Chổi xuể kháng khuẩn, chống viêm: Bằng chứng khoa học đến đâu?

Cây chổi xuể và những lời đồn thổi dân gian

Chổi xuể, hay còn gọi là thanh hao, chổi sể (tên khoa học: Baeckea frutescens L., thuộc họ Đào kim nương Myrtaceae), là loài cây bụi nhỏ mọc hoang dã khá phổ biến tại các vùng đồi núi ở Nam Trung Quốc, Hồng Kông, khu vực Đông Nam Á và Australia ^[1]. Trong đời sống dân gian, cành lá chổi xuể không chỉ được dùng để bó chổi quét nhà mà còn là cây thuốc quen thuộc dùng xông hơi giải cảm, đắp vết thương hoặc nấu nước tắm trị mẩn ngứa ngoài da ^[1].

Mùi tinh dầu thơm nồng đặc trưng khiến nhiều người tin rằng thảo dược này có thể chữa bách bệnh, từ viêm họng, viêm da cho đến các bệnh nhiễm khuẩn nặng. Thời gian gần đây, trên các diễn đàn y học cổ truyền, chổi xuể được chia sẻ rầm rộ như một phương thuốc kháng sinh và chống viêm tự nhiên siêu việt.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cảnh báo việc tự ý dùng dược liệu thay thế thuốc đặc trị có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng. Đứng trước sự quan tâm ngày càng lớn của cộng đồng, câu hỏi đặt ra là: Khoa học thực sự đã tìm thấy gì bên trong loài cây này, và tác dụng kháng khuẩn, chống viêm của nó có được kiểm chứng trên người hay chưa?

Hoạt tính sinh học: Khoa học xác nhận bước đầu trong ống nghiệm

Các nghiên cứu phòng thí nghiệm xác nhận rằng dịch chiết và tinh dầu chổi xuể chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng ức chế vi khuẩn và kìm hãm phản ứng viêm [1, 2, 3, 7].

Dù vậy, câu trả lời chính xác cho người bệnh hiện nay là: Chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người. Toàn bộ các công bố khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào (in vitro) trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 7].

Do đó, các hoạt tính được ghi nhận chỉ mang tính chất gợi mở hướng nghiên cứu phát triển thuốc tương lai, người dân tuyệt đối không thể xem chổi xuể là thuốc kháng sinh hay thuốc chống viêm thay thế y học hiện đại [1, 3].

Cơ chế chống viêm: Đánh chặn từ con đường tín hiệu tế bào

Phản ứng viêm xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với tác nhân xâm nhập hoặc tổn thương, dẫn đến sản sinh ồ ạt các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO) hay các cytokine ^[2]. Tình trạng viêm mạn tính hoặc đáp ứng viêm quá mức có thể hủy hoại các mô xung quanh.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành phân tích sâu cơ chế tác động của Baeckea frutescens trên mô hình tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopeptide-2 (MALP-2) nhằm mô phỏng tình trạng viêm nhiễm ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng chiết xuất chổi xuể cùng các thành phần của nó có khả năng ngăn chặn đáng kể chuỗi phản ứng viêm do MALP-2 kích hoạt ^[2]. Cụ thể, dược liệu này ức chế sự bài tiết NO và giảm biểu hiện của enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) ^[2]. Đồng thời, lượng cytokine tiền viêm nguy hiểm gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) cũng bị sụt giảm rõ rệt ^[2].

Đi sâu vào cấp độ phân tử, chiết xuất chổi xuể làm giảm đáng kể sự biểu hiện của protein MyD88 (Myeloid differentiation factor 88), từ đó ngăn chặn sự thoái biến của phân tử ức chế IkappaBalpha và hạn chế quá trình chuyển vị vào nhân của tiểu đơn vị NF-kappaB p65 ^[2]. Thành phần ký hiệu BF-2 được xác định đóng vai trò chủ chốt trong việc khóa con đường truyền tín hiệu MyD88 và NF-kappaB, mở ra chiến lược nghiên cứu thuốc mới nhắm vào các ổ viêm do vi khuẩn mycoplasma gây ra ^[2]. Tinh dầu bay hơi của cây cũng được ghi nhận chứa 19 thành phần, tiêu biểu là Pcymol – chất có hoạt tính hỗ trợ long đờm, giảm hen và kháng virus ^[2].

Cũng trong năm 2017, một nhóm nghiên cứu khác đã phân lập thành công 11 hợp chất meroterpenoid mới mang cấu trúc khung sesquiterpene hoặc monoterpene từ các bộ phận trên mặt đất của Baeckea frutescens, đặt tên từ Frutescone H đến R (hợp chất 1-11) ^[3]. Cấu trúc và cấu hình tuyệt đối của chúng được xác định tỉ mỉ qua phân tích quang phổ khối phân giải cao (HRESIMS), cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D, phổ lưỡng sắc tròn điện tử (ECD) và nhiễu xạ tia X đơn tinh thể trên các mẫu đại diện ^[3].

