Lời đồn "thần dược" và góc nhìn khoa học
Nhiều người trung niên truyền tai nhau việc uống trà giảo cổ lam hằng ngày để quét sạch mỡ máu, thay thế thuốc tây. Thảo dược này vốn quen thuộc trong y học cổ truyền và đời sống thường nhật [1]. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả thực tế đến đâu vẫn là dấu hỏi lớn.
Các nghiên cứu khoa học xác nhận giảo cổ lam chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ điều hòa lipid máu [2], [1]. Dẫu vậy, tác dụng hạ mỡ máu của thảo dược không mang tính tức thời hay thay thế hoàn toàn được các phác đồ điều trị tiêu chuẩn [3]. Việc hiểu đúng bằng chứng lâm sàng giúp người dùng tránh tâm lý chủ quan khi mắc rối loạn lipid máu.
Cơ chế tác động đến mỡ máu của giảo cổ lam
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng thành phần hoạt tính chính trong giảo cổ lam là flavonoid và saponin [1]. Hiện nay, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được hơn 328 loại saponin khác nhau từ loại cây này [1]. Tuy vậy, mới chỉ có khoảng 101 hợp chất được thăm dò ban đầu về hoạt tính hạ mỡ máu [1].
Về mặt sinh hóa, chiết xuất giảo cổ lam kích hoạt enzym AMPK, một yếu tố then chốt trong điều hòa chuyển hóa đường và chất béo trong cơ thể [1]. Thảo dược này hạ chỉ số triglyceride thông qua các con đường truyền tín hiệu nội bào như PPAR/UCP-1/PGC-1alpha/PRDM16 và (SREBP-1c)-ACC/FAS-CPT1 [1]. Bên cạnh đó, tác dụng hạ cholesterol diễn ra thông qua các trục (SREBP-2)-HMGCR, PCSK9-LDLR cùng lộ trình sinh tổng hợp axit mật [1]. Nghiên cứu công bố năm 2023 cũng phát hiện chiết xuất thảo dược làm thay đổi cấu trúc vi sinh vật đường ruột và thành phần chất chuyển hóa tryptophan, góp phần hạn chế tích tụ chất béo [2].
Các bằng chứng từ nghiên cứu trên động vật
Hầu hết các dữ liệu chi tiết về liều lượng và tỷ lệ giảm lipid máu hiện nay đều đến từ mô hình thí nghiệm trên động vật gặm nhấm [2], [4], [5], [6], [7], [8].
Nghiên cứu công bố năm 2005 thử nghiệm trên chuột bị gây rối loạn lipid máu cấp tính bằng hóa chất Poloxamer P407 [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất gypenoside liều 250 mg/kg đường uống sau 4 ngày làm giảm 53% triglyceride và 10% cholesterol toàn phần [6]. Khi duy trì dùng liên tục 12 ngày, mức giảm triglyceride đạt 85% và cholesterol toàn phần giảm 44% [6]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận hoạt chất này đảo ngược tác động ức chế enzym lipoprotein lipase (LPL) của hóa chất P407, phục hồi hoạt tính enzym gấp 2 lần ở nồng độ khoảng 10 microg/ml [6]. Dù vậy, nghiên cứu này không quan sát thấy thay đổi đáng kể trên chỉ số LDL-C hay HDL-C [6].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2006 trên chuột Zucker béo phì mắc đái tháo đường [5]. Liều dùng 250 mg/kg chiết xuất giảo cổ lam trong 4 ngày giúp giảm 33% triglyceride, 13% cholesterol toàn phần và 33% chỉ số mỡ xấu LDL-C [5]. Hiệu quả này phụ thuộc theo liều lượng và duy trì ít nhất 5 tuần [5]. Khi thử nghiệm dung nạp đường, chuột béo phì uống thảo dược có mức đường huyết sau 2 giờ thấp hơn 20% so với nhóm đối chứng [5].
Đến năm 2013, nghiên cứu trên chuột bị rối loạn lipid máu ghi nhận liều gypenoside 200 mg/kg dùng trong 5 tuần mang lại tác động hạ mỡ máu tương đương với thuốc simvastatin liều 10 mg/kg [4]. Ở nhóm dùng liều 200 mg/kg, nồng độ enzym chống oxy hóa GSH-Px tăng 45,57%, CAT tăng 68,19%, chỉ số tổn thương oxy hóa MDA giảm 8,6% [4].
Năm 2022, nghiên cứu so sánh bộ phận cây trên 99 con chuột cho thấy cả saponin phần trên mặt đất và phần rễ củ đều giảm thoái hóa mỡ gan, hạ chỉ số men gan ALT, AST, bilirubin toàn phần, MDA, đồng thời tăng men SOD và cholesterol tốt HDL-C sau 30 ngày [8]. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo trong 12 tuần ghi nhận chiết xuất nhiệt của giảo cổ lam ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg làm giảm thể trọng, giảm lắng đọng mỡ gan và cải thiện nhiều chỉ số lipid huyết thanh [2], [7].
Bằng chứng lâm sàng trên người nói gì?
