Nhiều người có thói quen dùng thêm thảo dược hạ áp khi đang uống thuốc điều trị tim mạch của bệnh viện. Suy nghĩ dược liệu tự nhiên luôn lành tính khiến không ít người kết hợp tùy tiện mà không báo cho bác sĩ.
Dùng câu đằng lông chung thuốc hạ áp tiềm ẩn rủi ro tương tác làm tụt huyết áp nghiêm trọng. Việc hiệp đồng tác dụng khiến huyết áp giảm quá sâu, gây choáng váng, ngất xỉu và nhiều biến chứng nguy hiểm.
Thói quen uống thảo dược kèm thuốc tây và câu trả lời
Người mắc bệnh tăng huyết áp thường có tâm lý muốn huyết áp xuống nhanh hoặc tìm giải pháp hỗ trợ lâu dài từ tự nhiên. Trong y học cổ truyền, câu đằng lông (chi Uncaria) là vị thuốc quen thuộc, xuất hiện trong nhiều bài thuốc hạ áp. Khi nghe giới thiệu về công dụng làm êm dịu thần kinh, giãn mạch, người bệnh rất dễ tự ý mua về sắc uống song song đơn thuốc tây y đang dùng.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ dược lý học là: Không nên tự ý phối hợp câu đằng lông với các thuốc hạ áp tổng hợp. Khi kết hợp hai yếu tố cùng chung đích đến hạ áp, huyết áp có thể tụt xuống dưới ngưỡng an toàn mà cơ thể chịu đựng được. Người bệnh cần hiểu rõ cơ chế tương tác trước khi quyết định đưa thêm bất kỳ thảo dược nào vào cơ thể.
Cơ chế tác động sinh học của câu đằng lông
Một nghiên cứu công bố năm 2018 sử dụng phương pháp dược lý mạng lưới đã phân tích cơ chế hạ áp của chế phẩm viên hạ áp chứa câu đằng [1]. Các nhà khoa học xác định 35 thành phần hoạt tính dự đoán trong chế phẩm này có tương tác mạnh với men prostaglandin synthase (PTGS1, PTGS2), men tổng hợp ATP (ATP1A1, ATP5A1, ATP5C1, ATP5B) và 29 protein quan trọng khác [1].
Phân tích làm giàu mạng lưới sinh học cho thấy chế phẩm từ câu đằng tham gia điều hòa huyết áp qua 15 con đường bệnh lý khác nhau [1]. Trong đó nổi bật là cơ chế hoạt hóa thụ thể liên kết protein G, dẫn truyền tín hiệu tế bào cơ tim qua thụ thể adrenergic, hoạt hóa tiểu cầu và trực tiếp kiểm soát chỉ số huyết áp [1].
Chính vì tác động lên hệ adrenergic và gây giãn mạch, dược liệu này mang lại tác dụng hạ áp nội tại rõ rệt. Khi người bệnh đã dùng thuốc tân dược tác động vào các đích tương tự, sự cộng dồn sinh học này sẽ nhân đôi hiệu lực giãn mạch.
Tương tác thuốc hạ áp dưới góc nhìn khoa học
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 1995 chỉ ra nhiều tương tác dược động học và dược lực học phức tạp của thuốc hạ áp [2]. Rất nhiều thuốc hạ áp chuyển hóa qua gan nhờ hệ thống cytochrome-oxidase như thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta tan trong mỡ và một số thuốc ức chế men chuyển [2]. Ở tế bào cơ trơn mạch máu, tương tác giữa các hoạt chất có thể gây giãn mạch quá mức, điển hình như việc phối hợp thuốc chẹn alpha-1 với thuốc nhóm dihydropyridine có thể gây hạ áp nghiêm trọng [2].
Cùng quan điểm, một bài tổng quan năm 1991 về thuốc chẹn alpha-1 ghi nhận tương tác thuốc duy nhất của nhóm này là gia tăng tác dụng hạ huyết áp khi kết hợp với các thuốc hạ áp khác [3]. Nghiên cứu năm 1990 cũng nhấn mạnh rằng việc kết hợp các thuốc có cơ chế khác nhau có thể dẫn tới tác dụng không mong muốn hoặc mất kiểm soát huyết áp nếu không được tính toán liều lượng chuẩn xác [4].
Dữ liệu tổng quan công bố năm 2005 cho thấy tương tác thuốc là nguyên nhân tương đối phổ biến làm thay đổi hiệu quả điều trị ở bệnh nhân tăng huyết áp [5]. Nghiên cứu chỉ rõ khoảng 37% đến 60% bệnh nhân nhập viện từng phải dùng các phối hợp thuốc tiềm ẩn rủi ro, và có tới 6% các biến cố tử vong bắt nguồn từ hoàn cảnh này [5]. Hầu hết các tương tác lâm sàng liên quan đến chuyển hóa qua hệ cytochrome P450 hoặc thanh thải qua P-glycoprotein [5].
Về mặt dịch tễ học thực địa, một khảo sát hộ gia đình tại Rio de Janeiro (Brazil) công bố năm 2014 trên 577 người cao tuổi (độ tuổi trung bình 72) cho thấy 45,2% người tham gia có dùng thuốc hạ áp, trong đó 31,0% đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc tiềm tàng [6]. Nhóm gặp tương tác thuốc có nguy cơ dùng từ 5 loại thuốc trở lên cao gấp 4 lần và nguy cơ nhập viện trong năm trước đó cao gấp 2 lần so với người không có tương tác [6].