Khi thử nghiệm hoạt tính chống viêm thông qua việc đo lường khả năng ức chế sinh NO trên đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS, hợp chất số 8 thể hiện tiềm năng vượt trội với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) đạt mức rất thấp là 0,36 micromol/L ^[3]. Tác dụng chống viêm mạnh mẽ này cũng liên quan đến việc điều hòa con đường NF-kappaB nhờ chặn sự chuyển vị nhân của p65, kéo theo sự sụt giảm tổng hợp IL-6 và TNF-alpha ^[3].

Không dừng lại ở đó, năm 2018, các nhà khoa học tiếp tục phân lập được từ dịch chiết ethanol của cây chổi xuể hai hợp chất flavonoid glycoside mới gồm myricetin 3-O-(5''-O-galloyl)-alpha-L-arabinofuranoside (1), 6-methylquercetin 7-O-beta-D-glucopyranoside (2), một methylchromone glycoside mới là 7-O-(4', 6'-digalloyl)-beta-D-glucopyranosyl-5-hydroxy-2-methylchromone (3), cùng 3 hợp chất đã biết khác (4-6) ^[4].

Khi đánh giá hoạt tính chống viêm thông qua khả năng ức chế trực tiếp enzyme cyclooxygenase (COX-1 và COX-2) trong ống nghiệm, cả 6 hợp chất đều cho kết quả ấn tượng ^[4]. Giá trị IC50 ức chế COX-1 dao động từ 1,95 đến 5,54 micromol/L, và giá trị IC50 ức chế COX-2 đạt từ 1,01 đến 2,27 micromol/L ^[4].

Khả năng kháng khuẩn: Triển vọng trước vi khuẩn kháng thuốc

Bên cạnh đặc tính chống viêm, tiềm năng diệt khuẩn của cây chổi xuể cũng thu hút sự chú ý đặc biệt của giới vi sinh vật học ^[1]. Tình trạng kháng thuốc kháng sinh đang là vấn nạn toàn cầu, đòi hỏi việc tìm kiếm các phân tử kháng sinh mới từ nguồn thực vật ^[1].

Một công trình khoa học năm 2014 đã tập trung sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết ethanol từ lá chổi xuể đối với các chủng vi khuẩn tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) phân lập từ bệnh lâm sàng ^[1]. Lá cây được phơi khô trong bóng râm, nghiền thành bột mịn và chiết xuất với dung môi ethanol ^[1]. Thử nghiệm hóa thực vật ban đầu của dịch chiết thô cho thấy sự hiện diện phong phú của nhiều nhóm chất hoạt tính như alkaloid, flavonoid, steroid, terpenoid, phenol và carbohydrate – những chất được cho là có mối liên hệ trực tiếp với khả năng kìm hãm vi sinh vật ^[1].

Sử dụng phương pháp khuếch tán đĩa giấy thạch, kết quả cho thấy dịch chiết ethanol từ lá Baeckea frutescens thể hiện mức độ hoạt tính kháng khuẩn rất cao trước các chủng vi khuẩn ^[1]. Nghiên cứu này đồng thời bước đầu đánh giá độc tính tế bào của dịch chiết trên nuôi cấy mô, khẳng định tiềm năng của chổi xuể như một nguồn dược liệu quý để nghiên cứu bào chế thuốc chống lại các tác nhân vi khuẩn nhạy cảm ^[1].

Ngoài ra, ở các hướng nghiên cứu mở rộng, chiết xuất lá và cành của cây cũng cho thấy độc tính tế bào đối với các dòng tế bào ung thư vú trong điều kiện thiếu oxy và ức chế hấp thu glucose của tế bào bất thường trong mô hình in vitro [4, 5].

Giới hạn cốt lõi: Khoảng cách từ đĩa petri đến cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu sinh học phân tử nêu trên rất hứa hẹn, độc giả cần hiểu rõ bản chất của bằng chứng khoa học. Đĩa petri hay ống nghiệm nuôi cấy mô là môi trường đơn giản, nơi hoạt chất tiếp xúc trực tiếp 100% với vi khuẩn hoặc tế bào viêm mà không gặp bất kỳ rào cản sinh lý nào [1, 2, 3].

Khi một người uống hoặc đắp lá cây thuốc vào cơ thể, các hợp chất phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại dạ dày, ruột non, gan và chịu sự đào thải qua thận. Hiện nay, y văn hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người về:

• Sinh khả dụng thực tế của các hợp chất khi dùng đường uống.
• Liều lượng điều trị an toàn và hiệu quả tối ưu cho từng loại nhiễm trùng.
• Độc tính cấp tính và mạn tính trên các cơ quan nội tạng khi sử dụng kéo dài.
• Tương tác bất lợi giữa các chất có trong chổi xuể với các loại thuốc tây điều trị bệnh khác.

