu diệt tế bào ung thư HepG2 thêm 10%-15%, nhưng lại tăng 30% tỷ lệ sống của tế bào lành NHDF khi kết hợp cisplatin [7]. Điều này cho thấy nước sắc thông thường giải phóng đủ hoạt chất mang tính bảo vệ mà không cần đến cồn cao độ [7].

Nghiên cứu lâm sàng được dẫn lại trong báo cáo năm 2017 còn ghi nhận việc bổ sung chế phẩm câu đằng dạng viên với liều 300 mg/ngày ở bệnh nhân ung thư đại trực tràng giúp giảm tình trạng giảm bạch cầu trung tính và tiểu cầu [7].

Dược động học: Khả năng hấp thu và chuyển hóa

Không phải cứ hòa tan nhiều alkaloid vào rượu thì cơ thể sẽ hấp thu tốt và an toàn hơn. Năm 2020, một nghiên cứu trên chuột đánh giá sinh khả dụng của 6 alkaloid từ câu đằng cho thấy các chất này chuyển hóa rất nhanh với thời gian bán thải chỉ từ 0,6 đến 4,4 giờ [1]. Sinh khả dụng đường uống đo được lần lượt là rhynchophylline đạt 49,4%, isorhynchophylline đạt 29,5%, corynoxeine đạt 27,3%, isocorynoxeine đạt 32,7%, hirsutine đạt 68,9% và hirsuteine đạt 51,0% [1].

Một nghiên cứu khác năm 2020 cũng xác nhận hirsutine và hirsuteine xuất hiện trong huyết tương sau khi cho uống bài thuốc chứa gai câu đằng [8]. Nghiên cứu này ghi nhận giá trị diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian (AUClast) của hirsutine là 148,29 ng.h/mL, hirsuteine là 1369,78 ng.h/mL và 3-dihydrocadambine (DHC) là 275,27 ng.h/mL [8]. Hợp chất DHC dù có sinh khả dụng thấp nhưng vẫn thể hiện tác dụng hạ huyết áp mạnh mẽ và hỗ trợ làm dịu tâm trạng, an thần nhẹ [8].

Các chỉ số trên chứng minh việc dung nạp qua đường tiêu hóa bằng dịch chiết thông thường hoàn toàn đủ để các alkaloid đi vào tuần hoàn và phát huy tác dụng [1], [8]. Chiết bằng cồn đậm đặc dễ dẫn đến việc nạp liều alkaloid vượt ngưỡng an toàn trong thời gian ngắn, gây quá tải cho các enzyme chuyển hóa tại gan.

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng hiện nay xác nhận rõ ràng rằng dung môi cồn tách chiết alkaloid mạnh hơn nước [5], [6]. Tuy vậy, đa số nghiên cứu chiết xuất cồn chỉ phục vụ mục đích phân tích thành phần hoặc thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) [3], [5], [4], [6].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ngâm rượu câu đằng uống hàng ngày đem lại lợi ích tim mạch vượt trội hơn dạng sắc nước. Ngược lại, dữ liệu an toàn cho thấy các alkaloid tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và áp lực máu [4], [8]. Do đó, việc tự ý ngâm rượu thảo dược có hoạt lực mạnh như câu đằng lông tiềm ẩn rủi ro ngộ độc cấp tính cao hơn nhiều so với việc dùng nước sắc được kiểm soát.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng câu đằng

Nhiều người lầm tưởng rằng rượu thuốc càng đậm đặc thì tác dụng trị liệu càng cao. Trên thực tế, alkaloid của câu đằng như rhynchophylline và hirsutine có tác động giãn mạch, hạ huyết áp và an thần [4], [8]. Rượu ban đầu cũng gây giãn mạch tạm thời nhưng sau đó kích thích tim mạch và gây hại nhu mô gan. Uống rượu ngâm câu đằng có thể gây hạ huyết áp quá mức đột ngột hoặc tương tác bất lợi với hệ thần kinh.

Một sai lầm khác là nghĩ rằng câu đằng có thể dùng tùy tiện không giới hạn. Dược liệu này nằm trong Dược điển chính quy, yêu cầu tiêu chuẩn phân tích và kiểm soát nghiêm ngặt về thành phần hoạt chất [1], [2]. Tự ý ngâm cồn không chuẩn hóa liều lượng dễ biến bài thuốc thành độc chất.

Ai nên thận trọng với câu đằng?

Nhóm người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan tuyệt đối không nên dùng câu đằng ngâm rượu. Sự hiện diện của cồn làm tăng gánh nặng giải độc cho gan, trong khi các alkaloid chuyển hóa nhanh đòi hỏi chức năng gan bình thường [1].

Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp bằng thuốc tây, người bị huyết áp thấp, hoặc người mắc các rối loạn thần kinh cần cẩn trọng. Tác dụng an thần và hạ áp của các alkaloid câu đằng [4], [8] khi cộng hưởng với rượu có thể gây tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt hoặc suy nhược thần kinh trung ương. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không tự ý dùng loại rượu ngâm này khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Thay vì ngâm rượu, phương pháp dùng nước truyền thống vẫn là lựa chọn an toàn và hiệu quả hơn đối với câu đằng:

  • Dạng bào chế: Nên dùng cành có móc câu khô được sơ chế đạt chuẩn y học cổ truyền [1], [2].
  • Cách chế biến: Sắc lấy nước uống. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc trích xuất bằng nước ấm khoảng 20 phút là đủ để thu hồi hoạt chất mà không làm biến tính các thành phần sinh học [7].
  • Thời điểm cho vào nồi sắc: Trong thực hành cổ truyền, câu đằng thường được cho vào sau (sắc ngắn thời gian hơn các vị thuốc khác) để tránh phá hủy các alkaloid nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài.
  • Thận trọng dùng chung: Khi đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây y, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền trước khi bổ sung câu đằng vào chế độ sinh hoạt.

Tóm lại, dù rượu hòa tan alkaloid tốt hơn nước, việc ngâm rượu câu đằng lông lại mang đến nhiều rủi ro về chuyển hóa gan và ức chế thần kinh. Sắc nước truyền thống kết hợp lối sống lành mạnh vẫn là phương thức an toàn, giúp khai thác tối đa lợi ích tự nhiên của vị thuốc này mà không gây hại cho sức khỏe.