Nhiều người bệnh đái tháo đường luôn tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn kiểm soát chỉ số đường huyết an toàn. Trong số các cây thuốc dân gian được truyền tai gần đây, cây chạc ba (Allophylus cobbe) nhận được nhiều sự quan tâm. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự mang lại tác dụng hạ đường huyết như lời đồn thổi hay không vẫn là nỗi băn khoăn lớn của không ít gia đình.
Câu trả lời từ y học thực chứng hiện nay là: chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận cây chạc ba có khả năng hạ đường huyết. Mặc dù các nghiên cứu bước đầu ghi nhận cây chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý, dữ liệu về việc kiểm soát đường huyết chỉ mới dừng lại ở một số quan sát thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên các loài thực vật cùng chi họ hàng. Bệnh nhân tuyệt đối không nên dùng loại cây này để thay thế thuốc điều trị đái tháo đường.
Cây chạc ba và nguồn gốc dược liệu trong tự nhiên
Cây chạc ba, có tên khoa học là Allophylus cobbe (L.) Raeusch., thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae) [1]. Đây là loài cây bụi nhỏ thường phân bố phổ biến ở vùng Ghats Tây của Ấn Độ và một số quốc gia nhiệt đới, từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền bản địa để điều trị một số loại bệnh tật khác nhau [1]. Ở Việt Nam và nhiều nước châu Á, cây thường mọc hoang ở các vùng đồi núi, ven rừng.
Trong các nghiên cứu về hóa thực vật, cây chạc ba cho thấy sự phong phú của các hợp chất chuyển hóa thứ cấp [1]. Năm 2020, một nghiên cứu hóa thực vật lần đầu tiên thực hiện trên rễ và cành của cây chạc ba đã phân lập thành công một hợp chất tocotrienol mới là 5-hydroxy-8-methyltocotrienol cùng với 17 hợp chất đã biết khác [2]. Sự hiện diện của các hợp chất này khẳng định tiềm năng nghiên cứu dược liệu của cây chạc ba trong khoa học hiện đại.
Ngoài ra, chiết xuất từ lá cây chạc ba cũng từng được kiểm tra về các đặc tính bảo vệ sinh học. Trong một nghiên cứu công bố năm 2003 tại Sri Lanka đánh giá hoạt tính chống ăn mòn đối với ấu trùng tuổi 4 của bọ cánh cứng đậu Mexico (Epilachna varivestis), chiết xuất từ cây chạc ba (Allophylus cobbe) nằm trong nhóm các dịch chiết thể hiện hoạt tính xua đuổi, chống ăn mạnh mẽ [3].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất Allophylus cobbe
Cho đến nay, các nghiên cứu chuyên sâu về cây chạc ba Allophylus cobbe tập trung chủ yếu vào hoạt tính chống oxy hóa và độc tế bào ung thư hơn là tác dụng chuyển hóa đường huyết. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành đánh giá chiết xuất lá cây chạc ba về hàm lượng polyphenol, khả năng chống oxy hóa cũng như độc tính trên các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt của người (DU-145 và PC-3) [1].
Nghiên cứu trong ống nghiệm này ghi nhận chiết xuất dạng nước chứa hàm lượng hợp chất phenolic cao nhất, đạt 91,96 ± 0,61 mg/g GAE [1]. Ở nồng độ 100 mg/ml, dịch chiết nước cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất đạt mức 64,71 ± 0,15% [1]. Giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với dòng tế bào ung thư DU-145 là 431,10 ± 15,05 microg/mL và đối với dòng tế bào PC-3 là 362,08 ± 24,17 microg/mL, trong khi thuốc chuẩn paclitaxel có IC50 là 0,3 microM/mL [1].
Các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy sự thay đổi hình thái của các tế bào ung thư khi bước vào quá trình chết theo chương trình (apoptosis), trong khi chiết xuất lại không gây độc tính đối với tế bào bình thường (MEF-L929) [1]. Tác giả nghiên cứu kết luận chiết xuất Allophylus cobbe có hoạt tính chống oxy hóa và chống ung thư đáng kể, nhưng cần tiếp tục nghiên cứu các hợp chất dẫn xuất để hướng tới ứng dụng điều trị [1]. Hoàn toàn không có dữ liệu hạ đường huyết nào được ghi nhận trực tiếp trên dòng cây Allophylus cobbe trong thử nghiệm này.