Hiểm họa khi huyết áp giảm quá mức
Tụt huyết áp quá mức không chỉ gây cảm giác mệt mỏi nhất thời mà còn kéo theo chuỗi hệ lụy nghiêm trọng cho các cơ quan đích. Khi huyết áp tâm thu và tâm trương giảm quá sâu, áp lực tưới máu lên não và cơ tim bị suy giảm đột ngột.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 về an toàn điều trị tăng huyết áp ở người cao tuổi khẳng định tất cả các loại thuốc hạ áp đều có thể khiến bệnh nhân dễ bị hạ huyết áp tư thế đứng có triệu chứng, hạ huyết áp sau ăn, ngất xỉu hoặc té ngã [7]. Các tác dụng phụ này phụ thuộc chặt chẽ vào loại thuốc, liều lượng, bệnh lý mắc kèm và tương tác giữa các thuốc dùng chung [7].
Đối với người lớn tuổi, ngã do hạ áp tư thế rất dễ dẫn đến gãy xương hoặc chấn thương sọ não. Tụt áp kéo dài còn làm tăng nguy cơ thiếu máu cơ tim cục bộ, đặc biệt ở người đã có sẵn mảng xơ vữa động mạch vành.
Giá trị và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện nay khẳng định tính chất phức tạp của tương tác thuốc tim mạch. Nhiều cơ chế tác động lên thụ thể adrenergic, men chuyển và thành mạch đã được chứng minh chi tiết ở cấp độ phân tử lẫn dịch tễ học lâm sàng [2] [1] [5].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2018 về cơ chế hạ áp của viên câu đằng mới dừng lại ở phân tích dược lý mạng lưới và dự đoán mục tiêu sinh học [1]. Các nhà nghiên cứu cũng ghi chú rằng kết quả này cung cấp cơ sở lý thuyết cho các thử nghiệm thực nghiệm hệ thống tiếp theo trong phòng thí nghiệm [1]. Do đó, chưa có đầy đủ thông số định lượng cụ thể về nồng độ an toàn khi sắc thảo dược câu đằng tự nhiên cùng các biệt dược hạ áp hiện đại. Chính sự thiếu vắng hướng dẫn liều kết hợp chuẩn hóa càng đòi hỏi người bệnh phải thận trọng tối đa.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ áp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống thảo dược cách thuốc tây 2 tiếng thì không lo tương tác". Thực tế, thời gian bán thải và thời gian gắn kết thụ thể của nhiều thuốc hạ áp kéo dài suốt 24 giờ. Cơ chế hạ áp của câu đằng thông qua điều hòa protein và thụ thể tim mạch sẽ hiệp đồng trực tiếp với tác dụng của thuốc tây bất kể uống cách nhau vài tiếng [1].
Một sai lầm khác là tự ý giảm nửa liều thuốc bác sĩ kê để uống bù nước sắc câu đằng. Bệnh tăng huyết áp đòi hỏi nồng độ hoạt chất ổn định trong máu. Việc tự ý hoán đổi liều lượng thuốc được kiểm soát sang thảo dược sắc nấu thủ công không rõ hàm lượng hoạt chất khiến huyết áp dao động thất thường, cực kỳ nguy hiểm cho mạch máu não.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh tự ý phối hợp là người cao tuổi. Người già thường suy giảm chức năng gan, thận, độ nhạy cảm của thụ thể mạch máu thay đổi và có tỷ lệ cao mắc nhiều bệnh lý phối hợp [6] [7] [5]. Khảo sát năm 2014 đã chứng minh người cao tuổi dùng nhiều thuốc có tỷ lệ tương tác và nhập viện tăng vọt [6].
Người đang điều trị cùng lúc nhiều loại thuốc tim mạch, người có tiền sử tụt huyết áp tư thế, suy thận hoặc bệnh mạch vành cũng phải hết sức cẩn trọng. Việc dùng thêm dược liệu có hoạt tính chẹn adrenergic hay giãn mạch như câu đằng sẽ phá vỡ phác đồ kiểm soát huyết áp ổn định mà bác sĩ đã thiết lập [2] [1].
Hướng dẫn theo dõi và áp dụng thực tế
Nếu đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây, nguyên tắc an toàn số một là tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Tuyệt đối không tự ý bổ sung các bài thuốc dân gian, nước sắc câu đằng lông hay chế phẩm chứa chiết xuất câu đằng mà không có ý kiến chuyên môn.
Trong trường hợp được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định dùng kết hợp, người bệnh bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ điều trị tây y để xem xét giảm liều hoặc điều chỉnh thời gian. Người bệnh cần sắm máy đo huyết áp tại nhà, đo đều đặn 2 lần mỗi ngày (sáng sau khi ngủ dậy và buổi tối trước khi đi ngủ) và ghi lại nhật ký chỉ số.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu như hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh hồi hộp hoặc choáng ngất, cần lập tức nằm nghỉ ở nơi thoáng gió, kê chân cao hơn đầu và liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất.
Kiểm soát huyết áp là quá trình điều trị liên tục và lâu dài đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối. Dù thảo dược như câu đằng lông có giá trị y học nhất định, việc tùy tiện phối hợp với thuốc hạ áp tiềm ẩn nguy cơ tụt huyết áp quá mức [2] [1]. Hãy luôn chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại dược liệu nào để bảo vệ an toàn tính mạng.
