Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng cây cối xay sắc nước uống hoặc giã nát lấy nước nhỏ vào tai để chữa viêm tai giữa. Thói quen tự ý chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian này khiến không ít bệnh nhân nhập viện khi bệnh đã tiến triển nặng, thủng màng nhĩ hoặc nhiễm trùng lan rộng.
Thực tế khoa học cho thấy các nghiên cứu về hoạt tính kháng viêm của cây cối xay chủ yếu thực hiện trên động vật hoặc trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh hiệu quả chữa viêm tai giữa.
Bản chất cây cối xay và cơ chế tác động sinh học
Cây cối xay (tên khoa học là Abutilon indicum Linn., thuộc họ Bông Malvaceae) là loại cây bụi mọc phổ biến ở các nước châu Á [1]. Theo y học cổ truyền, loài cây này từng được dùng làm thuốc lợi tiểu, giảm đau, chữa viêm nhiễm niệu đạo hay hạ sốt [5, 8].
Phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất từ lá cối xay chứa nhiều hợp chất sinh học giá trị như flavonoid, alkaloid, hợp chất phenolic, tannin, saponin, steroid, glycoside và terpenoid [2]. Trong đó, hàm lượng phenolic tổng đạt 9,351 mg GAE/g chiết xuất và flavonoid tổng đạt 6,234 mg QE/g chiết xuất [2].
Các chất chống oxy hóa tự nhiên này giúp quét các gốc tự do như DPPH, nitric oxide, superoxide và hydrogen peroxide trong phòng thí nghiệm [2]. Nhờ đó, chiết xuất thực vật hỗ trợ bảo vệ các sợi DNA khỏi hiện tượng đứt gãy do phản ứng Fenton và giảm stress oxy hóa tế bào [2].
Bằng chứng kháng viêm: Nghiên cứu nói gì?
Hoạt tính kháng viêm của loài thảo dược này đã được nhiều nhóm khoa học quan tâm đánh giá.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đánh giá tác dụng kháng viêm của chiết xuất ethanol toàn cây cối xay trên chuột cống trắng Wistar khỏe mạnh [3]. Các nhà khoa học gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan rồi cho chuột dùng chiết xuất ở các mức liều 250, 500 và 750 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất cho hoạt tính giảm viêm phụ thuộc vào liều lượng, đạt hiệu quả tương đương với thuốc đối chứng ibuprofen [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại trên mô hình gây phù thực nghiệm ở loài gặm nhấm, chưa khảo sát trên ổ viêm thực tế ở tai người [3].
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác phân lập các hoạt chất mới từ chiết xuất methanol của cây cối xay như 5'-hydroxyhexyl n-hexadecanoate (AB-01) và n-octanoyl-beta-D-glucopyranosyl tetra-glucoside (AB-05) [1]. Thử nghiệm cho thấy các phân tử này có đặc tính giảm đau và kháng viêm ở mức liều 5 và 10 mg/kg thể trọng [1]. Mô phỏng gắn kết phân tử chỉ ra chúng có tiềm năng tương tác tốt với các đích thuốc chống viêm cyclooxygenase-2 (COX-2) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [1]. Dẫu vậy, đây mới chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng nhằm định hướng phát triển thuốc giảm đau trong tương lai chứ chưa thể dùng làm bằng chứng trị bệnh tức thì [1].
Khả năng chống oxy hóa qua các dung môi chiết xuất
Năng lực sinh học của cối xay phụ thuộc lớn vào bộ phận dùng và phương pháp chiết tách dung môi.
Năm 2010, các nhà khoa học khảo sát khả năng chống oxy hóa của các phân đoạn chiết xuất từ phần trên mặt đất và rễ cây cối xay bằng các dung môi hữu cơ khác nhau [4]. Thử nghiệm TEAC qua xét nghiệm ABTS ghi nhận giá trị dao động từ 3,019 đến 10,5 muM đối với các phân đoạn n-hexane và butanol của cây cối xay [4]. Xét nghiệm FRAP cho thấy sức khử của các phân đoạn giảm dần theo thứ tự: butanol > ethyl acetate > chloroform > n-hexane [4]. Hoạt tính dọn dẹp gốc tự do DPPH cũng thể hiện rõ rệt theo liều lượng [4].