Mặc dù thử nghiệm tiền lâm sàng rất hứa hẹn, kết quả trên người thực tế đòi hỏi cái nhìn thận trọng hơn nhiều [3].
Một đánh giá hệ thống công bố năm 2022 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về giảo cổ lam trên bệnh nhân rối loạn lipid máu [3]. Phân tích 11 thử nghiệm so sánh giảo cổ lam với các thuốc hạ mỡ thông thường như nhóm statin, nhóm fibrate và axit béo omega-3 [3]. Kết quả chỉ ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng thuốc về chỉ số triglyceride, cholesterol toàn phần và HDL-C [3].
Tuy nhiên, giảo cổ lam cho thấy hiệu quả hạ mỡ xấu LDL-C kém hơn hẳn so với thuốc statin và fenofibrate [3]. Trong 1 thử nghiệm lâm sàng trên 96 người tham gia so sánh với nhóm dùng omega-3, giảo cổ lam không tạo ra khác biệt đáng kể trong việc đưa mỡ máu về mức bình thường với tỷ số nguy cơ RR đạt 0,89 (khoảng tin cậy 95% từ 0,62 đến 1,28) [3].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Đánh giá năm 2022 chỉ ra chất lượng phương pháp của các thử nghiệm lâm sàng còn nhiều vấn đề [3]. Trong 18 thử nghiệm báo cáo chỉ số mỡ máu, có tới 13 nghiên cứu bị xếp vào diện còn một số lo ngại về sai số và 5 nghiên cứu có nguy cơ sai số cao [3]. Điểm yếu phổ biến nhất là toàn bộ các thử nghiệm chỉ ghi nhận việc phân nhóm ngẫu nhiên nhưng hoàn toàn không báo cáo phương pháp làm mù [3].
Bên cạnh đó, 4 thử nghiệm bị đánh giá nguy cơ sai số cao do không áp dụng phương pháp phân tích số liệu phù hợp và xảy ra tình trạng mất dữ liệu người bệnh [3]. Do đó, các bằng chứng lâm sàng hiện nay chưa đủ độ tin cậy tuyệt đối để coi thảo dược này như một loại thuốc điều trị đơn độc [1], [3].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà giảo cổ lam
Hiểu lầm tai hại nhất là việc tự ý bỏ thuốc hạ mỡ máu do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống trà thảo mộc. Cần nhấn mạnh rằng tác dụng hạ chỉ số mỡ xấu LDL-C của giảo cổ lam kém hơn hẳn các thuốc statin chuẩn [3]. Mỡ xấu LDL-C là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây xơ vữa động mạch và biến cố tim mạch.
Nhiều người cũng cho rằng giảo cổ lam có thể "chữa khỏi" hoàn toàn bệnh mỡ máu. Trên thực tế, dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ ghi nhận việc hỗ trợ điều hòa các chỉ số, một nghiên cứu từng báo cáo tỷ lệ chữa khỏi nhưng lại bị xếp vào nhóm có nguy cơ sai số cao do không nêu rõ quy trình phân ngẫu nhiên [3].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù là thảo dược tự nhiên, giảo cổ lam có dược tính tác động đến chuyển hóa đường huyết và chức năng enzym trong cơ thể [5], [1]. Những người đang được kê đơn thuốc hạ mỡ máu tây y hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng chung để tránh tương tác thuốc hoặc hạ đường huyết quá mức [5], [3].
Các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế hạ mỡ máu chủ yếu mới được tiến hành trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm như chuột [2], [4], [5], [6], [1], [7], [8]. Do đó, độ an toàn và hiệu quả thực tế trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em vẫn chưa có đầy đủ nghiên cứu xác nhận; nhóm này không nên tự ý dùng.
Cách dùng hợp lý trong đời sống
Người có chỉ số mỡ máu tăng nhẹ hoặc người muốn duy trì sức khỏe tim mạch có thể sử dụng trà giảo cổ lam như một thức uống hỗ trợ chuyển hóa [1]. Chỉ nên dùng trà với lượng vừa phải hằng ngày, không nên sắc quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc thông thường.
Thời điểm dùng thích hợp là vào ban ngày, có thể sau các bữa ăn có nhiều chất béo [5]. Cần kết hợp việc uống thảo mộc với một chế độ ăn giảm bớt dầu mỡ động vật và tăng cường vận động thể chất đều đặn. Nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc tim mạch, người bệnh bắt buộc phải trao đổi cùng chuyên gia y tế để theo dõi định kỳ các chỉ số mỡ máu và chức năng gan [8], [3].
Tóm lại, giảo cổ lam có tác dụng sinh học tích cực lên chuyển hóa lipid máu trên cả mô hình nghiên cứu lẫn một số thử nghiệm lâm sàng [2], [3]. Dù vậy, hiệu quả hạ mỡ xấu của loại trà này chưa bằng các nhóm thuốc tiêu chuẩn [3]. Sử dụng thảo dược này một cách khoa học, đúng liều lượng và coi đây là biện pháp hỗ trợ lối sống sẽ mang lại lợi ích tốt nhất cho sức khỏe tim mạch.