Giả thuyết cơ chế từ loài cùng chi Allophylus cominia
Những hiểu lầm về việc cây chạc ba hạ đường huyết phần lớn xuất phát từ việc nhầm lẫn với một loài cây cùng chi là Allophylus cominia. Loài cây này thường được dùng theo kinh nghiệm dân gian tại vùng Caribe để hỗ trợ điều trị đái tháo đường týp 2 [4], [5]. Nhờ đó, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm để làm rõ cơ chế tác động.
Năm 2018, một nghiên cứu in vitro đã kiểm tra hỗn hợp flavonoids và pheophytins tách từ loài Allophylus cominia trên khả năng hấp thu glucose ở các dòng tế bào HepG2, L6 và nguyên bào sợi cũng như tế bào mỡ 3T3-L1 [4]. Kết quả cho thấy các dịch chiết này giúp tăng cường hoạt tính của insulin [4]. Cụ thể, trên tế bào gan HepG2, giá trị nồng độ hiệu quả một nửa (EC50) của insulin là 93 ± 21 nM đã giảm mạnh xuống còn 13 ± 2 nM khi có sự hiện diện của hỗn hợp flavonoid từ Allophylus cominia [4].
Tương tự trên tế bào cơ L6, insulin làm tăng hấp thu glucose phụ thuộc nồng độ với EC50 là 28,6 ± 0,7 nM; giá trị EC50 này giảm xuống còn 0,08 ± 0,02 nM khi có 100 microg/ml hỗn hợp flavonoids và giảm xuống 5 ± 0,9 nM khi có hỗn hợp pheophytins [4]. Trên nguyên bào sợi 3T3-L1, EC50 của insulin từ mức trên 1000 nM đã giảm xuống còn 38 ± 4 nM nhờ dịch chiết flavonoid [4]. Ở nồng độ 100 microg/ml, các dịch chiết flavonoids và pheophytins còn làm giảm tích tụ mỡ trong tế bào mỡ 3T3-L1 tới 2 lần so với đối chứng biệt hóa (p < 0,05) [4].
Tuy vậy, dịch chiết thô của loài này không cho thấy tác động tăng cường hấp thu glucose trên tế bào mỡ 3T3-L1 khi có hoặc không có 100 nM insulin [4]. Sự khác biệt giữa loài Allophylus cominia vùng Trung Mỹ và cây chạc ba Allophylus cobbe tại châu Á là rất lớn về mặt thành phần hóa học, do đó không thể gán ghép kết quả của loài này sang cho loài kia.
Nguy cơ tương tác thuốc cần đặc biệt cảnh giác
Một trong những vấn đề nguy hiểm nhất khi người bệnh tự ý dùng thảo mộc hạ đường huyết là hiện tượng tương tác thuốc. Khi dùng chung dịch chiết thực vật với thuốc tây, hoạt tính chuyển hóa tại gan có thể bị xáo trộn, gây nguy cơ ngộ độc hoặc mất tác dụng của thuốc.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá tác động của dịch chiết nước từ lá Allophylus cominia lên hệ thống enzym cytochrome P450 (CYP) trên mô hình tế bào gan chuột và P-glycoprotein (P-gp) trên dòng tế bào 4T1 [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết không làm giảm khả năng sống của tế bào sau thử nghiệm MTT với nồng độ lên tới 1500 microg/mL trong 72 giờ [5]. Tuy nhiên, khi nuôi cấy tế bào gan chuột với dịch chiết ở nồng độ lên tới 250 microg/mL trong 48 giờ, hoạt tính của CYP-1A2, 2C9 và 2E1 đã tăng lần lượt 1,46; 1,60 và 1,51 lần so với nhóm đối chứng [5].
Trong khi đó, hoạt tính của CYP-2B6, 2D6 và 3A4 không bị biến đổi đáng kể, nhưng hoạt tính của bơm tống thuốc P-gp lại giảm từ 2 đến 4 lần [5]. Ngoài ra, ở nồng độ 100 và 200 microg/mL, dịch chiết làm tăng đáng kể độc tính của thuốc doxorubicin trên tế bào sau 24 giờ điều trị [5]. Việc điều hòa các enzym CYP và P-gp cho thấy nguy cơ tương tác thuốc - thảo mộc là rất hiện hữu, có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc điều trị chuyển hóa trong cơ thể bệnh nhân [5].
