Cơn ho kéo dài kèm theo đờm ứ đọng ở cổ họng là triệu chứng đường hô hấp rất phổ biến khi thời tiết giao mùa hoặc cơ thể bị nhiễm lạnh. Trong dân gian, nhiều loại thảo dược được truyền tai nhau để sắc uống làm dịu họng, trong đó có cây bài hương (tên khoa học là Hyssopus officinalis). Nhiều người tin rằng loại cây này có tác dụng diệt khuẩn đường thở và tống đờm tức thì.
Tuy nhiên, các bằng chứng y học hiện đại cho thấy hoạt tính sinh học của bài hương mới chủ yếu được ghi nhận trên mô hình tế bào và động vật, trong khi các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn rất hạn chế. Đáng lưu ý, bài hương chỉ cho thấy tiềm năng hỗ trợ ở nhóm người bệnh có ho đờm và thực tế có thể khiến tình trạng ho khan trở nên trầm trọng hơn [1].
Cây bài hương và các hoạt chất tự nhiên
Cây bài hương thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), là loại cây thân thảo có nguồn gốc từ vùng Đông Địa Trung Hải đến Trung Á và Mông Cổ [2]. Trong y học dân gian, cây bài hương thường được sử dụng làm vị thuốc chống viêm, giảm co thắt, hỗ trợ điều trị ho, cảm lạnh và viêm thanh quản [3], [2]. Chiết xuất và tinh dầu của loài cây này cũng được sử dụng làm hương liệu và chất phụ gia trong ngành thực phẩm hoặc mỹ phẩm [2].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng tinh dầu bài hương chứa các hợp chất bay hơi quan trọng như beta-pinene, pinocamphone, isopinocamphone cùng nhiều terpenoid khác [2]. Ngoài ra, cây còn chứa các hợp chất flavonoid như luteolin, quercetin, apigenin và các axit phenolic bao gồm axit ferulic, axit chlorogenic, axit caffeic và axit protocatechuic [2]. Sự hiện diện phong phú của các hợp chất này tạo nên nền tảng cho các nghiên cứu về hoạt tính sinh học của cây.
Cơ chế tác động đến phản ứng viêm và miễn dịch đường thở
Để lý giải tại sao bài hương lại được sử dụng trị ho trong dân gian, các nhà khoa học đã tìm hiểu tác động của dược liệu lên hệ thống miễn dịch tự nhiên. Một nghiên cứu năm 2022 trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi người (PBMC) cho thấy chiết xuất bài hương giúp tăng biểu hiện gen của các thụ thể TLR nội bào gồm TLR3, TLR7, TLR8 và TLR9 sau 24 và 48 giờ xử lý [3]. Các thụ thể này có vai trò nhận diện vật liệu di truyền của vi sinh vật xâm nhập, đặc biệt là axit nucleic của virus đường hô hấp [3].
Sự kích hoạt các thụ thể TLR này dẫn đến việc gia tăng biểu hiện của các phân tử truyền tín hiệu như MyD88 và NF-kappaB, từ đó thúc đẩy sản sinh các cytokine kháng virus như IFN-I, TNF-alpha, IL-1 và IL-6 nhằm kiểm soát nhiễm trùng đường hô hấp [3]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu trước đó cũng chỉ ra chiết xuất bài hương có khả năng điều hòa sự tiết các cytokine như IL-4, IL-17 và IFN-gamma, giúp lập lại cân bằng giữa tế bào Th1 và Th2 trong mô hình chuột hen phế quản [3].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Kháng khuẩn và tái cấu trúc đường thở
Ở cấp độ tiền lâm sàng, các thử nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất bài hương thể hiện hoạt tính kháng virus và kháng nấm [2]. Một nghiên cứu năm 2024 đánh giá ba phân loài bài hương trồng tại Romania cho thấy tinh dầu của loài H. officinalis f. albus có hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ, đặc biệt là đối với các chủng vi khuẩn Gram dương [4]. Mô phỏng liên kết phân tử chỉ ra các hợp chất như elemol có ái lực gắn kết tốt với các protein viêm và protein của vi sinh vật [4]. Dù vậy, phổ kháng khuẩn của bài hương không bao trùm mọi mầm bệnh; ví dụ, một thử nghiệm năm 2018 kiểm tra độ nhạy cảm của vi khuẩn Helicobacter pylori ghi nhận tinh dầu bài hương ở nồng độ tối đa thử nghiệm (4 microlit/mL) không có hoạt tính ức chế vi khuẩn này [5].
Về tác động lên niêm mạc phế quản, nghiên cứu năm 2014 trên mô hình chuột bị hen phế quản mạn tính đã ghi nhận bài hương có khả năng ức chế quá trình tái cấu trúc đường thở [6]. Cụ thể, chuột được điều trị bằng dược liệu này giảm biểu hiện các enzyme MMP-9 và TIMP-1, đồng thời cải thiện tình trạng lắng đọng collagen, tăng sinh cơ trơn và giảm tiết chất nhầy quá mức ở đường hô hấp [6]. Một nghiên cứu khác cùng năm 2014 trên chuột hen do dị ứng ovalbumin cũng cho thấy bài hương giúp làm giảm các triệu chứng ho, khó thở, giảm tỷ lệ bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản (ở mức 10,08 ± 1,29% tương đương với dexamethasone ở mức 10,27 ± 0,85%) và hạ nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh [7].