Các nghiên cứu năm 2017 và 2018 mới chỉ dừng lại ở việc tinh sạch các hợp chất (như hợp chất 8 nhóm meroterpenoid hay hợp chất 1-6 nhóm flavonoid/methylchromone) để thử nghiệm phân tử nhỏ [2, 7]. Việc đun nấu cành lá chổi xuể thô tại nhà sẽ cho ra một hỗn dịch chứa hàng trăm chất lạ với nồng độ biến thiên, hoàn toàn không tương đương với hoạt chất tinh khiết có nồng độ kiểm soát được trong phòng thí nghiệm [2, 7].

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng "tự nhiên" với "vô hại". Nhiều người cho rằng nước nấu từ lá chổi xuể lành tính nên uống thay nước lọc để phòng ngừa viêm nhiễm, thanh lọc cơ thể. Thực tế, bất kỳ thảo dược nào chứa hoạt chất sinh học mạnh đều có thể gây áp lực giải độc lên gan và thận, nhất là khi dùng dạng cô đặc hoặc kéo dài.

Hiểu lầm thứ hai là việc dùng nước lá chổi xuể ngâm rửa trực tiếp các vết thương hở đang lở loét hoặc viêm nhiễm nặng. Mặc dù chiết xuất ethanol có tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm ^[1], nhưng lá cây thu hái tự nhiên thường bám bụi bẩn, nấm mốc và vi khuẩn đất. Việc đắp lá thô hoặc ngâm rửa bằng nước lá tự nấu chưa vô trùng có thể gây bội nhiễm nghiêm trọng, khiến vết thương hoại tử sâu hơn.

Hiểu lầm thứ ba là tự ý bỏ kháng sinh bác sĩ kê đơn để dùng chổi xuể trị nhiễm khuẩn. Vi khuẩn kháng thuốc như MRSA là mối đe dọa sinh mạng; việc bỏ qua phác đồ kháng sinh chuẩn y tế để dùng thảo mộc chưa qua thử nghiệm lâm sàng có thể đẩy bệnh nhân vào tình trạng nhiễm trùng huyết nguy kịch ^[1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do dữ liệu an toàn trên người còn trống, các nhóm đối tượng sau đây bắt buộc không được tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc hoặc uống nước sắc từ cây chổi xuể:

• Phụ nữ có thai và cho con bú: Tinh dầu và các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có thể ảnh hưởng đến tử cung hoặc bài tiết qua sữa mẹ mà chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn phôi thai.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Làn da và chức năng gan thận của trẻ còn non nớt, dễ bị kích ứng hoặc ngộ độc tinh dầu.
• Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận: Việc chuyển hóa các hợp chất phức tạp trong cây thuốc có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng.
• Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống viêm giảm đau: Các hợp chất trong cây có khả năng ức chế COX-1 và COX-2 ^[4], có thể gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hoặc thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID).

Áp dụng an toàn trong đời sống hằng ngày

Nếu muốn tận dụng hương thơm và kinh nghiệm dân gian của cây chổi xuể, người dân chỉ nên ứng dụng ở chừng mực hỗ trợ cảm quan và vệ sinh thông thường:

• Xông hơi giải cảm mạo nhẹ: Sử dụng một nắm nhỏ lá chổi xuể tươi hoặc khô (khoảng 20-30g), rửa thật sạch đất cát, kết hợp cùng các loại thảo mộc lành tính quen thuộc như lá bưởi, sả, hương nhu để nấu nước xông hơi vùng mặt hoặc toàn thân trong phòng kín. Hơi tinh dầu giúp thông mũi họng và tạo cảm giác thư giãn ^[2]. Không xông quá 15 phút và lau khô người ngay sau khi xông.
• Nấu nước tắm ngoài da: Dùng cành lá nấu nước loãng để tắm giúp làm sạch mồ hôi, hỗ trợ giảm ngứa ngáy nhẹ trong mùa hè. Lưu ý: Chỉ tắm trên làn da nguyên vẹn, tuyệt đối không tắm nước lá khi da đang có vết loét sâu, mụn mủ hở hoặc viêm da tróc vảy nặng.
• Xua đuổi côn trùng: Đốt một vài nhánh cành lá khô để xông phòng tạo mùi hương tự nhiên, giúp khử mùi ẩm mốc và xua đuổi muỗi, côn trùng quanh nhà.

Cây chổi xuể là một nguồn tài nguyên dược liệu quý của Đông Nam Á với nhiều tiềm năng sinh học đáng chú ý về mặt kháng khuẩn và chống viêm trong các nghiên cứu cơ bản [1, 2, 3, 7]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị thực tế là một chặng đường dài đầy thử thách. Người dân cần có cái nhìn tỉnh táo, tôn trọng các nguyên tắc an toàn y khoa, không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc đặc trị và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe.