Cây cối xay (Abutilon indicum) từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền nhiều nước châu Á với công dụng giải nhiệt, giải độc và hỗ trợ điều trị các chứng rối loạn chuyển hóa [1]. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau về khả năng giúp kiểm soát đường huyết của loài cây hoang dã này. Vậy khoa học hiện đại, đặc biệt là các nghiên cứu tiền lâm sàng, ghi nhận gì về tác dụng thực tế của cây cối xay?
Các bằng chứng thực nghiệm trên động vật và mô tế bào ghi nhận chiết xuất từ cây cối xay có tác dụng hạ glucose huyết thông qua việc cản trở hấp thu đường tại ruột, kích thích tiết insulin và cải thiện độ nhạy cảm insulin [2], [1]. Tuy nhiên, các phát hiện này mới chỉ dừng ở giai đoạn tiền lâm sàng và chưa được chuẩn hóa liều lượng điều trị trên người.
Cơ chế tác động sinh học được làm rõ trong ống nghiệm
Khi thức ăn đi vào cơ thể, tinh bột và đường phức tạp cần được phân giải thành glucose đơn giản trước khi ngấm qua niêm mạc ruột vào máu. Nghiên cứu trên túi ruột cô lập của động vật cho thấy dịch chiết nước của cây cối xay có khả năng ức chế trực tiếp quá trình vận chuyển và hấp thu glucose qua thành ruột non [2]. Khi nồng độ dịch chiết tăng từ 0,156 đến 5 mg/mL, lượng glucose đi qua ruột giảm dần theo liều lượng, đạt mức ức chế tối đa tại nồng độ 2,5 mg/mL [2].
Bên cạnh việc cản trở glucose hấp thu vào tuần hoàn, dược liệu này còn tác động trực tiếp tới tế bào beta của tuyến tụy. Khi nuôi cấy cùng dịch chiết nước ở nồng độ từ 1 đến 1000 microg/mL, các tế bào beta đảo tụy và tế bào u đảo tụy INS-1E gia tăng giải phóng hormone insulin [2]. Điều này cho thấy tiềm năng hạ đường huyết kép: vừa ngăn chặn nguồn đường nạp vào ruột, vừa thúc đẩy bài tiết hormone chuyển hóa đường trong máu [2].
Ở cấp độ phân tử sâu hơn, các phân đoạn chiết xuất từ toàn cây cối xay (thân, lá, rễ) có khả năng gắn kết với thụ thể PPARgamma và thúc đẩy biệt hóa tế bào mỡ 3T3-L1 [1]. Quá trình này giúp mô mỡ nhạy cảm hơn với insulin [1]. Thử nghiệm dùng cơ hoành chuột ngâm trong dung dịch chiết xuất cũng ghi nhận mức tiêu thụ glucose của mô cơ tăng lên đáng kể [1]. Thêm vào đó, chiết xuất thô kích hoạt hoạt tính của vùng khởi động chất vận chuyển glucose 1 (GLUT1), từ đó tăng cường đưa đường từ máu vào trong tế bào sử dụng mà không làm xáo trộn các kinase trong chuỗi truyền tín hiệu Akt hay GSK-3beta [1].
Kết quả ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm
Các thử nghiệm in vivo trên động vật cung cấp bằng chứng rõ ràng về khả năng kiểm soát glucose sau khi nạp đường cũng như đường huyết lúc đói.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành thử nghiệm dung nạp glucose đường uống trên chuột cống mắc đái tháo đường mức độ vừa [2]. Chuột được cho uống dịch chiết nước cối xay với liều 0,5 g/kg và 1 g/kg thể trọng [2]. Kết quả cho thấy nồng độ glucose trong huyết tương giảm rõ rệt chỉ sau 30 phút dùng thuốc so với nhóm đối chứng không điều trị (P < 0,05) [2]. Đáng chú ý, tốc độ hạ đường huyết ban đầu trong thử nghiệm này diễn ra nhanh hơn cả nhóm đối chứng dùng thuốc hạ đường huyết chuẩn glibenclamide [2]. Phân tích hóa thực vật sau đó xác định dịch chiết này chứa hàng loạt nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên gồm alkaloid, flavonoid, tannin, glycoside và saponin [2].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2002 cũng đo lường tác động của lá cối xay trên chuột cống bình thường [3]. Chuột được dùng chiết xuất cồn hoặc chiết xuất nước của lá với liều 400 mg/kg theo đường uống [3]. Sau 4 giờ theo dõi, chiết xuất cồn làm giảm 23,10% đường huyết, trong khi chiết xuất nước đem lại mức hạ đường huyết ấn tượng hơn là 26,95% [3].