Bằng chứng lâm sàng: Chỉ phù hợp với người ho có đờm
Mặc dù có nhiều kết quả tiền lâm sàng khả quan, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người vẫn rất hạn hẹp. Đáng chú ý nhất là thử nghiệm lâm sàng mù ba có đối chứng với giả dược công bố năm 2024 trên 60 bệnh nhân hen phế quản mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Trong thử nghiệm này, bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống siro bài hương (liều 5 ml chứa 6g chiết xuất Hyssopus officinalis, dùng 2 lần mỗi ngày) hoặc siro đường giả dược (5 ml, dùng 2 lần mỗi ngày) liên tục trong 4 tuần như một biện pháp hỗ trợ bên cạnh phác đồ điều trị thường quy [1].
Kết quả nghiên cứu mang lại sự phân hóa rất rõ ràng giữa các nhóm triệu chứng bệnh nhân. Ở nhóm người bệnh hen có ho đờm và chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn, siro bài hương mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về thể tích thở ra gắng sức trong 1 giây đầu tiên (FEV1), điểm kiểm soát hen (ACT) ở tuần thứ 4, lưu lượng thở ra đỉnh (PEF), tốc độ lưu lượng thở ra tối đa ở mức 25-75% (MEF25-75%) cũng như giảm mức độ thở khò khè [1]. Trái lại, ở nhóm bệnh nhân có biểu hiện ho khan, các chỉ số chức năng hô hấp này lại diễn biến theo chiều hướng xấu đi khi dùng siro bài hương [1]. Thử nghiệm kết luận bài hương syrup có hiệu quả với bệnh nhân có ho đờm nhưng không phù hợp cho người bị ho khan [1].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện có
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là xem cây bài hương như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể thay thế thuốc tây y để dứt điểm mọi cơn ho. Thực tế, phần lớn dữ liệu về khả năng kháng khuẩn, chống co thắt và điều hòa miễn dịch của bài hương chỉ mới dừng lại ở các đĩa nuôi cấy tế bào hoặc trên chuột [3], [2], [6], [7]. Môi trường cơ thể con người phức tạp hơn nhiều so với ống nghiệm, và nồng độ hoạt chất đạt được trong máu hay đường thở qua đường uống có thể khác xa nồng độ dùng trong phòng thí nghiệm.
Hiểu lầm thứ hai là việc gom chung tất cả các dạng ho lại để dùng bài hương. Thử nghiệm lâm sàng năm 2024 đã chứng minh rõ đặc tính sinh học của bài hương có sự đáp ứng trái ngược hoàn toàn tùy thuộc vào dạng ho: trong khi nhóm ho đờm cải thiện tốt chức năng thông khí thì nhóm ho khan lại bị suy giảm các chỉ số này [1]. Do đó, việc tự ý sắc uống thảo dược khi bị rát họng, ho khan kích ứng có thể làm niêm mạc khô hơn và kích thích phản xạ ho nghiêm trọng hơn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng bài hương?
Từ các bằng chứng khoa học, nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh sử dụng bài hương để tự chữa trị là những người có triệu chứng ho khan, rát họng không có đờm [1]. Việc sử dụng dược liệu này ở người ho khan có thể gây phản tác dụng và làm xấu đi tình trạng thông khí hô hấp [1].
Bên cạnh đó, dù bài hương được đánh giá là tương đối an toàn ở hàm lượng sử dụng thông thường trong thực phẩm, các nghiên cứu toàn diện về hồ sơ an toàn và độc tính lâu dài vẫn chưa đầy đủ [2]. Tinh dầu bài hương chứa các thành phần ketone monoterpene như pinocamphone và isopinocamphone [2]. Những người có bệnh lý nền hô hấp mạn tính, người đang sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu theo toa, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng bài hương dạng cô đặc hoặc tinh dầu nguyên chất mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Trong đời sống thường ngày, thảo dược bài hương khô chủ yếu được sử dụng dưới dạng trà thảo mộc kết hợp hoặc gia vị [3], [2]. Nếu có nhu cầu sử dụng trà bài hương để hỗ trợ làm ấm họng và dịu đường thở khi ho đờm, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm trà đã đóng gói đạt chuẩn chất lượng với lượng nhỏ, không tự ý dùng các loại tinh dầu đậm đặc để uống [2].
Khi xuất hiện triệu chứng ho và đờm, trước hết cần áp dụng các biện pháp cơ bản như uống đủ nước ấm để làm loãng dịch tiết phế quản, súc họng bằng nước muối sinh lý và nghỉ ngơi hợp lý. Cây bài hương có thể hỗ trợ cải thiện sự lưu thông khí ở nhóm người có ho đờm [1], nhưng người bệnh không được dùng để thay thế thuốc giãn phế quản hay thuốc kháng sinh do bác sĩ kê toa. Nếu cơn ho kéo dài trên một tuần, ho kèm sốt cao, khó thở hoặc đờm đổi màu lạ, việc đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác nguyên nhân là điều bắt buộc.
