Nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để hỗ trợ trị nhiễm khuẩn đường ruột, hô hấp hoặc bôi ngoài da với niềm tin cây cỏ lành tính và diệt khuẩn tốt. Cây chạc ba (danh pháp khoa học Allophylus cobbe) là vị thuốc dân gian quen thuộc mọc nhiều ở vùng đồi núi, rừng thưa, thường được dùng để nấu nước tắm trị ghẻ ngứa, rửa vết thương ngoài da hoặc sắc uống trị tiêu chảy [1]. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự sở hữu khả năng diệt vi khuẩn mạnh mẽ hay không vẫn là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.
Theo các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện tại, chạc ba chứa hàm lượng hợp chất phenolic và chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào, có tác dụng ức chế các gốc tự do [1]. Mặc dù vậy, bằng chứng về khả năng kháng khuẩn trực tiếp của dịch chiết thô từ lá cây vẫn còn rất sơ bộ, chủ yếu được ghi nhận mạnh mẽ khi dùng dịch chiết này để tổng hợp xanh hạt nano bạc kết hợp cùng kháng sinh chuyên dụng, thay vì tự thân dịch chiết đơn lẻ [2].
Cơ chế tác động của hợp chất phenolic tự nhiên
Các hợp chất phenolic và flavonoid hòa tan trong nước được xem là nhóm hoạt chất bảo vệ tự nhiên của thực vật, giúp vô hiệu hóa các phân tử oxy hóa gây tổn thương tế bào [1]. Ở cấp độ sinh học, các polyphenol thực vật không chỉ dọn sạch các gốc tự do mà còn có tác dụng làm giảm hiện tượng peroxy hóa lipid và ngăn ngừa tổn hại cấu trúc DNA [3].
Ngoài ra, các hợp chất này còn tham gia ức chế phản ứng viêm thông qua việc chặn sự sản sinh quá mức của yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [3]. Khi mô bị tổn thương hoặc viêm nhiễm, enzym nitric oxide synthase bị kích thích tăng tiết; sự hiện diện của các flavonoid tự nhiên như quercetin giúp làm giảm tổng hợp khí NO này [3]. Các nghiên cứu trên chi thực vật Allophylus ghi nhận khả năng ức chế enzym gây viêm 5-lipoxygenase nhờ chứa hàm lượng flavon lớn [3]. Khi kết hợp điều chế hạt kim loại kích thước nano, dịch chiết lá chạc ba đóng vai trò khử ion bạc, sinh ra các hạt nano làm gia tăng stress oxy hóa (ROS) và phá hủy cấu trúc màng vi khuẩn gây bệnh [2].
Nghiên cứu phân tích hàm lượng phenolic và chống oxy hóa
Một nghiên cứu công bố năm 2017 tại Ấn Độ đã khảo sát sàng lọc hóa thực vật, hàm lượng phenolic tổng và hoạt tính chống oxy hóa của các phân đoạn chiết từ lá cây chạc ba (Allophylus cobbe) [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá phổ các chất chuyển hóa thứ cấp và định lượng phenolic bằng phương pháp đo màu tiêu chuẩn [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy dịch chiết nước từ lá chạc ba có hàm lượng phenolic cao nhất, đạt mức 91,96 ± 0,61 mg/g đương lượng axit gallic (GAE) [1]. Đồng thời, ở nồng độ 100 mg/ml, dịch chiết nước này chứng minh khả năng chống oxy hóa mạnh nhất với tỷ lệ ức chế đạt 64,71 ± 0,15% [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu ghi nhận dịch chiết có hoạt tính ức chế dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt ở người (DU-145 với giá trị IC50 là 431,10 ± 15,05 microg/mL; PC-3 với IC50 là 362,08 ± 24,17 microg/mL) gây biến đổi hình thái tế bào theo hướng chết rụng (apoptosis), trong khi không gây độc cho tế bào thông thường MEF-L929 [1]. Điều này chứng minh tiềm năng dọn gốc tự do và tính an toàn của dịch chiết trên mô tế bào thông thường [1].
Đánh giá tác dụng kháng khuẩn và ức chế màng sinh học
Nghiên cứu công bố năm 2014 đã tập trung vào việc tạo ra các hạt nano bạc (AgNPs) bằng phương pháp sinh học xanh, sử dụng phản ứng giữa ion bạc và dịch chiết lá cây chạc ba (Allophylus cobbe) [2]. Các nhà khoa học đã dùng nhiều phương pháp hóa lý tiên tiến như quang phổ UV-Vis, nhiễu xạ tia X (XRD), phổ hồng ngoại (FTIR), kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) và tán xạ ánh sáng động (DLS) để kiểm tra các hạt nano được tổng hợp [2].