Ngoài khả năng hạ đường huyết đơn thuần, nghiên cứu năm 2023 trên dòng tế bào mỡ 3T3-L1 cho thấy chiết xuất lá cối xay còn kích thích phóng thích glycerol (p < 0,001), ức chế enzyme cholesterol esterase với chỉ số IC50 đạt 8,158 microg/mL (mạnh hơn chất đối chứng orlistat có IC50 là 27,11 microg/mL) [4]. Điều này mở ra triển vọng kiểm soát rối loạn mỡ máu đi kèm ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [4].
Ý nghĩa và khoảng trống nghiên cứu hiện tại
Dù các kết quả tiền lâm sàng kể trên rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận các số liệu này một cách khách quan. Toàn bộ dữ liệu hiện có đều thu thập từ đĩa nuôi cấy in vitro hoặc trên các loài gặm nhấm [2], [3], [1]. Sinh lý chuyển hóa của chuột có nhiều điểm khác biệt so với cơ thể người phức tạp.
Hơn nữa, các nghiên cứu này sử dụng dịch chiết cô đặc được chiết xuất bằng dung môi chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm với hàm lượng hoạt chất ổn định [2], [3]. Việc đun nấu hay hãm lá cối xay thô tại nhà bằng phương pháp dân gian khó có thể đạt được nồng độ hoạt chất tương đương, đồng thời không kiểm soát được lượng tạp chất. Đến nay, y học vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để xác định liều lượng an toàn tối ưu, hiệu lực thực tế và các tác dụng phụ kéo dài khi điều trị đái tháo đường.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cây cối xay như một "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây y điều trị đái tháo đường. Việc tự ý bỏ thuốc hạ áp, thuốc hạ đường huyết do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước lá cối xay có thể dẫn đến cơn tăng đường huyết kịch phát, gây nhiễm toan ceton hoặc tổn thương mạch máu nguy hiểm.
Một quan niệm sai lầm khác là thảo dược tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng an toàn, không có độc tính. Dù thử nghiệm độc tính cấp của chiết xuất nước cối xay trên chuột ghi nhận giá trị LD50 cao hơn 4 g/kg thể trọng [5], hay nghiên cứu độc tính bán trường diễn của hạt cối xay liều tới 1000 mg/kg trong 28 ngày ghi nhận độc tính tối thiểu [6], việc tự chế biến và uống nước sắc thảo mộc quá đậm đặc dài ngày vẫn tiềm ẩn rủi ro tích tụ các hợp chất chưa rõ tác động lên chức năng bài tiết.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Những người đang được chẩn đoán đái tháo đường và đang điều trị bằng insulin ngoại sinh hoặc thuốc kích thích tiết insulin nhóm sulfonylurea cần hết sức lưu ý. Dịch chiết cối xay có khả năng kích thích tiết insulin và cản trở hấp thu glucose [2], nên khi phối hợp không kiểm soát với thuốc tây có thể gây hạ đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, vã mồ hôi, thậm chí hôn mê.
Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ cối xay do chưa có nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Bệnh nhân có bệnh lý gan thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào thói quen hàng ngày.
Vận dụng đúng cách và an toàn trong đời sống
Nếu muốn sử dụng cối xay như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe thường thức, người dùng chỉ nên xem đây là một loại trà thảo mộc uống phụ trợ, tuyệt đối không dùng thay nước lọc cả ngày hay thay thế phác đồ y tế.
Khi sử dụng, cần lựa chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, phơi sấy đúng quy chuẩn để tránh nấm mốc hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Không nên sắc thuốc quá đặc hoặc uống liên tục trong nhiều tháng mà không kiểm tra các chỉ số sức khỏe định kỳ. Nguyên tắc bất biến trong kiểm soát đường huyết vẫn là xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, giảm tinh bột nhanh, tập luyện thể lực đều đặn và theo dõi đường huyết thường xuyên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Nghiên cứu tiền lâm sàng đã mở ra cánh cửa cho thấy tiềm năng hạ đường huyết sinh học của cây cối xay thông qua việc tác động lên hấp thu ruột và thụ thể tế bào [2], [1]. Tuy nhiên, từ mô hình động vật đến một liệu pháp điều trị an toàn cho con người là một chặng đường dài. Người tiêu dùng cần tỉnh táo tiếp nhận thông tin khoa học, phối hợp chặt chẽ với bác sĩ điều trị thay vì vội vàng tin vào những lời truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ.