Năm 2012, một khảo sát khác đối với các chiết xuất cối xay bằng dung môi dầu hỏa, chloroform, ethyl acetate, n-butanol, ethanol và nước cũng xác nhận phân đoạn ethyl acetate cho khả năng quét gốc tự do tối đa [5]. Dù vậy, mối tương quan giữa tổng năng lực chống oxy hóa và hàm lượng phenol tổng không có ý nghĩa thống kê rõ rệt (r2 = 0,2554; P < 0,3065), và hàm lượng flavonol tổng cũng cho kết quả tương tự (r2 = 0,2554; P < 0,0962) [5].
Giới hạn bằng chứng: Vì sao không thể chữa viêm tai giữa?
Cần phân biệt rõ giữa hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm và tác dụng điều trị một bệnh lý cụ thể trên người.
Viêm tai giữa là tình trạng viêm nhiễm ở tai giữa, thường do vi khuẩn hoặc virus gây ứ đọng dịch mủ sau màng nhĩ. Toàn bộ các nghiên cứu khoa học hiện có về cây cối xay chỉ chứng minh tác dụng dọn dẹp gốc tự do, bảo vệ tế bào lympho máu ngoại vi khỏi tổn thương DNA [2], hoặc giảm phù nề thực nghiệm trên chuột [1, 8].
Tuyệt đối chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác thực cây cối xay có thể tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh trong tai giữa hay làm tiêu dịch mủ màng nhĩ ở người. Do đó, việc xem cây cối xay là bài thuốc chữa khỏi viêm tai giữa hoàn toàn là lời đồn thổi chưa có căn cứ y khoa.
Hiểu lầm nguy hiểm khi chữa bệnh theo truyền miệng
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính nên cứ nhỏ trực tiếp nước ép cối xay vào ống tai. Đây là sai lầm đặc biệt nghiêm trọng có thể dẫn đến điếc vĩnh viễn.
Khi tai giữa đang bị viêm, màng nhĩ có thể bị phù nề, xung huyết hoặc thậm chí đã xuất hiện lỗ thủng nhỏ li ti mà người bệnh không tự nhìn thấy được. Tự ý nhỏ nước lá cối xay tự giã hoặc nước sắc không vô trùng sẽ đưa thêm tạp chất, nấm và vi khuẩn lạ vào sâu trong hòm tai. Hậu quả là gây bội nhiễm nặng, hoại tử chuỗi xương con dẫn truyền âm thanh và gây biến chứng nội sọ nguy hiểm.
Bên cạnh đó, việc trì hoãn phác đồ chuẩn của y học hiện đại chỉ vì mải mê uống nước lá cối xay sẽ làm lỡ thời điểm vàng kiểm soát viêm, khiến bệnh từ cấp tính chuyển thành mạn tính rất khó trị.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người mắc các triệu chứng đau tai, ù tai, chảy mủ tai nghi ngờ viêm tai giữa không được tự ý chữa trị bằng thảo dược. Việc thăm khám chuyên khoa tai mũi họng là bắt buộc.
Trẻ nhỏ là đối tượng có cấu trúc vòi tai ngắn và nằm ngang, rất dễ viêm tai giữa sau các đợt cảm cúm. Phụ huynh tuyệt đối không áp dụng các bài thuốc truyền miệng đắp hay nhỏ lá cây vào tai trẻ.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh nền suy gan, suy thận cần cẩn trọng tối đa. Các hoạt chất trong cối xay tác động đến nhiều enzym chuyển hóa trong cơ thể, chưa được chứng minh an toàn toàn diện trên thai kỳ. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc kê đơn cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc không mong muốn.
Lời khuyên áp dụng và thăm khám an toàn
Nếu muốn sử dụng cây cối xay trong đời sống như một thức uống thảo mộc dân gian hỗ trợ giải nhiệt hoặc lợi tiểu theo kinh nghiệm cổ truyền [5, 8], người dùng cần chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, không ẩm mốc hay phun hóa chất bảo vệ thực vật.
Chỉ nên dùng cối xay qua đường uống dưới dạng nước hãm loãng hoặc sắc uống vừa phải, không lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc hằng ngày. Tuyệt đối không tự ý phối hợp bừa bãi nhiều loại dược liệu lạ khi chưa có chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền.
Quan trọng nhất, khi nghi ngờ viêm tai giữa, người bệnh phải đến bệnh viện chuyên khoa tai mũi họng để được soi tai, làm thính lực đồ và dùng thuốc theo đúng phác đồ khoa học. Cây cối xay không thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc kháng viêm chuyên biệt do bác sĩ chỉ định.