Hiểu lầm thường gặp của người bệnh đái tháo đường
Hiện nay, nhiều người bệnh có tâm lý chuộng các loại cây cỏ tự nhiên vì tin rằng thảo mộc thì "hoàn toàn lành tính và không tác dụng phụ". Việc nghe theo lời truyền miệng trên mạng xã hội rồi tự ý hái cây chạc ba về đun nấu uống thay trà hằng ngày là một sai lầm phổ biến.
Thực tế, bệnh đái tháo đường týp 2 là một bệnh lý mạn tính nguy hiểm, đe dọa sức khỏe cộng đồng toàn cầu và có thể gây ra hàng loạt biến chứng không thể đảo ngược nếu không được kiểm soát tốt [6]. Mặc dù các loại thuốc hạ đường huyết hiện nay hiệu quả nhưng vẫn có những tác dụng phụ nhất định, khiến nhiều người tìm đến các giải pháp tự nhiên [6]. Song, việc tự ý bỏ thuốc được kê đơn để dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến hôn mê hoặc biến chứng tim mạch, suy thận cấp tính.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng cây cỏ cùng chi thì công dụng giống nhau. Như các dẫn chứng khoa học đã nêu, các dữ liệu về việc cải thiện hấp thu glucose chỉ mới xuất hiện trên dòng tế bào khi thử nghiệm chiết xuất từ cây Allophylus cominia [4], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cây chạc ba Allophylus cobbe. Việc đánh đồng hai loài cây này là thiếu căn cứ khoa học.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh tự ý sử dụng cây chạc ba là những bệnh nhân đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc tây y (dạng uống hoặc tiêm insulin). Sự thay đổi hoạt tính các enzym gan CYP như 1A2 hay 2C9 được ghi nhận ở chi thảo mộc này có thể làm thay đổi tốc độ thải trừ thuốc, dễ dẫn đến biến chứng hạ đường huyết quá mức nguy hiểm hoặc làm mất hiệu lực điều trị của thuốc chính [5].
Người mắc các bệnh lý gan mạn tính, suy thận hoặc phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú cũng không nên sử dụng. Các chiết xuất thô từ cây rừng thường chứa nhiều tạp chất, kim loại nặng hoặc các hợp chất chuyển hóa thứ cấp chưa được xác định độc tính mạn tính trên cơ thể người [1]. Việc đưa các chất này vào cơ thể tạo thêm gánh nặng giải độc cho gan và thận vốn đã suy yếu.
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị liệu cũng cần đặc biệt cẩn trọng. Do chiết xuất từ chi cây này có khả năng ức chế P-glycoprotein và làm tăng độc tính của một số hóa chất trị liệu tế bào [5], việc tự ý dùng thảo mộc song song với phác đồ hóa trị có thể gây ra những phản ứng phụ nguy hiểm ngoài tầm kiểm soát của bác sĩ điều trị.
Hướng dẫn chăm sóc và quản lý đường huyết an toàn
Thay vì tìm kiếm các loại cây lá chưa có bằng chứng xác thực, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc do bác sĩ chuyên khoa nội tiết chỉ định. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc, giảm liều hay thay thế thuốc tây bằng bất kỳ bài thuốc dân gian truyền miệng nào.
Bên cạnh đó, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và lành mạnh đóng vai trò cốt lõi. Người bệnh nên duy trì khẩu phần ăn giàu chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế, đường tự do và các loại thực phẩm chế biến sẵn. Uống đủ nước mỗi ngày và phân chia khẩu phần ăn hợp lý giúp ổn định chỉ số đường huyết sau bữa ăn.
Vận động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày thông qua các bộ môn như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội cũng giúp tăng cường độ nhạy của tế bào đối với insulin tự nhiên. Người bệnh cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ tại nhà bằng máy đo cá nhân và tái khám đúng hẹn để bác sĩ kịp thời điều chỉnh đơn thuốc khi cần thiết.
Tóm lại, cây chạc ba (Allophylus cobbe) là nguồn dược liệu tự nhiên giàu chất chống oxy hóa và các hợp chất chuyển hóa sinh học có tiềm năng nghiên cứu [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng hạ đường huyết của loài cây này vẫn chưa hề có bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận. Người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ tỉnh táo, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào để bảo vệ sức khỏe bản thân.
