Cây hổ vĩ trị viêm họng: Dân gian dùng, khoa học chứng minh đến đâu?

Thói quen truyền miệng và sự thật về cây hổ vĩ

Viêm họng là chứng bệnh đường hô hấp thường gặp mỗi khi thay đổi thời tiết, gây ngứa rát, khó nuốt và khó chịu kéo dài. Thay vì thăm khám y tế, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng quanh vườn nhà, trong đó có kinh nghiệm nhai sống hoặc giã nát lá cây hổ vĩ (thường gọi là cây lưỡi hổ, thuộc chi Sansevieria) lấy nước cốt ngậm để chữa đau họng.

Tuy nhiên, liệu loài cây cảnh quen thuộc này có thực sự chữa dứt điểm viêm họng như lời đồn đại? Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ lá của một số loài hổ vĩ có hoạt tính kháng viêm và giảm đau trong các thí nghiệm trên động vật và phòng thí nghiệm ^[1], ^[2], ^[3]. Dẫu vậy, cho đến nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh cây hổ vĩ có thể điều trị khỏi viêm họng hay các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.

Hoạt chất sinh học trong cây hổ vĩ tác động ra sao?

Chi Sansevieria (hổ vĩ) cùng với chi họ hàng gần Dracaena thuộc họ Măng tây (Asparagaceae) từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia để xử lý các triệu chứng đau và viêm nhiễm ^[1], ^[2]. Qua phân tích hóa học hiện đại, các nhà khoa học đã phân lập và xác định hàng trăm thành phần thực vật có hoạt tính sinh học bên trong các loài cây này ^[1].

Cơ chế sinh học được ghi nhận chủ yếu đến từ các nhóm hợp chất đặc trưng như saponin steroid, flavonoid, stilbene và các steroid tự nhiên ^[1], ^[2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2020 chỉ ra rằng nhiều hợp chất flavonoid và stilbenoid từ chi Dracaena và Sansevieria thể hiện hoạt tính giảm đau, kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, chống tăng sinh và gây độc tế bào ^[1].

Đồng thời, báo cáo tổng quan năm 2021 về khoảng 180 loại saponin steroid được phân lập từ hai chi này cũng khẳng định các saponin sở hữu hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm khả năng kháng viêm, kháng khuẩn, chống tăng sinh tế bào và gây độc tế bào đáng kể ^[2]. Những hoạt chất này có khả năng can thiệp vào các chuỗi phản ứng viêm trong mô sinh học, tạo tiền đề cho các tác dụng giảm sưng tấy khi thử nghiệm ^[1], ^[2].

Khoa học chứng minh đến đâu trên động vật?

Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm dược lý trên mô hình chuột. Năm 2011, một nghiên cứu thực nghiệm đã đánh giá chi tiết đặc tính kháng viêm, hồ sơ độc tính và thành phần hóa thực vật của lá loài Sansevieria liberica (một loài thuộc chi hổ vĩ) ^[3].

Trong thử nghiệm này, nước ép từ lá tươi được ép thủ công và đông khô để tạo thành cao chiết thô, sau đó được phân đoạn thành các phân đoạn n-hexane, chloroform, ethyl acetate và methanol ^[3]. Các nhà nghiên cứu sử dụng mô hình gây phù bàn chân chuột cống bằng lòng trắng trứng để đo lường mức độ ức chế phản ứng viêm cấp tính ^[3].

Kết quả cho thấy cao chiết thô và toàn bộ các phân đoạn đều ức chế có ý nghĩa thống kê hiện tượng phù bàn chân chuột cống do lòng trắng trứng gây ra ^[3]. Hiệu lực kháng viêm tăng dần theo thứ tự: phân đoạn ethyl acetate < phân đoạn chloroform < phân đoạn methanol < cao chiết thô < phân đoạn n-hexane ^[3]. Đặc biệt, cao chiết thô và phân đoạn n-hexane ở liều 400 mg/kg thể hiện mức độ ức chế tình trạng viêm tương đương với thuốc đối chứng diclofenac sodium ở liều 5 mg/kg ^[3].

Sàng lọc hóa thực vật của cao chiết thô và các phân đoạn này ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt chất có hoạt tính sinh học gồm ancaloit, saponin, flavonoid, terpenoid, steroid, glycosid, đường khử, tannin, nhựa thực vật, carbohydrate, protein, các hợp chất có tính axit cùng chất béo và tinh dầu ^[3]. Ngoài ra, thử nghiệm độc tính cấp của cao chiết thô trên chuột nhắt xác định liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống và đường tiêm phúc mạc đều vượt mức 5.000 mg/kg ^[3].