Sau đó, hoạt tính kháng khuẩn và kháng màng sinh học (anti-biofilm) được thử nghiệm trên 4 chủng vi khuẩn gây bệnh ở người gồm Pseudomonas aeruginosa, Shigella flexneri (vi khuẩn Gram âm) cùng Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae (vi khuẩn Gram dương) [2]. Các thử nghiệm bao gồm đo vòng vô khuẩn, kiểm tra mức độ tiêu diệt in vitro và định lượng tạo gốc oxy hóa (ROS) [2]. Kết quả cho thấy khi dùng các hạt nano bạc sinh học tổng hợp từ lá chạc ba ở nồng độ cực thấp kết hợp với kháng sinh thông thường, hoạt tính ức chế vi khuẩn và phá hủy màng sinh học gia tăng rõ rệt [2]. Tác dụng hiệp đồng tăng cường thể hiện rất rõ ở cặp nano bạc kết hợp ampicillin đối với vi khuẩn Gram âm và kết hợp vancomycin đối với vi khuẩn Gram dương ngay cả ở nồng độ kháng sinh dưới mức gây chết [2].
Tiềm năng thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Từ các kết quả nghiên cứu in vitro nói trên, có thể thấy tiềm năng nổi bật nhất của chạc ba nằm ở năng lực chống oxy hóa tự nhiên và làm chất khử sinh học an toàn trong công nghệ nano y dược [1], [2]. Các hợp chất phenolic hòa tan dồi dào là tiền đề quan trọng giúp bảo vệ tế bào khỏi tác nhân oxy hóa độc hại [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu: các dữ liệu về diệt khuẩn hiện nay đều thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), chưa từng trải qua thử nghiệm lâm sàng trên người [1], [2]. Đặc biệt, tác dụng diệt khuẩn vượt trội chỉ xuất hiện khi các thành phần của lá chạc ba được gắn kết với hạt nano kim loại và phối hợp cùng kháng sinh chuẩn (như ampicillin, vancomycin) [2]. Bản thân việc đun nước lá chạc ba uống tại nhà không thể tự tạo ra các hạt nano bạc này, do đó hoạt lực kháng khuẩn thực tế trong cơ thể người khi dùng theo lối dân gian chắc chắn không thể thay thế thuốc kháng sinh [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược chạc ba
Rất nhiều người nhầm tưởng rằng "kháng khuẩn in vitro" đồng nghĩa với việc uống nước lá cây vào bụng là tiêu diệt được vi khuẩn trong máu hay đường ruột. Việc chiết xuất trong phòng thí nghiệm dùng dung môi, quy trình cô đặc chuẩn hóa và kỹ thuật nano tiên tiến hoàn toàn khác với việc đun nấu thô sơ [2].
Một hiểu lầm tai hại khác là dùng nước chạc ba để tự chữa các bệnh nhiễm trùng nặng như viêm phổi, kiết lỵ hoặc nhiễm trùng huyết do tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) hay trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) [2]. Những bệnh lý này đòi hỏi phác đồ kháng sinh đặc hiệu từ bác sĩ; trì hoãn điều trị y tế để dùng lá cây có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng cây chạc ba?
Mặc dù thử nghiệm in vitro cho thấy dịch chiết lá chạc ba không gây độc cho dòng tế bào mô thông thường MEF-L929 [1], việc sử dụng dạng uống chưa có nghiên cứu độc tính trường diễn trên cơ thể người sống.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý uống nước sắc chạc ba do chưa có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn trên các đối tượng này. Người mắc bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua enzym gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, tránh nguy cơ tương tác thuốc không mong muốn. Những người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa cũng cần cẩn trọng, không bôi đắp dịch lá cây lên các vết thương hở sâu hoặc diện tích da quá lớn.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Trong đời sống thường ngày, chạc ba có thể được tận dụng như một loại thảo dược hỗ trợ ngoài da hoặc thanh nhiệt dựa trên kinh nghiệm dân gian và đặc tính chống oxy hóa lành tính [1].
- Chăm sóc ngoài da: Có thể dùng một nắm lá chạc ba tươi (khoảng 30-50g), rửa thật sạch bằng nước muối loãng, đun sôi kỹ với 2-3 lít nước rồi pha ấm để tắm, rửa vết mẩn ngứa, rôm sảy nhẹ ngoài da. Tuyệt đối không dùng rửa các vết loét sâu, vết bỏng diện rộng để phòng ngừa bội nhiễm.
- Dùng đường uống: Nếu sử dụng lá phơi khô để hãm nước uống thanh nhiệt, chỉ nên dùng lượng nhỏ (khoảng 10-15g lá khô mỗi ngày), không sắc quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần liền.
- Kết hợp điều trị: Luôn xác định thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ chống oxy hóa [1]. Khi có triệu chứng sốt cao, tiêu chảy kéo dài hoặc viêm nhiễm nặng, người bệnh phải đi khám tại cơ sở y tế để được chỉ định kháng sinh phù hợp, không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược [2].
Nhìn chung, cây chạc ba sở hữu nguồn hợp chất phenolic phong phú với hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên đáng ghi nhận [1]. Mặc dù cây cho thấy tiềm năng to lớn trong việc hỗ trợ diệt khuẩn khi kết hợp công nghệ nano bạc và kháng sinh trong phòng thí nghiệm [2], người dân không nên tự ý dùng nước lá thô để thay thế các loại thuốc kháng khuẩn đã được y học phê duyệt.