Bằng chứng nghiên cứu: Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và con người

Mặc dù kết quả trên chuột cống cho thấy chiết xuất lá hổ vĩ có hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ tương đương thuốc chống viêm tiêu chuẩn ^[3], người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn rất lớn của các dữ liệu khoa học này. Mô hình gây phù chân chuột bằng lòng trắng trứng chỉ là mô hình sàng lọc phản ứng viêm cấp tính cục bộ ở mô cơ xương của động vật gặm nhấm ^[3].

Viêm họng ở người là một bệnh lý phức tạp xảy ra trên niêm mạc đường hô hấp trên, phần lớn bắt nguồn từ sự tấn công của virus hoặc vi khuẩn, kèm theo phù nề niêm mạc hầu họng, xung huyết và tiết dịch. Cho đến thời điểm hiện tại, y văn hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người mắc bệnh viêm họng để đánh giá hiệu quả điều trị hoặc xác định liều lượng an toàn của chiết xuất cây hổ vĩ.

Hơn nữa, việc thí nghiệm sử dụng dịch chiết chuẩn hóa đã qua đông khô hoặc chiết tách bằng dung môi hữu cơ tinh khiết hoàn toàn khác biệt với việc dùng lá tươi giã nát theo cách dân dã ^[3]. Vì vậy, việc suy diễn rằng cây hổ vĩ chữa khỏi bệnh viêm họng cho người là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác đáng.

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng cây hổ vĩ trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Nhiều người tự ý nhai sống cả khúc lá tươi hoặc nuốt trực tiếp lượng lớn nước ép cây hổ vĩ mà không qua tinh chế, lọc rửa đúng quy cách dược lý.

Lá hổ vĩ tươi chứa hàm lượng saponin và các hoạt chất có tính gây độc tế bào rất mạnh ^[2]. Khi chưa được chiết xuất chọn lọc và loại bỏ tạp chất, các chất này khi tiếp xúc trực tiếp với vùng niêm mạc họng đang bị viêm loét có thể gây kích ứng dữ dội, bỏng rát, thậm chí làm nặng thêm phản ứng sưng nề đường thở. Ngoài ra, việc nuốt dịch lá chưa qua xử lý có nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa, nôn nao hoặc ngộ độc đường ruột đối với những cơ địa nhạy cảm.

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn của cây hổ vĩ trên người, việc tự ý thử nghiệm dùng loại cây này bằng đường uống là rất nguy hiểm. Các nghiên cứu hiện tại chỉ mới dừng lại ở việc xác định ngưỡng độc tính cấp LD50 trên chuột thí nghiệm (vượt mức 5.000 mg/kg) ^[3], tuyệt đối chưa có dữ liệu nghiên cứu về sự an toàn trên các nhóm người nhạy cảm.

Những người tuyệt đối không được tự ý nuốt hoặc ngậm dịch cây hổ vĩ bao gồm:

• Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú, do nguy cơ co bóp hoặc độc tính tế bào chưa rõ ràng từ các saponin ^[2].
• Trẻ nhỏ, vì niêm mạc họng của trẻ rất non nớt, dễ bị bỏng rát và kích ứng đường hô hấp.
• Người có tiền sử dị ứng thực vật, viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc suy giảm chức năng gan, thận.
• Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, do nguy cơ tương tác dược học giữa các hợp chất thực vật và thuốc điều trị.

Bất kỳ ai khi có triệu chứng đau họng kéo dài kèm theo sốt cao, khó nuốt nặng hoặc khàn tiếng đều cần đi khám bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng để được chẩn đoán chính xác căn nguyên và dùng thuốc đúng phác đồ.

Lời khuyên chăm sóc họng đúng cách và an toàn

Nếu đang bị những cơn đau rát họng làm phiền, thay vì tự ý làm theo các mẹo truyền miệng chưa được kiểm chứng từ cây hổ vĩ, bạn nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ đã được chứng minh hiệu quả và an toàn trong y khoa:

• Súc họng đều đặn 2–3 lần mỗi ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% ấm để làm sạch chất nhầy và giảm vi khuẩn bám dính trên bề mặt niêm mạc.
• Uống đủ nước ấm trong ngày, có thể bổ sung các loại nước thảo mộc quen thuộc như trà gừng ấm hoặc nước mật ong ấm để làm dịu cảm giác ngứa rát họng.
• Giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ ngực khi nhiệt độ thay đổi hoặc khi phải nằm phòng điều hòa lạnh trong thời gian dài.
• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin để nâng cao sức đề kháng chung của hệ miễn dịch.

Tóm lại, dù các nghiên cứu bước đầu trên mô hình chuột cho thấy chiết xuất lá cây hổ vĩ có hoạt tính kháng viêm ^[3], khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới việc dùng chữa bệnh cho người vẫn còn rất xa. Người bệnh không nên tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng để tránh tiền mất tật mang. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại dược thảo nào để trị bệnh.